nowy polski
Nowopolski Tradycyjny

Czytasz tę stronę w pisowni tradycyjnej.

Przełącz na nowopolski

Skąd się wzięło rz

W polszczyźnie ogólnej „rzeka” i „żaba” zaczynają się od tej samej głoski1. Krystyna Długosz-Kurczabowa przypomina jednak, że „w dawnej polszczyźnie litery rz i ż oraz u i ó oznaczały różne dźwięki”2.

Źródłem rz jest prasłowiańskie miękkie r’, powstałe przed samogłoskami przednimi i z połączenia rj3. Brzmiało ono podobnie jak r w wyrazie „risotto”4. Ok. XIII w. przekształciło się w tzw. r frykatywne (w transkrypcji ř): koniec języka drgał jak przy r, a zarazem powietrze przechodziło przez szczelinę jak przy ż34. Taka zmiana zaszła tylko w czeszczyźnie i w dawnej polszczyźnie; w czeskim ř przetrwało do dziś, np. „řeka”, „moře”3.

Najstarsze zabytki zapisywały tę głoskę zwykłym r: w Kazaniach świętokrzyskich czytamy „rekø” (rzeką), „prez” (przez)5. Zapisy z rz i rs mnożą się w XIII w.; często cytowany „narzaz” z 1231 r. pochodzi jednak, jak wskazał Bogusław Dunaj za historykiem Józefem Mitkowskim, z falsyfikatu z ok. 1279 r.6. W Psałterzu floriańskim pisownia rz jest już normalna5. Według Zenona Klemensiewicza zapis rz odbijał wtedy dwufazową wymowę: najpierw r, potem ż7; dwuznakiem w dzisiejszym sensie stał się dopiero po zmianie wymowy8. Stanisław Zaborowski proponował na początku XVI w. literę ṙ (u niego „ukṙiżovan”)9, Łukasz Górnicki chciał r z daszkiem10, ale przyjęło się rz, zalecane też przez Stanisława Murzynowskiego11. W Czechach znak ř wywodzi się z pisowni diakrytycznej z początku XV w., związanej z Janem Husem12.

Gramatyka Mesgniena z 1649 r. opisywała tę głoskę jako wymawianą „twardziej i z pewnym skrzypieniem”7. Zrównanie z ż zaczęło się lokalnie: „Najstarsze przykłady zrównania ř z ž występują u pisarzy sądowych z Poznania w r. 1396 i z Pyzdr w r. 1418”, a Rej i Bielski rymowali już rz z ż5. W polszczyźnie ogólnej proces ten datuje się na XVII w.13 albo na XVIII w.414. Zdzisław Stieber zauważył, że rymy typu „zorze : może” pojawiają się dopiero w XVIII w., a poeci kresowi nie rymowali rz z ż przez cały XVIII w., a nawet na początku XIX w.14.

Frykatywne rż przetrwało częściowo na Orawie, Spiszu i Podhalu, na południu Śląska, w północnej Wielkopolsce, w pasie od Kociewia po Warmię i Mazury oraz na Kurpiach, dziś zwykle tylko w mowie najstarszego pokolenia13. Na Śląsku Cieszyńskim notuje się formy „z korżyniami”, „prżipiecki”15. Starsze podręczniki wymieniały też Kaszuby16. Na Kresach południowo-wschodnich dawne ř utrzymywało się jako rž lub rš, także w mowie inteligencji17, a Juliusz Słowacki pisał w listach „wierżchołki”, „gorżkie”18. Tadeusz Lewaszkiewicz zastrzega, że badacze mogli niekiedy mylić ř z rž, i postuluje ponowną analizę nagrań19.

Kilka ciekawostek. W gwarach mazurzących mówi się „zaba”, „zyto”, ale „rzeka” zawsze z ż: rz było jeszcze odrębną głoską, gdy rodziło się mazurzenie520. Wymiana r : rz („wiara : wierzyć”, „kara : o karze”) to ślad dawnego zmiękczenia r, a pisownia rz po p, b, t, d, k, g wynika z prasłowiańskich reguł budowy sylaby21. Reforma z 1936 r. utrzymała „mrzonkę” i zmieniła „pasorzyta” na „pasożyta”22, choć Brückner w 1906 r. żądał pisowni „pasorzyt” i „mżonka”23. Czeskie ř można dziś w nazwiskach oddawać przez rz: „Dvořák” albo „Dvorzak”24.

Dziś w polszczyźnie ogólnej rz i ż oznaczają tę samą głoskę, a dwuznak rz przypomina o dawnym r frykatywnym, które czeszczyzna zachowała do dziś.

Przypisy

  1. Kłosińska 2017 (Poradnia PWN, „Nie zlikwidujemy ch, rz, ó”).
  2. Długosz-Kurczabowa 2010 (Poradnia PWN, „rz i ż, u i ó w wymowie”).
  3. Lewaszkiewicz 2022, s. 101-102 (PDF s. 1-2); opis artykulacji za H. Dalewską-Greń, przykład „řeka [rżeka]” za J. Damborským.
  4. Kułakowska, Myszka 2013, s. 192-193 (PDF s. 193-194).
  5. Lewaszkiewicz 2022, s. 107 (PDF s. 7), cytat z W. Kuraszkiewicza, Gramatyka historyczna języka polskiego, 1972, s. 89 i 94.
  6. Lewaszkiewicz 2022, s. 108 (PDF s. 8), omówienie B. Dunaja, Język polski najstarszej doby piśmiennej, 1975, s. 119-121.
  7. Lewaszkiewicz 2022, s. 105-106 (PDF s. 5-6), cytat z Z. Klemensiewicza, Historia języka polskiego, wyd. VII, 1999, s. 105 i 294-295 (tam też gramatyka Mesgniena 1649 i cytat „twardziej i z pewnym skrzypieniem”).
  8. Malinowski 2011, s. 23 (PDF s. 23), za T. Lisowskim.
  9. Kułakowska, Myszka 2013, s. 61 (PDF s. 62), Wyznanie wiary w pisowni Zaborowskiego za Klemensiewiczem; por. Malinowski 2011, s. 32.
  10. Malinowski 2011, s. 43 (PDF s. 43).
  11. Malinowski 2011, s. 35 i 44 (PDF s. 35, 44).
  12. Malinowski 2011, s. 24-25 (PDF s. 24-25).
  13. Karaś, Gwary polskie, hasło „Frykatywne rż (ř)”.
  14. Lewaszkiewicz 2022, s. 104 (PDF s. 4), cytat z Z. Stiebera, Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego, 1966, s. 69-70.
  15. Greń, Gwary polskie, „Śląsk południowy. Gwara regionu”.
  16. Lewaszkiewicz 2022, s. 105-107 (PDF s. 5-7): Gramatyka historyczna języka polskiego (Klemensiewicz, Lehr-Spławiński, Urbańczyk 1965), Klemensiewicz, Kuraszkiewicz, Rospond.
  17. Lewaszkiewicz 2022, s. 111 (PDF s. 11), za Z. Kurzową, Polszczyzna Lwowa i kresów południowo-wschodnich do 1939 roku, 1983, s. 94-95.
  18. Lewaszkiewicz 2022, s. 113 (PDF s. 13), listy Słowackiego do matki (wyd. 1949).
  19. Lewaszkiewicz 2022, s. 101 (abstrakt) i 114 (PDF s. 1, 14).
  20. Karaś, Gwary polskie, hasło „Mazurzenie”.
  21. Kułakowska, Myszka 2013, s. 194 (PDF s. 195).
  22. Malinowski 2011, s. 191 (PDF s. 191).
  23. Malinowski 2011, Aneks 2 (projekt A. Brücknera z 1906 r.), s. 354 (PDF s. 354).
  24. RJP 2024, s. 57 (PDF s. 57).

Źródła