nowy polski
Nowopolski Tradycyjny

Czytasz tę stronę w pisowni tradycyjnej.

Przełącz na nowopolski

Skąd się wzięło ó

Dziś w wyrazach „góra” i „kura” wymawiamy tę samą samogłoskę. Rada Języka Polskiego zalicza rozróżnianie ó i u do zasady historycznej, która „odwołuje się nie do współczesnego poczucia językowego, ale do dawnej wymowy lub pochodzenia wyrazów”1. Litera ó jest, jak ujął to Piotr Sobotka, „śladem dawnego pochylonego o”2.

Polszczyzna odziedziczyła z prasłowiańskiego samogłoski długie i krótkie, czyli iloczas3. Długie ō powstawało m.in. po zaniku końcowego jeru (samogłoski zredukowanej): krótkie o przed spółgłoską dźwięczną wydłużało się, stąd staropolskie „rōg”, „dōm”, ale „rogu” z krótkim o. To tzw. wzdłużenie zastępcze4. Niekiedy długość pojawiała się też przed r, np. „gōra”, „skōra”, „żōraw”5. Już ok. XIII w. długie ō wymawiano wyżej niż krótkie, jako dźwięk pośredni między o a u, na co wskazują zapisy w Psałterzu floriańskim typu „skutuov”6.

Iloczas zaczął zanikać pod koniec XV w.; Stanisław Zaborowski w traktacie z początku XVI w. pisze o oznaczaniu długości jako o zwyczaju dawnym5. Długie samogłoski zmieniły się w pochylone (ścieśnione) á, é, ó. W polszczyźnie ogólnej á i é zlały się z a i e, a ó podniosło artykulację aż do u6. Kiedy to się dokonało, źródła oceniają różnie: od końca XVIII w.7 przez XVIII-XIX w.3 po przełom XIX i XX w.8. Jeszcze w 1830 r. Deputacja Towarzystwa Przyjaciół Nauk opisywała o kreskowane jako „ściśnione, tj. pochylające się” ku u9, a rymy ó z u stają się częstsze dopiero w drugiej połowie XIX w.6. Kułakowska i Myszka wyjaśniają: „Zasady pisowni zostały ustalone wcześniej niż doszło do utożsamienia się pochylonego ó z u”4.

Zapis długości bywał różny. Psałterz floriański podwajał litery, a Jakub Parkoszowic w traktacie z ok. 1440 r. zalecał pisownię typu „myood”, „doom”5. Zaborowski proponował odróżniać samogłoski pochylone od jasnych kropką nad literą; drukarze zastąpili ją kreską i z trójki á, é, ó przetrwało tylko ó10. W XVII i pierwszej połowie XVIII w. kreskowania o w drukach zaniechano, a upowszechniła je ponownie gramatyka Onufrego Kopczyńskiego11. Deputacja z 1830 r. usunęła á, Akademia Umiejętności w 1891 r. é6. Aleksander Brückner jeszcze w 1906 r. pisał o ó: „trzysta lat obywaliśmy się bez niego”12. Reforma z 1936 r. rozstrzygnęła spory: „chrust”, „dłuto”, „żuraw”, „Jakub” przez u, ale „ogórek” i „róż” (kosmetyk) przez ó13; zasady z 1830 r. podawały jeszcze „Jakób” i „żóraw”9.

W gwarach różnica przetrwała. Dźwięk pośredni między o a u słychać w południowej Małopolsce, w północnych gwarach mazowieckich i wielkopolskich oraz na Kaszubach, np. „skoura”, „wouz”6; na Podhalu notuje się „dziadouw”14, na Śląsku „droużki”15.

Ciekawostka: dlaczego „wóz”, ale „koń” i „dom”? Przed spółgłoskami nosowymi ó wycofano z języka literackiego w XVI w., a gwary zachowały formy „kuń”, „dum”. Wymiana o : ó w parach „wóz : wozu”, „róg : rogu” jest zaś najczęściej śladem wzdłużenia zastępczego4. Litera ó nigdy nie stoi na końcu polskiego wyrazu16.

Dziś w polszczyźnie ogólnej ó i u oznaczają tę samą głoskę, a ó przechowuje w piśmie ślad dawnej, odrębnej samogłoski.

Przypisy

  1. RJP 2024, s. 9 (PDF s. 9).
  2. Sobotka 2006 (Poradnia PWN, „samogłoski ścieśnione”).
  3. Karaś, Gwary polskie, hasła „Iloczas” i „Samogłoski pochylone” (por. też hasło „Samogłoska pochylona ó”).
  4. Kułakowska, Myszka 2013, s. 79-80 (PDF s. 80-81).
  5. Kułakowska, Myszka 2013, s. 141-142 (PDF s. 142-143).
  6. Kułakowska, Myszka 2013, s. 143-146 (PDF s. 144-147).
  7. Malinowski 2011, s. 56-57 (PDF s. 56-57).
  8. Długosz-Kurczabowa 2010 (Poradnia PWN, „rz i ż, u i ó w wymowie”).
  9. Malinowski 2011, Aneks 1 (tekst „Rozpraw i wniosków” Deputacji z 1830 r.), s. 339-340 (PDF s. 339-340).
  10. Kułakowska, Myszka 2013, s. 61-62 (PDF s. 62-63).
  11. Malinowski 2011, s. 43, 47, 90 (PDF s. 43, 47, 90).
  12. Malinowski 2011, Aneks 2 (projekt A. Brücknera z 1906 r.), s. 354 (PDF s. 354).
  13. Malinowski 2011, s. 191-192 (PDF s. 191-192).
  14. Kąś, Gwary polskie, „Podhale. Gwara regionu”.
  15. Winiarska, Gwary polskie, „Charakterystyka dialektu śląskiego”.
  16. RJP 2024, s. 10 (PDF s. 10).

Źródła