nowy polski
Nowopolski Tradycyjny

Czytasz tę stronę w pisowni tradycyjnej.

Przełącz na nowopolski

Skąd się wzięło ch

„Zarówno h, jak i ch są w polszczyźnie ogólnej wymawiane bezdźwięcznie”, pisze Mirosław Bańko; tę samą głoskę słyszymy w „huta” i „chudy”1. Według zasad pisowni Rady Języka Polskiego rozróżnienie ma „podłoże historyczno-etymologiczne”2. Skąd więc dwa zapisy?

Głoska ch jest w polszczyźnie rodzima: kontynuuje prasłowiańskie *x, np. „pacha” z *paxa. Już w prasłowiańskim przed samogłoskami przednimi przechodziła w sz, stąd do dziś „pacha : paszka”3. Kułakowska i Myszka piszą: „Średniowieczna polszczyzna nie znała innej głoski tylnojęzykowej szczelinowej”. Skrybowie przejęli jednak łaciński dwuznak ch, choć wystarczyłoby samo h, co później doprowadziło do rozróżnienia ch i h w pisowni4. Początkowo znaków tych używano inaczej niż dziś: Kazania świętokrzyskie zapisują głoskę ch przez h („greha”, „cohaiø”), a dwuznakiem ch oddają m.in. ć i cz5; w bulli gnieźnieńskiej z 1136 r. „Miliche” to Milicz6.

Własną głoskę litera h zawdzięcza zapożyczeniom. Dźwięczne h przyszło w dobie staropolskiej z wyrazami czeskimi, ukraińskimi i białoruskimi, np. „hardy” (stp. „gardy”), „hańba” („gańba”), „hołota” („gołota”)7. W dobie średniopolskiej doszły bohemizmy „błahy”, „hojny” i rutenizmy „hałastra”, „hultaj”, „ohydny”8; „ohydę” rozpowszechnili Rej i Górnicki9. Jan Otrębski, za Brücknerem, uznawał formy „hańba”, „hardy”, „hołota” za rodzime i sądził, że h pojawiało się w nich zależnie od zabarwienia uczuciowego; Kazimierz Nitsch to odrzucił10. Według Nitscha dźwięczne h było pierwotne tylko w zapożyczeniach ruskich, a „górska hala przeszła do ogólnej polszczyzny z dialektu podhalańskiego nie znającego dźwięcznego h”11. Osobną grupę tworzą wyrazy łacińskie i niemieckie, jak „honor”, „handel”12. Dzisiejsza reguła każe pisać h tam, gdzie wymienia się ono na g, ż lub z: „wahać : waga”, „druh : drużyna”, „błahy : błazen”2.

Czy polszczyzna ogólna wymawiała h i ch różnie? Według Kułakowskiej i Myszki dźwięczne h „w polszczyźnie literackiej nigdy nie uzyskało ono statusu fonemu”, a w dobie nowopolskiej jego wymowa zanikała; samodzielną głoską stało się na Kresach7. Piotr Statorius-Stojeński w 1568 r. odróżniał w piśmie „hamować” od „chać”13, a Brückner w 1906 r. apelował, by jednakowo pisał także ten, kto „h i ch nigdy w swej wymowie nie rozróżnia”14. Nitsch pisał w 1925 r.: „Odróżnianie h jako właściwość niepolska nie może być uważane za lepsze od nieodróżniania”15.

Różnica żyje na pograniczach: na wschodzie pod wpływem ukraińskim i białoruskim, na południowym Śląsku pod wpływem czeskim16. Na Śląsku Cieszyńskim dźwięczne h występuje wszędzie, a w gwarach jabłonkowskich bywa nawet w miejscu ch („hłopi”)17. W polskich wsiach na Podlasiu trzyma się głównie w wyrazach nacechowanych uczuciowo18. Przesiedleńcy z Kresów przenieśli je m.in. na Pomorze Zachodnie15. Górale mają z kolei słabe ch, a końcowe ch zamieniają na k („na nogak”), na Spiszu na f19.

Ciekawostki. Piszemy „zhardzieć”, „zheblować”, ale „schudnąć”20; przy reformie z 1936 r. pisownię z przed h powiązano z wymową większości osób pochodzących z Kresów Wschodnich21. Za to dźwięczny odpowiednik ch wymawia niemal każdy Polak w „Bohdan” czy w wymówionym bez przerwy „dach domu”1522. W latach 30. XIX w. Felicjan Wolski radził „używać wszędzie znaku h, a nigdzie złożonego ch” i pisał „pewnyh”23.

Dziś w polszczyźnie ogólnej ch i h oznaczają tę samą głoskę, a wybór litery zależy głównie od pochodzenia wyrazu.

Przypisy

  1. Bańko 2012 (Poradnia PWN, „h i ch”, 19.09.2012).
  2. RJP 2024, s. 18 (PDF s. 18).
  3. Kułakowska, Myszka 2013, s. 168-169 (PDF s. 169-170).
  4. Kułakowska, Myszka 2013, s. 60 (PDF s. 61); powołują się na J. Perlina (2004).
  5. Kułakowska, Myszka 2013, s. 57 (PDF s. 58).
  6. Malinowski 2011, s. 17-18 (PDF s. 17-18).
  7. Kułakowska, Myszka 2013, s. 234, przyp. 83 (PDF s. 235).
  8. Grabarczyk, ZPE, PDF s. 5-6.
  9. NCK, „Ohyda!” (karta PDF, 1 s.).
  10. Gałecki 1991-1992, s. 103, przyp. 13 (PDF s. 9): J. Otrębski w „Slavia Occidentalis” 19 (1948), s. 426; krytyka K. Nitscha w „Wyborze pism polonistycznych”, t. 1, s. 173-174.
  11. Gałecki 1991-1992, s. 95, przyp. 1 (PDF s. 1): cytat z K. Nitscha, Wybór pism polonistycznych, t. 1, Wrocław 1954, s. 174.
  12. Malinowski 2011, s. 279 (PDF s. 279).
  13. Malinowski 2011, s. 36 (PDF s. 36).
  14. Malinowski 2011, Aneks 2 (projekt A. Brücknera z 1906 r.), s. 348 (PDF s. 348).
  15. Czesak 2005 (Poradnia PWN, „h i ch”, 9.12.2005); cytat z K. Nitscha, Głosownia języka polskiego, cz. II, Kraków 1925, s. 8.
  16. Karaś, Gwary polskie, hasła „Spółgłoski tylnojęzykowe” i „Spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne”; to samo Bańko 2012.
  17. Greń, Gwary polskie, „Śląsk południowy. Gwara regionu”.
  18. Gałecki 1991-1992, s. 103-104 (PDF s. 9-10).
  19. Karaś, Gwary polskie, hasła „Spółgłoski tylnojęzykowe” i „Przejście wygłosowego -ch > -k”.
  20. RJP 2024, s. 19-20 (PDF s. 19-20).
  21. Malinowski 2011, s. 193 (PDF s. 193).
  22. Kułakowska, Myszka 2013, s. 223 (PDF s. 224).
  23. Malinowski 2011, s. 73-74 (PDF s. 73-74).

Źródła