Przewodnik po pisowni nowopolskiej
Jedna głoska, jedna litera.
Nowopolski to polszczyzna zapisywana prościej: każdy dźwięk ma jedną literę. Piszemy u zamiast ó, ż zamiast rz i h zamiast ch, bo w wymowie nie ma między nimi różnicy. Wymowa, gramatyka i reszta pisowni zostają bez zmian.
Tu znajdziesz zasady, przykłady znanych tekstów, tłumacz, ściągawkę najczęstszych wyrazów i odpowiedzi na pytania, które zadaje każdy na początku.
Zasady w pigułce
Nowopolski zmienia tylko te litery, które oznaczają dokładnie ten sam dźwięk co inne. Zostaje podstawowa litera: u, ż albo h. Wszystko inne piszemy tak jak w pisowni tradycyjnej.
ó → u
Piszemy u także tam, gdzie w pisowni tradycyjnej jest ó.
- król krul
- który ktury
- mój muj
- góra gura
rz → ż
Piszemy ż także tam, gdzie w pisowni tradycyjnej jest rz.
- rzeka żeka
- dobrze dobże
- talerz tależ
- tarzać się tażać się
Po p, t, k i h czytamy ż jak sz, tak samo jak w pisowni tradycyjnej czytamy rz w słowie „przy”: pży, tżeba, kżak. Dwuznak rz zostaje tylko tam, gdzie słychać osobno r i z: marznąć, superzespół.
ch → h
Piszemy h także tam, gdzie w pisowni tradycyjnej jest ch.
- chleb hleb
- duch duh
- w domach w domah
- technika tehnika
W zapożyczeniach, w których ch czyta się inaczej niż h, ch zostaje: chip, ketchup, macho.
Co zostaje bez zmian
- Wymowa. Zmienia się tylko zapis.
- Litery ś, ć, ź, ń i dź. O tym, czy piszemy ś, czy si, decyduje prosta reguła, a nie pamięć.
- Litery ł, ą i ę oraz połączenia dż i rż (dżem, oskarżony).
- Nazwy własne. Kraków, Rzeszów, Chorzów, Józef i Grzegorz zostają, tak samo jak wyrazy od nich pochodzące, na przykład rzeszowski.
Litera ó i dwuznaki rz i ch zostają w piśmie tak, jak dziś zostają w nim q, v i x: w nazwach własnych. W cytatach zachowujemy pisownię oryginału.
Zasady szczegółowe: nazwy własne, zapożyczenia, skrótowce, wyjątki →
Wyliczenia nowypolski.pl na dwóch zbiorach tekstów: napisach filmowych (OpenSubtitles, 222 mln słów) i polskiej Wikipedii (249 mln słów).
Znane teksty po nowopolsku
Na początku nowopolski wygląda nieznajomo. Po kilku zdaniach oko się przyzwyczaja, bo czytamy dokładnie tak samo jak zawsze. Podkreślone są litery, które się zmieniły.
Film
Wrug? A wrug! Ale muj, swuj, nasz – na własnej krwi wyhodowany!
W oryginale: Wróg? A wróg! Ale mój, swój, nasz – na własnej krwi wyhodowany!
Wiersz
Zasadził dziadek żepkę w ogrodzie,
Hodził tę żepkę oglądać co dzień.
Wyrosła żepka jędrna i kżepka,
Shrupać by żepkę z kawałkiem hlebka!
W oryginale: Zasadził dziadek rzepkę w ogrodzie,
Chodził tę rzepkę oglądać co dzień.
Wyrosła rzepka jędrna i krzepka,
Schrupać by rzepkę z kawałkiem chlebka!
Łamaniec
W Szczebrzeszynie hżąszcz bżmi w tżcinie
i Szczebrzeszyn z tego słynie.
W oryginale: W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie
i Szczebrzeszyn z tego słynie.
Inwokacja z „Pana Tadeusza”, cytaty z książek i filmów, przysłowia i łamańce: więcej znanych tekstów →
Całe książki po nowopolsku, do czytania i jako e-booki: Biblioteka nowopolska →
Tłumacz
Wpisz albo wklej tekst w pisowni tradycyjnej. Od razu zobaczysz go po nowopolsku.
Tłumacz nie zmienia wyrazów pisanych wielką literą w środku zdania, bo to zwykle nazwy własne. Rozpoznaje też najczęstsze nazwy miejscowości i imiona na początku zdania, ale przy rzadszych może się pomylić. Działa w Twojej przeglądarce: tekst nigdzie nie jest wysyłany.
Ściągawka: najczęstsze wyrazy
Wyrazy, które w codziennych tekstach najczęściej zmieniają zapis (według częstości w napisach filmowych i polskiej Wikipedii). Przydadzą się do słownika osobistego klawiatury w telefonie.
- przez pżez
- dobrze dobże
- który ktury
- które kture
- która ktura
- którzy ktuży
- przy pży
- przed pżed
- trzeba tżeba
- trzy tży
- dwóch dwuh
- chcę hcę
- chcesz hcesz
- chyba hyba
- trochę trohę
- również ruwnież
- później puźniej
- mój muj
- twój twuj
- swój swuj
- przepraszam pżepraszam
- porządku pożądku
- rzecz żecz
- mówić muwić
- pomóc pomuc
- mógł mugł
- sposób sposub
- wśród wśrud
- kościół kościuł
- samochód samohud
- drzwi dżwi
- spokój spokuj
- słuchaj słuhaj
- kocham koham
- chwilę hwilę
- wkrótce wkrutce
- różnych rużnyh
- głównie głuwnie
- przykro pżykro
- przyjaciel pżyjaciel
- ich ih
- tych tyh
- wszystkich wszystkih
- marzec mażec
- wrzesień wżesień
Dlaczego
Te same dźwięki, dwie litery
Różnica między ó i u, rz i ż, ch i h to pamiątka po dawnej wymowie. W polszczyźnie ogólnej dawno jej nie słychać, a mimo to dzieci muszą zapamiętywać pisownię słowo po słowie. Witold Doroszewski pisał w 1935 r. o wyrazach z ó, że opanowanie ich pisowni „jest wyłącznie kwestją pamięci”.
Prostsza zasada
Zamiast setek słów do wykucia jedna reguła: słyszysz u, piszesz u. Ten sam Doroszewski przyznawał: „gdyby szło o sformułowanie zasady prostej i niewątpliwej, to taką byłaby jedynie zasada zastąpienia ó przez u we wszystkich wypadkach”.
Krótszy tekst, mniej błędów
Tekst po nowopolsku jest krótszy o blisko 2%. Znika też cała kategoria błędów ortograficznych, na których od pokoleń opierają się dyktanda.
To już się zdarzało
Polska pisownia pozbywała się liter, które przestały oznaczać osobną głoskę: w 1830 r. zrezygnowano z á, a pod koniec XIX w. z é. Reforma z 1936 r. zamieniła chróst, dłóto i żóraw na chrust, dłuto i żuraw.
Język należy do użytkowników, nie do urzędników
Nikt nie może nam nakazać, jak pisać w listach, mailach, wiadomościach czy na Facebooku. Rada Języka Polskiego ustala zasady ortografii, ale jej uchwały nie są prawem, które wiąże obywateli. Komentarz do ustawy o języku polskim mówi wprost: „trudno wymagać, aby obywatele mieli obowiązek prawny się do nich stosować”.
Nowa pisownia przyjmuje się dopiero wtedy, gdy ludzie zaczynają jej używać. Zasad z 1918 r. nie wprowadziła żadna ustawa: Akademia Umiejętności nie miała władzy, a jej pisownię dobrowolnie przyjmowały szkoły, towarzystwa i urzędy. Z kolei reformę z 1936 r. część gazet ignorowała aż do wojny. Futuryści w 1921 r. nie prosili nikogo o zgodę: wydrukowali swoją jednodniówkę nową pisownią.
Dlatego nowopolskiego nie trzeba nikomu zatwierdzać. Wystarczy nim pisać.
Źródła: P. Czarnecki, komentarz do art. 13 ustawy o języku polskim (2014); Z. Saloni (2018); M. Malinowski (2011). Pełna lista niżej.
Skąd się wziął nowopolski
- ok. 1514
Stanisław Zaborowski w pierwszym drukowanym traktacie o polskiej pisowni zaleca, by każdą głoskę oznaczać zawsze tą samą literą.
- 1830
Deputacja Towarzystwa Przyjaciół Nauk rezygnuje z litery á.
- koniec XIX w.
Z pisowni znika é, bo przestało oznaczać osobną głoskę.
- 1918
Akademia Umiejętności ustala pierwszą wspólną pisownię dla całej Polski.
- 1921
Bruno Jasieński w manifeście futurystów: „skreślamy raz na zawsze z alfabetu polskiego jako zbyteczne litery ó i rz”. Wykreśla też ch.
- 1935
Komitet Ortograficzny Polskiej Akademii Umiejętności rozważa zniesienie ch i rz: „Możnaby zatem pisać żeka, gżebień, żąd, Żeczpospolita”. Na rozważaniach się kończy.
- 1936
Reforma pisowni: Maria zamiast Marja, a także chrust, dłuto, żuraw zamiast chróst, dłóto, żóraw.
- 1997
Rada Języka Polskiego w pierwszej uchwale ortograficznej: „Nie wykluczając zasadniczych zmian w przyszłości w polskiej ortografii”.
- 2026
Wchodzą w życie nowe zasady Rady Języka Polskiego dotyczące wielkich liter i pisowni łącznej. Ó, rz i ch zostają bez zmian.
Więcej o każdej literze: Skąd się wzięło ó · Skąd się wzięło rz · Skąd się wzięło ch
Jak zacząć
- Pisz po nowopolsku tam, gdzie możesz: w wiadomościach, mailach, postach i komentarzach.
- Naucz klawiaturę. Telefon będzie poprawiał nowopolski na tradycyjny. Dodaj najczęstsze wyrazy ze ściągawki do słownika osobistego klawiatury albo na początek wyłącz autokorektę. W razie wątpliwości sprawdź wyraz w tłumaczu.
- Sprawdzaj pisownię na komputerze. Zainstaluj nowopolski słownik do LibreOffice albo Worda ze strony Narzędzia.
- Pokaż tę stronę innym. Im więcej osób pisze po nowopolsku, tym szybciej zauważą to słowniki i szkoły.
Piszę po nowopolsku · nowypolski.pl
Masz wątpliwości? Zobacz najczęstsze pytania →
Źródła
- W. Doroszewski, Uwagi o pisowni. I. Wymiana o : ó, „Poradnik Językowy” 1935, z. 3, s. 45-50 i z. 4, s. 71-73. z. 3, z. 4
- Spostrzeżenia doraźne, „Poradnik Językowy” 1935, z. 3, s. 68 (cytat z komunikatu Komitetu Ortograficznego PAU). poradnik-jezykowy.uw.edu.pl
- B. Jasieński, Mańifest w sprawie ortografji fonetycznej, „Jednodńuwka futurystuw”, Kraków 1921, s. 3. Polona
- Rada Języka Polskiego, Uchwała ortograficzna nr 1 z 9 grudnia 1997 r. rjp.pan.pl
- Rada Języka Polskiego, komunikat z 10 maja 2024 r. o zmianach zasad pisowni od 1 stycznia 2026 r. rjp.pan.pl
- P. Czarnecki, Ustawa o języku polskim. Komentarz, LexisNexis 2014, komentarz do art. 13.
- Z. Saloni, W stulecie niepodległości i „ustalonej” pisowni polskiej, „LingVaria” 2018, nr 2, s. 127-140. doi.org
- M. Malinowski, Ortografia polska od II połowy XVIII wieku do współczesności. Kodyfikacja, reformy, recepcja, rozprawa doktorska, Uniwersytet Śląski 2011. sbc.org.pl
- W. Decyk-Zięba, opis traktatu S. Zaborowskiego, w: Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego, Uniwersytet Warszawski. gramatyki.uw.edu.pl
- Teksty w domenie publicznej (A. Mickiewicz, „Pan Tadeusz” i „Romantyczność”; J. Tuwim, „Rzepka”; H. Sienkiewicz, „Pan Wołodyjowski”): Wolne Lektury.
- Cytaty z filmów, książek, przysłowia i łamańce: Wikicytaty (strony poszczególnych filmów i autorów, „Przysłowia polskie”, „Łamańce językowe”). Krótkie cytaty z utworów chronionych przytaczamy w celu ilustracji, z podaniem autora i tytułu.
- Słowniki do sprawdzania pisowni: na podstawie słownika SJP.PL (wersja z 1 września 2026 r.).
- Wyliczenia własne na listach frekwencyjnych: OpenSubtitles 2018 i polska Wikipedia 2022.