nowy polski
Nowopolski Tradycyjny

Ta strona jest napisana po nowopolsku. Wolisz pisownię tradycyjną?

Pżełącz na pisownię tradycyjną

Skąd się wzięło rz

W polszczyźnie ogulnej „rzeka” i „żaba” zaczynają się od tej samej głoski1. Krystyna Długosz-Kurczabowa pżypomina jednak, że „w dawnej polszczyźnie litery rz i ż oraz u i ó oznaczały różne dźwięki”2.

Źrudłem rz jest prasłowiańskie miękkie r’, powstałe pżed samogłoskami pżednimi i z połączenia rj3. Bżmiało ono podobnie jak r w wyrazie „risotto”4. Ok. XIII w. pżekształciło się w tzw. r frykatywne (w transkrypcji ř): koniec języka drgał jak pży r, a zarazem powietże pżehodziło pżez szczelinę jak pży ż34. Taka zmiana zaszła tylko w czeszczyźnie i w dawnej polszczyźnie; w czeskim ř pżetrwało do dziś, np. „řeka”, „moře”3.

Najstarsze zabytki zapisywały tę głoskę zwykłym r: w Kazaniach świętokrzyskich czytamy „rekø” (żeką), „prez” (pżez)5. Zapisy z rz i rs mnożą się w XIII w.; często cytowany „narzaz” z 1231 r. pohodzi jednak, jak wskazał Bogusław Dunaj za historykiem Józefem Mitkowskim, z falsyfikatu z ok. 1279 r.6. W Psałterzu floriańskim pisownia rz jest już normalna5. Według Zenona Klemensiewicza zapis rz odbijał wtedy dwufazową wymowę: najpierw r, potem ż7; dwuznakiem w dzisiejszym sensie stał się dopiero po zmianie wymowy8. Stanisław Zaborowski proponował na początku XVI w. literę ṙ (u niego „ukṙiżovan”)9, Łukasz Górnicki hciał r z daszkiem10, ale pżyjęło się rz, zalecane też pżez Stanisława Murzynowskiego11. W Czechach znak ř wywodzi się z pisowni diakrytycznej z początku XV w., związanej z Janem Husem12.

Gramatyka Mesgniena z 1649 r. opisywała tę głoskę jako wymawianą „twardziej i z pewnym skrzypieniem”7. Zruwnanie z ż zaczęło się lokalnie: „Najstarsze przykłady zrównania ř z ž występują u pisarzy sądowych z Poznania w r. 1396 i z Pyzdr w r. 1418”, a Rej i Bielski rymowali już rz z ż5. W polszczyźnie ogulnej proces ten datuje się na XVII w.13 albo na XVIII w.414. Zdzisław Stieber zauważył, że rymy typu „zorze : może” pojawiają się dopiero w XVIII w., a poeci kresowi nie rymowali rz z ż pżez cały XVIII w., a nawet na początku XIX w.14.

Frykatywne rż pżetrwało częściowo na Orawie, Spiszu i Podhalu, na południu Śląska, w pułnocnej Wielkopolsce, w pasie od Kociewia po Warmię i Mazury oraz na Kurpiach, dziś zwykle tylko w mowie najstarszego pokolenia13. Na Śląsku Cieszyńskim notuje się formy „z korżyniami”, „prżipiecki”15. Starsze podręczniki wymieniały też Kaszuby16. Na Kresach południowo-wshodnih dawne ř utżymywało się jako rž lub rš, także w mowie inteligencji17, a Juliusz Słowacki pisał w listah „wierżchołki”, „gorżkie”18. Tadeusz Lewaszkiewicz zastżega, że badacze mogli niekiedy mylić ř z rž, i postuluje ponowną analizę nagrań19.

Kilka ciekawostek. W gwarah mazużącyh muwi się „zaba”, „zyto”, ale „rzeka” zawsze z ż: rz było jeszcze odrębną głoską, gdy rodziło się mazużenie520. Wymiana r : rz („wiara : wierzyć”, „kara : o karze”) to ślad dawnego zmiękczenia r, a pisownia rz po p, b, t, d, k, g wynika z prasłowiańskih reguł budowy sylaby21. Reforma z 1936 r. utżymała „mrzonkę” i zmieniła „pasorzyta” na „pasożyta”22, hoć Brückner w 1906 r. żądał pisowni „pasorzyt” i „mżonka”23. Czeskie ř można dziś w nazwiskah oddawać pżez rz: „Dvořák” albo „Dvorzak”24.

Dziś w polszczyźnie ogulnej rz i ż oznaczają tę samą głoskę, a dwuznak rz pżypomina o dawnym r frykatywnym, kture czeszczyzna zahowała do dziś.

Pżypisy

  1. Kłosińska 2017 (Poradnia PWN, „Nie zlikwidujemy ch, rz, ó”).
  2. Długosz-Kurczabowa 2010 (Poradnia PWN, „rz i ż, u i ó w wymowie”).
  3. Lewaszkiewicz 2022, s. 101-102 (PDF s. 1-2); opis artykulacji za H. Dalewską-Greń, pżykład „řeka [rżeka]” za J. Damborským.
  4. Kułakowska, Myszka 2013, s. 192-193 (PDF s. 193-194).
  5. Lewaszkiewicz 2022, s. 107 (PDF s. 7), cytat z W. Kuraszkiewicza, Gramatyka historyczna języka polskiego, 1972, s. 89 i 94.
  6. Lewaszkiewicz 2022, s. 108 (PDF s. 8), omuwienie B. Dunaja, Język polski najstarszej doby piśmiennej, 1975, s. 119-121.
  7. Lewaszkiewicz 2022, s. 105-106 (PDF s. 5-6), cytat z Z. Klemensiewicza, Historia języka polskiego, wyd. VII, 1999, s. 105 i 294-295 (tam też gramatyka Mesgniena 1649 i cytat „twardziej i z pewnym skrzypieniem”).
  8. Malinowski 2011, s. 23 (PDF s. 23), za T. Lisowskim.
  9. Kułakowska, Myszka 2013, s. 61 (PDF s. 62), Wyznanie wiary w pisowni Zaborowskiego za Klemensiewiczem; por. Malinowski 2011, s. 32.
  10. Malinowski 2011, s. 43 (PDF s. 43).
  11. Malinowski 2011, s. 35 i 44 (PDF s. 35, 44).
  12. Malinowski 2011, s. 24-25 (PDF s. 24-25).
  13. Karaś, Gwary polskie, hasło „Frykatywne rż (ř)”.
  14. Lewaszkiewicz 2022, s. 104 (PDF s. 4), cytat z Z. Stiebera, Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego, 1966, s. 69-70.
  15. Greń, Gwary polskie, „Śląsk południowy. Gwara regionu”.
  16. Lewaszkiewicz 2022, s. 105-107 (PDF s. 5-7): Gramatyka historyczna języka polskiego (Klemensiewicz, Lehr-Spławiński, Urbańczyk 1965), Klemensiewicz, Kuraszkiewicz, Rospond.
  17. Lewaszkiewicz 2022, s. 111 (PDF s. 11), za Z. Kurzową, Polszczyzna Lwowa i kresów południowo-wschodnich do 1939 roku, 1983, s. 94-95.
  18. Lewaszkiewicz 2022, s. 113 (PDF s. 13), listy Słowackiego do matki (wyd. 1949).
  19. Lewaszkiewicz 2022, s. 101 (abstrakt) i 114 (PDF s. 1, 14).
  20. Karaś, Gwary polskie, hasło „Mazurzenie”.
  21. Kułakowska, Myszka 2013, s. 194 (PDF s. 195).
  22. Malinowski 2011, s. 191 (PDF s. 191).
  23. Malinowski 2011, Aneks 2 (projekt A. Brücknera z 1906 r.), s. 354 (PDF s. 354).
  24. RJP 2024, s. 57 (PDF s. 57).

Źrudła