nowy polski
Nowopolski Tradycyjny

Ta strona jest napisana po nowopolsku. Wolisz pisownię tradycyjną?

Pżełącz na pisownię tradycyjną

Skąd się wzięło ó

Dziś w wyrazah „góra” i „kura” wymawiamy tę samą samogłoskę. Rada Języka Polskiego zalicza rozrużnianie ó i u do zasady historycznej, ktura „odwołuje się nie do współczesnego poczucia językowego, ale do dawnej wymowy lub pochodzenia wyrazów”1. Litera ó jest, jak ujął to Piotr Sobotka, „śladem dawnego pochylonego o”2.

Polszczyzna odziedziczyła z prasłowiańskiego samogłoski długie i krutkie, czyli iloczas3. Długie ō powstawało m.in. po zaniku końcowego jeru (samogłoski zredukowanej): krutkie o pżed spułgłoską dźwięczną wydłużało się, stąd staropolskie „rōg”, „dōm”, ale „rogu” z krutkim o. To tzw. wzdłużenie zastępcze4. Niekiedy długość pojawiała się też pżed r, np. „gōra”, „skōra”, „żōraw”5. Już ok. XIII w. długie ō wymawiano wyżej niż krutkie, jako dźwięk pośredni między o a u, na co wskazują zapisy w Psałterzu floriańskim typu „skutuov”6.

Iloczas zaczął zanikać pod koniec XV w.; Stanisław Zaborowski w traktacie z początku XVI w. pisze o oznaczaniu długości jako o zwyczaju dawnym5. Długie samogłoski zmieniły się w pohylone (ścieśnione) á, é, ó. W polszczyźnie ogulnej á i é zlały się z a i e, a ó podniosło artykulację aż do u6. Kiedy to się dokonało, źrudła oceniają rużnie: od końca XVIII w.7 pżez XVIII-XIX w.3 po pżełom XIX i XX w.8. Jeszcze w 1830 r. Deputacja Towarzystwa Przyjaciół Nauk opisywała o kreskowane jako „ściśnione, tj. pochylające się” ku u9, a rymy ó z u stają się częstsze dopiero w drugiej połowie XIX w.6. Kułakowska i Myszka wyjaśniają: „Zasady pisowni zostały ustalone wcześniej niż doszło do utożsamienia się pochylonego ó z u”4.

Zapis długości bywał rużny. Psałteż floriański podwajał litery, a Jakub Parkoszowic w traktacie z ok. 1440 r. zalecał pisownię typu „myood”, „doom”5. Zaborowski proponował odrużniać samogłoski pohylone od jasnyh kropką nad literą; drukaże zastąpili ją kreską i z trujki á, é, ó pżetrwało tylko ó10. W XVII i pierwszej połowie XVIII w. kreskowania o w drukah zaniehano, a upowszehniła je ponownie gramatyka Onufrego Kopczyńskiego11. Deputacja z 1830 r. usunęła á, Akademia Umiejętności w 1891 r. é6. Aleksander Brückner jeszcze w 1906 r. pisał o ó: „trzysta lat obywaliśmy się bez niego”12. Reforma z 1936 r. rozstżygnęła spory: „chrust”, „dłuto”, „żuraw”, „Jakub” pżez u, ale „ogórek” i „róż” (kosmetyk) pżez ó13; zasady z 1830 r. podawały jeszcze „Jakób” i „żóraw”9.

W gwarah rużnica pżetrwała. Dźwięk pośredni między o a u słyhać w południowej Małopolsce, w pułnocnyh gwarah mazowieckih i wielkopolskih oraz na Kaszubach, np. „skoura”, „wouz”6; na Podhalu notuje się „dziadouw”14, na Śląsku „droużki”15.

Ciekawostka: dlaczego „wóz”, ale „koń” i „dom”? Pżed spułgłoskami nosowymi ó wycofano z języka literackiego w XVI w., a gwary zahowały formy „kuń”, „dum”. Wymiana o : ó w parah „wóz : wozu”, „róg : rogu” jest zaś najczęściej śladem wzdłużenia zastępczego4. Litera ó nigdy nie stoi na końcu polskiego wyrazu16.

Dziś w polszczyźnie ogulnej ó i u oznaczają tę samą głoskę, a ó pżehowuje w piśmie ślad dawnej, odrębnej samogłoski.

Pżypisy

  1. RJP 2024, s. 9 (PDF s. 9).
  2. Sobotka 2006 (Poradnia PWN, „samogłoski ścieśnione”).
  3. Karaś, Gwary polskie, hasła „Iloczas” i „Samogłoski pochylone” (por. też hasło „Samogłoska pochylona ó”).
  4. Kułakowska, Myszka 2013, s. 79-80 (PDF s. 80-81).
  5. Kułakowska, Myszka 2013, s. 141-142 (PDF s. 142-143).
  6. Kułakowska, Myszka 2013, s. 143-146 (PDF s. 144-147).
  7. Malinowski 2011, s. 56-57 (PDF s. 56-57).
  8. Długosz-Kurczabowa 2010 (Poradnia PWN, „rz i ż, u i ó w wymowie”).
  9. Malinowski 2011, Aneks 1 (tekst „Rozpraw i wniosków” Deputacji z 1830 r.), s. 339-340 (PDF s. 339-340).
  10. Kułakowska, Myszka 2013, s. 61-62 (PDF s. 62-63).
  11. Malinowski 2011, s. 43, 47, 90 (PDF s. 43, 47, 90).
  12. Malinowski 2011, Aneks 2 (projekt A. Brücknera z 1906 r.), s. 354 (PDF s. 354).
  13. Malinowski 2011, s. 191-192 (PDF s. 191-192).
  14. Kąś, Gwary polskie, „Podhale. Gwara regionu”.
  15. Winiarska, Gwary polskie, „Charakterystyka dialektu śląskiego”.
  16. RJP 2024, s. 10 (PDF s. 10).

Źrudła