Historia liter on nowypolski.pl

Skąd się wzięło ó

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Dziś w wyrazah „góra” i „kura” wymawiamy tę samą samogłoskę. Rada Języka Polskiego zalicza rozrużnianie ó i u do zasady historycznej, ktura „odwołuje się nie do współczesnego poczucia językowego, ale do dawnej wymowy lub pochodzenia wyrazów”¹. Litera ó jest, jak ujął to Piotr Sobotka, „śladem dawnego pochylonego o”².

Polszczyzna odziedziczyła z prasłowiańskiego samogłoski długie i krutkie, czyli iloczas³. Długie ō powstawało m.in. po zaniku końcowego jeru (samogłoski zredukowanej): krutkie o pżed spułgłoską dźwięczną wydłużało się, stąd staropolskie „rōg”, „dōm”, ale „rogu” z krutkim o. To tzw. wzdłużenie zastępcze⁴. Niekiedy długość pojawiała się też pżed r, np. „gōra”, „skōra”, „żōraw”⁵. Już ok. XIII w. długie ō wymawiano wyżej niż krutkie, jako dźwięk pośredni między o a u, na co wskazują zapisy w Psałterzu floriańskim typu „skutuov”⁶.

Skąd się wzięło rz

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

W polszczyźnie ogulnej „rzeka” i „żaba” zaczynają się od tej samej głoski¹. Krystyna Długosz-Kurczabowa pżypomina jednak, że „w dawnej polszczyźnie litery rz i ż oraz u i ó oznaczały różne dźwięki”².

Źrudłem rz jest prasłowiańskie miękkie r’, powstałe pżed samogłoskami pżednimi i z połączenia rj³. Bżmiało ono podobnie jak r w wyrazie „risotto”⁴. Ok. XIII w. pżekształciło się w tzw. r frykatywne (w transkrypcji ř): koniec języka drgał jak pży r, a zarazem powietże pżehodziło pżez szczelinę jak pży ż³⁴. Taka zmiana zaszła tylko w czeszczyźnie i w dawnej polszczyźnie; w czeskim ř pżetrwało do dziś, np. „řeka”, „moře”³.

Skąd się wzięło ch

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

„Zarówno h, jak i ch są w polszczyźnie ogólnej wymawiane bezdźwięcznie”, pisze Mirosław Bańko; tę samą głoskę słyszymy w „huta” i „chudy”¹. Według zasad pisowni Rady Języka Polskiego rozrużnienie ma „podłoże historyczno-etymologiczne”². Skąd więc dwa zapisy?

Głoska ch jest w polszczyźnie rodzima: kontynuuje prasłowiańskie *x, np. „pacha” z *paxa. Już w prasłowiańskim pżed samogłoskami pżednimi pżehodziła w sz, stąd do dziś „pacha : paszka”³. Kułakowska i Myszka piszą: „Średniowieczna polszczyzna nie znała innej głoski tylnojęzykowej szczelinowej”. Skrybowie pżejęli jednak łaciński dwuznak ch, hoć wystarczyłoby samo h, co puźniej doprowadziło do rozrużnienia ch i h w pisowni⁴. Początkowo znakuw tyh używano inaczej niż dziś: Kazania świętokrzyskie zapisują głoskę ch pżez h („greha”, „cohaiø”), a dwuznakiem ch oddają m.in. ć i cz⁵; w bulli gnieźnieńskiej z 1136 r. „Miliche” to Milicz⁶.