Nowopolski: jedna głoska, jedna litera on nowypolski.pl

1. Diabeł wyskakuje z pudełka

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Szatan z siudmej klasy

1.
Diabeł wyskakuje z pudełka

Pan profesor Gąsowski nauczał historii wedle własnej, nieco rozwihżonej metody. Niekture wielkie postacie, błąkające się po Elizejskich Polach albo krążące pośrud gwiazd, bardzo miłował, o niekturyh rozprawiał z drwiącym lekceważeniem, a w licznym, nieśmiertelnym tłumie były i takie, o kturyh nie hciał muwić wcale. Omijał je pży spotkaniu, udawał, że ih nie dostżega, nie kłaniał im się. O ukohanyh osobistościah muwił z gorącym zapałem, piejąc na ih cześć gurne hymny, po każdym zdaniu zasadzając wykżyknik jak cyprys na grobie. O Napoleonie, z ukohanyh najukohańszym, rozprawiał jak nathniony poeta. Zdawało się, że w każdej hwili zakżyknie gromko: „Nieh żyje Cesarz!” — i żuci się w buj, krwawy szatan. Napoleon, siedząc okrakiem na komecie jak na ognistym koniu, z wielką pżyjemnością pżysłuhiwał się panu profesorowi Gąsowskiemu. Gdyby mugł sięgnąć z nieba, pżypiąłby na jego piersi Krzyż Legii Honorowej. Mniej zadowolony z tyh wykładuw był piękny Alcybiades, o kturym pan profesor muwił z lekceważeniem, że „był to fircyk, elegancik i w ogule wydmuhana osobistość”. Nie można było dojść, czym sobie szlahetny Ateńczyk zasłużył na tę opinię. To go jedynie mogło pocieszyć, że o innyh nieśmiertelnyh pan profesor szeżył zgoła oszczerstwa. Cezar miał zamazaną hipotekę i gdyby to zależało od pana profesora Gąsowskiego, nieśmiertelność pozbawiałaby go prawa kożystania z niezmiernej hwały. Tym, o kturym pan profesor wcale nie hciał muwić, kturemu by się nie ukłonił i kturemu nie podałby ręki, był Hannibal. Dlaczego? O tym wiedzą jedynie kartagińscy bogowie, jeżeli w ogule o czymś wiedzą, bałwany opasłe. Hannibal miał wielu wroguw, straszliwyh wroguw, śmiertelnyh wroguw, ale nigdy i pżenigdy nie miał takiego, jakim był twardy, zawzięty i nieustępliwy pan profesor Gąsowski. Od wielu lat mieli ze sobą na pieńku. Nieszczęsny Hannibal, łypiąc jednym okiem, hwytał się za głowę i jęczał: „Co ja takiego mogłem uczynić, że mnie pan profesor Gąsowski tak nie znosi?”. Nikt tego nie wiedział. Wiedział tylko pan profesor.

Akt I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Wesele

Dramat w tżeh aktah

OSOBY:

GOSPODARZ
GOSPODYNI
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
MARYSIA
WOJTEK
OJCIEC
DZIAD
JASIEK
KASPER
POETA
DZIENNIKARZ
NOS
KSIĄDZ
MARYNA
ZOSIA
RADCZYNI
HANECZKA
CZEPIEC
CZEPCOWA
KLIMINA
KASIA
STASZEK
KUBA
ŻYD
RACHEL
MUZYKANT
ISIA

OSOBY DRAMATU:

CHOCHOŁ
WIDMO
STAŃCZYK
HETMAN
RYCEŻ CZARNY
UPIUR
WERNYHORA

DEKORACJA:

Noc listopadowa; w hacie, w świetlicy. Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem pułbłękitu obejmująca i spżęty, i ludzi, ktuży się pżez nią pżesuną.

Pżez dżwi otwarte z boku, ku sieni, słyhać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skżypiec, niesforny klarnet, hukania hłopuw i bab i pżygłuszający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotającyh tanceży, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wżawie piosenki....

Akt pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Balladyna

Tragedia w pięciu aktah

KOHANY POETO RUIN!

Pozwul, że pisząc do ciebie, zacznę od apologu, ktury mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.

Stary i ślepy harfiaż z wyspy Scio pżyszedł nad bżegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale, myślał, że szum uw pohodził od zgiełku ludzi, ktuży się zbiegli pieśni rycerskih posłuhać. — Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu moża bżegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westhnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku. Żucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, kture śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni nażędzie i położyły mu je pży stopah. I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn, nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercah ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął.

Akt pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Szewcy

Naukowa sztuka ze „śpiewkami” w tżeh aktah

1934

Poświęcone Stefanowi Szumanowi

OSOBY

Sajetan Tempe — majster szewski; żadka brudka „dzika” i wąsy. Blondyn siwiejący. Ubrany w normalny struj szewski z fartuhem. Około 60 lat.
Czeladnicy: I (Józek) i II (Jędrek). Bardzo pżystojne, morowe, młode szewskie hłopy. Ubrane w normalne szewskie stroje z fartuhami. Lat około 20.
Księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka — bardzo piękna szatynka, niezwykle miła i ponętna. Lat 27–28.
Prokurator Robert Scurvy — tważ szeroka, zrobiona jakby z czerwonego salcesonu, w kturym tkwią inkrustowane, błękitne jak guziki od majtek oczy. Szczęki szerokie — pogryzłyby na proszek (zdawałoby się) kawałek granitu. Struj żakietowy, melonik. Laska ze złotą gałką (très démodé). Biały halsztuk zawinięty i ogromna w nim perła.
Lokaj Księżnej, Fierdusieńko — zrobiony trohę na manekina. Struj czerwony, ze złotym szamerowaniem. Czerwona kruciutka pelerynka. Kapelusz stosowany.
Hiper-Robociarz — ubrany w bluzę i kaszkiet. Ogolony, szerokie szczęki. W ręku kolosalny, miedziany termos.
Dwuh dygnitaży — toważysz Abramowski i toważysz X. Wspaniale ubrani cywile, wysokiej inteligencji i w ogule pierwszej marki. X ogolony — Abramowski z brodą i wąsami.
Józef Tempe — syn Sajetana, lat 20.
Hłopi — stary hłop, młody hłop i dziwka. Stroje krakowskie.
Strażniczka — młoda ładna dziewczynka. Fartuszek na mundurku.
Hohoł — z Wesela Wyspiańskiego.
Strażnik — normalny byczy hłopak, mundur zielony.
Gnębon Puczymorda i Dziarscy hłopcy

AKT PIERWSZY

Scena pżedstawia warsztat szewski (może być dowolnie fantastycznie użądzony) na niewielkiej pżestżeni pułkolistej. Na lewo trujkąt zapełniony kotarą wiśniowego koloru. W środku trujkąt ściany szarej z okrągławym okienkiem. Na prawo pień wyshłego pokręconego dżewa — między nim a ścianą trujkąt nieba. Dalej na prawo daleki krajobraz z miasteczkami na płaszczyźnie. Warsztat umieszczony jest wysoko ponad doliną w głębi, jakby na gurah wysokih był postawiony. Sajetan w środku, dwaj Czeladnicy po bokah, I na lewo, II na prawo, pracują pży warsztacie. Z daleka dohodzi huk samohoduw czy czort wie czego zresztą i ryki syren fabrycznyh.

SAJETAN

kując młotem jakieś buty

Nie będziemy gadać niepotżebnyh żeczy. Hej! Hej! Kuj podeszwy! Kuj podeszwy! Skręcaj twardą skurę, łam sobie palce! A, do diabła — nie będziemy gadać niepotżebnyh żeczy! Książęce buciki! Tylko ja, wieczny tułacz, tym się tułający, że do miejsca zawsze pżykuty. Hej! Kuj podeszwy dla tyh ścierw! Nie będziemy gadać niepotżebnyh żeczy — nie!

Akt pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Zemsta

Nie masz nic tak złego, żeby się na dobre nie pżydało. Bywa z węża dryjakiew, złe często dobremu okazyją daje.

Andrzej Maksymilian Fredro

OSOBY:

Cześnik Raptusiewicz
Klara — jego synowica
Rejent Milczek
Wacław — syn Rejenta
Podstolina
Papkin
Dyndalski — marszałek Cześnika
Śmigalski — dwożanin Cześnika
Perełka — kuhmistż Cześnika
Mulaże, hajduki, pahołki etc.

Scena na wsi.

AKT PIERWSZY

Pokuj w zamku Cześnika, dżwi na prawo, lewo i w środku, stoły, kżesła etc., gitara angielska na ścianie.

SCENA PIERWSZA

Cześnik, Dyndalski

Cześnik w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi pży stole po prawej od aktoruw stronie, okulary na nosie, czyta papiery — za stołem, trohę w głębi, stoi Dyndalski, ręce w tył założone.

CZEŚNIK

jakby do siebie

Piękne dobra w każdym względzie —

Lasy — gleba wyśmienita —

Dobrą żoną pewnie będzie —

Co za czynsze! — To kobiéta!...

Tży folwarki!

DYNDALSKI

Miła wdowa.

CZEŚNIK

Arcymiła, ani słowa.

kładzie papiery

Cuż, polewki dziś nie dacie?

Dyndalski wyhodzi.

Długoż na czczo będę czekać?

po krutkim milczeniu

Nie — nie tżeba żeczy zwlekać —

Dyndalski, spotkawszy we dżwiah hajduka niosącego na tacy wazkę, tależ, hleb itd., odbiera od niego i wraca, zawiązuje serwetę pod szyją Cześnikowi, potem podaje tależ z polewką, co wszystko nie tamuje rozmowy.

Qua opiekun i qua krewny,

Miałbym z Klarą sukces pewny;

Ale Klara młoda, płoha,

Hociaż dzisiaj i pokoha,

Ktuż za jutro mi zaręczy!

DYNDALSKI

nabierając na tależ

Nikt rozumny, jaśnie panie,

Żecz to śliska.

CZEŚNIK

obracając się ku niemu

Tu sęk właśnie!

Na toż bym się, mocium panie,

Kawalerstwa dziś wyżekał,

udeżając w stuł

By kto... nieh go piorun tżaśnie!

Długo będzie na to czekał,

po krutkim milczeniu, biorąc tależ

Ma dohody wprawdzie znaczne —

Podstolina ma znaczniejsze;

Z wduwką zatem działać zacznę.

po krutkim milczeniu

Bawi z nami — w domu Klary,

Bo krewniaczka jej daleka,

Ale mnie się wszystko zdaje...

DYNDALSKI

Ona czegoś więcej czeka.

CZEŚNIK

parskając śmiehem

Ona czegoś... więcej... czeka...

A bodajże cię, Dyndalu,

Z tym konceptem! — Czegoś czeka!

śmieje się

Tfy!... jakżem się uśmiał szczeże!

Czeka! — bardzo temu wieżę.

jedząc i po krutkiej hwili

Jeszczeć młoda jest i ona,

Ależ wdowa — doświadczona —

Zna proporcją, mocium panie,

I nie każe fircykować,

Po kulikah balansować.

po krutkiej hwili

No — nie sekret, żem niemłody,

Alem także i niestary.

Co?

DYNDALSKI

niekoniecznie pżystając

Tać...

CZEŚNIK

urażony

Możeś młodszy?

DYNDALSKI

Miary

Z mego wieku...

CZEŚNIK

kończąc rozmowę

Dam dowody.

Hwila milczenia.

DYNDALSKI

skrobiąc się poza uszy

Tylko że to, jaśnie panie —

CZEŚNIK

Hę?

DYNDALSKI

W małżeńskim ciężko stanie:

Pan zaś, muwiąc między nami,

Masz pedogrę.

CZEŚNIK

niekontent

Ej, czasami.

DYNDALSKI

Kurcz żołądka.

CZEŚNIK

Po pżepiciu.

DYNDALSKI

Rumatyzmy jakieś łupią.

CZEŚNIK

zniecierpliwiony

Ot, co powiesz, wszystko głupio. —

Ten mankament nic nie znaczy:

Wszak i u niej co w ukryciu,

Bóg to tylko wiedzieć raczy;

I nikt pewnie się nie spyta,

Byle tylko w dalszym życiu

Między nami była kwita.

SCENA DRUGA

Cześnik, Dyndalski, Papkin

Papkin po francusku ubrany, pży szpadzie, krutkie spodnie, buty okrągłe do puł łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pahą para pistoletuw; zawsze prędko muwi.

PAPKIN

Bóg z waszmością, muj Cześniku.

Pędząc cwałem na rozkazy

Zamęczyłem szkap bez liku;

Wywruciłem się sto razy,

Tak że z nowej mej kolaski

Gdzieś po drodze tylko tżaski.

CZEŚNIK

A ja za to ręczyć mogę,

Że muj Papkin tu piehotą

Pżywędrował całą drogę;

A na podruż dane złoto

Gdzieś zostawił pży labecie.

PAPKIN

pokazując pistolet

Patż, Cześniku — poznasz pżecie...

CZEŚNIK

siada po drugiej stronie stołu, jak do siebie

Stżelam gracko, żecz to znana.

CZEŚNIK

Żecz to znana, iż w mej mocy

Kazać zamknąć waszmość pana

Za wiadome dawne sprawki.

PAPKIN

zastraszony

Zamknąć! po co?

CZEŚNIK

Dla zabawki.

PAPKIN

Czyż nie znajdziesz lepszej sobie?

CZEŚNIK

Ciho! ciszej! Ja to muwię,

By odświeżyć w twej pamięci,

Nim powieżę moje hęci,

Coś mnie winien, a ja tobie.

PAPKIN

Ah, co każesz, wszystko zrobię.

Byłbym zaraz dopadł konia...

Bom jest jeździec doskonały:

Niehaj będzie wzięty z błonia,

Dzik to dziki, lew to śmiały —

W moim ręku jak owieczka,

Bom jest jeździec doskonały.

CZEŚNIK

A bodajżeś!...

PAPKIN

Tylko pozwul...

Kładłem nawet w stżemię nogę,

Kiedy nagle wielka spżeczka

Pżedsięwziętą spaźnia drogę;

A ta była w tym sposobie:

CZEŚNIK

Słuhaj!...

PAPKIN

Zaraz... Szedłem sobie;

Mina tęga, włos w pierścienie,

Głowa w gurę — a wejżenie! —

Nieh truhleje płeć zdradziecka!

CZEŚNIK

Słuhaj!...

PAPKIN

Zaraz... Idę sobie;

A wtem jakaś księżna grecka;

Anioł! bustwo! zerk z karety —

Giną za mną te kobiety! —

Zerk więc na mnie — zerk ja na nią,

Koniec końcem pokohała,

Zawołała et caetera...

Książę, tygrys, ludzi zbiera...

CZEŚNIK

udeżając w stuł, aż Papkin podskoczył w kżeśle

Ależ ciho!

PAPKIN

Nadtoś żywy.

CZEŚNIK

A bezbożny ty języku!

I tyrkotny, i kłamliwy.

PAPKIN

Nadtoś żywy, muj Cześniku.

Gdybym także, ruwnie tobie,

Namiętności nie brał w ryzy,

udeżając w rękojeść szpady

Ostże mojej Artemizy...

upżedzając udeżenie w stuł Cześnika

Proszę muwić.

CZEŚNIK

Matka w łonie mnie poczęła;

A z powicia ślub uniosłem,

Nigdy w życiu nie być posłem.

CZEŚNIK

Czym ja zehcę, Papkin będzie,

Bo mnie Papkin słuhać musi.

PAPKIN

Lecz porywczy w każdym względzie,

Jak sąsiada Papkin zdusi,

Jak mu kulą łeb pżewierci,

Jak na bigos go posieka —

Ktuż natenczas sprawcą śmierci?

pżedżeźniając

Cuż to: ba?

PAPKIN

Tak się cieszę!

I w tę sprawę hętnie spieszę.

Powiedz, gdzie mam błysnąć hwałą;

Mamże zostać dziewosłębem?

Mamże zmusić zbyt zuhwałą?

Mamże skłonić zbyt nieśmiałą?

Mamże, jeśli cudzą żoną,

Jej tyrana pżeszyć łono?...

CZEŚNIK

Cuż, u diabła, za szaleństwo!

PAPKIN

Znasz, Cześniku, moje męstwo.

CZEŚNIK

Słuhaj: muwiąc między nami,

Bez mej hluby, twej urazy,

Więcej niż ty, muj Papkinie,

Mam rozumu tysiąc razy.

Papkin hce pżerwać, co Cześnik znakiem wstżymuje.

Lecz rozprawiać z niewiastami,

Owe jakieś bałamutnie,

Afektowe świegotanie —

Nieh mi zaraz łeb kto utnie,

Nie potrafię, mocium panie.

Ty więc musisz swą wymową...

PAPKIN

Jest już twoją — daję słowo —

Hcesz, pżysięgnę — masz już żonę,

Bo ja szczęście mam szalone:

Tylko spojżę, każda moja,

A na każdą spojżeć umiem.

PAPKIN

Ani słowa!

Za godzinę jest gotowa.

CZEŚNIK

odhodząc

Ja potrafię ci odwdzięczyć.

PAPKIN

Za Cześnika można ręczyć.

SCENA TŻECIA

PAPKIN

sam

Cześnik wulkan — aż niemiło.

Gdybym krutko go nie tżymał,

Nie wiem, co by z światem było.

po krutkim myśleniu

Lecz nie będę ja tu dżymał

I w podziele tak się zwinę:

Jemu oddam Podstolinę,

Malowidło nieco stare;

Sobie wezmę śliczną Klarę.

Już od dawna mam nadzieję,

Że jej serce mnie się śmieje.

Już by para z nas dobrana

Zaludniała Papkinami,

Gdyby Cześnik, jakby ściana,

Nie stał zawsze między nami.

po hwili

Znak dać muszę, że tu jestem;

Niehaj lubym śpiew szelestem

W lube, drogie uszko wpadnie —

Ah, jak anioł śpiewam ładnie!

śpiewa pży angielskiej gitaże

«Curuś moja, dziecię moje, co u ciebie szepce?

Pani matko dobrodziejko, kotek mleko hłepce;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot.

Curuś moja, dziecię moje, co u ciebie stuka?

Pani matko dobrodziejko, kotek myszki szuka;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot.

Curuś moja, dziecię moje, czy ma ten kot nogi?

Pani matko dobrodziejko, i srebrne ostrogi;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot».

SCENA CZWARTA

Papkin, Podstolina ze dżwi prawyh.

PODSTOLINA

Wszak muwiłam — albo koty,

Albo Papkin nam się zjawił.

PAPKIN

Żartobliwej pełna weny,

Podstolino! puł anioła!

Kolosalny wzoże cnoty

Pośrud hemisfernej sceny,

Strojny w miłość, lubość, wdzięki!

Pozwul kornie ugiąć czoła

I na śniegu twojej ręki

Złożyć ustek wyciśnienie.

całuje w rękę

Właśnie miałem szczęście

Mieć u siebie na wieczeży

Lorda Pembrok, kilku panuw,

Cały tuzin szambelanuw,

Dam niewiele, ale jakih!

PODSTOLINA

Ktuż z kim swata?...

PAPKIN

Szmer się szeży:

Za mąż idzie piękna Hanna.

Ten zapewnia, uw nie wieży,

Ale każdy z ucz myh czyta.

Wtem miledi, bug-kobieta,

Lecz w zazdrości diablik mały,

Wciąż mnie szczypiąc pod serwetą,

Na puł z płaczem dwakroć pyta:

«Skąd masz styczność z Hanny losem?»

Ah, spokojną bądź w tej mieże —

Szepnę w uszko wdzięcznym głosem —

Pżyjaciela Hanna bieże.

PODSTOLINA

Tam do liha!

Ona zerka, ona wzdyha —

Czy nie myli się w osobie?

Może we mnie... dałżem sobie!

A to plaga, boska kara:

Do mnie młoda, do mnie stara.

Jeszcze zerka... czy szalona!

Tu żartować nie ma czego —

Zjadłbym śledzia z rąk patrona,

A mnie po co, na co tego!

To już dłużej trwać nie może.

do Podstoliny

Co pustoty rozpoczyna,

Jeno wspomnisz zapowiedzi!

Bo kto mądry, nieh mi powié:

Po kaduka Podstolina

Daje rękę Cześnikowi?

SCENA PIĄTA

Papkin, Cześnik wyhodzi ze dżwi lewyh już ubrany.

CZEŚNIK

Cuż u czarta! ty spokojny,

Kiedy Rejent mnie napada

I otwartej żąda wojny?

Lecz godnego ma sąsiada!

Dalej żwawo! — nieh, kto żyje,

Biegnie, pędzi, zgania, bije!

PAPKIN

Cuż się stało?

CZEŚNIK

Mur naprawia!

Mur graniczny, tżeh muraży!

On rozkazał! on się waży!

Mur graniczny! — Tżeh na muże!

Tżeh wybiję, a mur zbużę!

Zbużę, zniszczę, aż do ziemi. —

PAPKIN

zmieszany, niehcący powtaża

Zbużę, zniszczę...

CZEŚNIK

Dajesz słowo?

Zbież więc ludzi — ruszaj z niemi!

I jeżeli nie namową,

To pżemocą spędź z roboty —

Ty się tżęsiesz?

PAPKIN

To z ohoty.

Ale czekaj — słuhaj wpżody

Mojej szczytnej, pięknej ody.

CZEŚNIK

Co?

PAPKIN

Tak, ody do pokoju —

A jeżeli żądza boju

Nie umilknie na głos Muzy...

CZEŚNIK

grożąc

Zostań. — Ale!...

odhodzi

PAPKIN

idzie za nim ze spuszczoną głową

Pewne guzy!

SCENA SZUSTA

Odmiana sceny. Ogrud, kawał muru całego, od lewej strony ku środkowi prosty, od środka w głąb sceny załamany i w połowie zbużony, pży tej części mulaże pracują. Po lewej stronie zupełnie w głębi za częścią całego muru baszta albo rug mieszkania Rejenta, z oknem. Nieco na pżodzie po prawej stronie podobny rug mieszkania Cześnika. Altana po lewej stronie na pżodzie. Klara pżehodzi scenę. Wacław, wszedłszy wyłomem, skrada się wzdłuż muru i pokazuje się powturnie w altanie pży Klarze.

Klara, Wacław

WACŁAW

Bliskie nasze pomieszkania,

Bliższe serca — ah, a pżecie

Tak daleko na tym świecie.

KLARA

Jakież nowe dziś żądania

Hmużą jasność twego czoła?

Nigdyż granic, nigdyż miary —

Nicże wstżymać cię nie zdoła,

Nawet miłość twojej Klary?

WACŁAW

Widzieć ciebie jedną hwilę,

Potem spędzić godzin tyle

Bez twyh oczu, twego głosu —

I mam hwalić hojność losu?

KLARA

Wspomnij, wspomnij, muj kohanku,

Jakie były twe wyrazy,

Gdy zaledwie parę razy

Zeszliśmy się na krużganku.

«Pozwul, droga, kohać siebie,

O nic więcej łzy nie proszą;

Z mą miłością stanę w niebie

Bogiem, będę żył rozkoszą!»

WACŁAW

Co muwiłem, nie wiedziałem.

KLARA

Kohaj — żekłam — ja nie bronię;

Ale wkrutce, gdyś z zapałem

Cisnął w swoih moje dłonie:

«Kohasz ty mnie, droga Klaro?» —

Zawsześ mnie się, zawsze pytał,

Hocieś w oczah dobże czytał.

WACŁAW

Ktuż by nie hciał dać puł życia,

By mugł wyssać do upicia,

Wyssać duszą z ust twyh słowa,

Kture jeszcze uśmieh howa!

KLARA

Nieh tak będzie — żekłam w końcu:

Koham — bom też i kohała.

udając jego zapał

«Co za szczęście, rozkosz, radość!

Dzięki niebu, ziemi, słońcu!...»

Tym życzeniom czyniąc zadość,

Już natura zubożała

Więcej dla cię nic nie miała.

WACŁAW

Prawda, wyznać się nie boję,

Dopełniła wtenczas miary;

Lecz gdy zwiększa miłość moję,

Czyż nie winna zwiększać dary?

KLARA

Za dni parę żekłeś luby:

«Ah, to okno, ah, ta krata

Będą źrudłem mojej zguby.

Patż, jak rużdżka rużdżkę splata,

Jak ku sobie kwiat się skłania,

Ktuż nam, Klaro, tego wzbrania?»

WACŁAW

Miałżem w myśli myh zamęcie

Zimną kratę brać w objęcie?

KLARA

Usłuhałam cię, Wacławie:

Dzień w dzień shodzim się w altanie,

Lecz i razem co dzień prawie

Nowe od cię mam żądanie —

Tobiem szczęście życia winna,

Ty nawzajem — hętnie wieżę;

Czemuż twoja miłość inna

Coraz nową postać bieże?

Kiedy rozkosz być pży tobie

Aż pżepełnia serce moje,

Ty, niewdzięczny, w tejże dobie

Tłumisz tylko niepokoje.

WACŁAW

Ah, obecność mnie zastrasza,

Bo tak dotąd czynim mało,

By zapewnić pżyszłość całą —

A pżyszłością miłość nasza.

Z twoim stryjem ojca mego

Ciągłe sprawy, spżeczki, kłutnie

Nic nie wrużą nam dobrego;

Raczej muwią, iż okrutnie

Będziem kiedyś rozdzieleni,

Jeśli...

KLARA

Dokończ — pokaż drogę;

Ty czy ja tu pomuc mogę?

WACŁAW

Tylko twoja wola zmieni,

Co się zdaje nie do zmiany.

KLARA

Muwże, słuham.

WACŁAW

Żem kohany,

Że cię koham nad te nieba,

Że pży sobie żyć pragniemy,

To oboje dobże wiemy;

Nie oboje, czego tżeba,

Aby zniszczyć to ukrycie,

W kturym pełza nasze życie,

I nie truhleć, czy dzień szczęścia

WACŁAW

Nie murować tu z napaści,

Bo mu na gżbiet co upadnie.

po krutkim milczeniu

Wy zaś drudzy, dobży ludzie,

Ktuży młotki, piony, kielnie

W niepotżebnym dzisiaj trudzie

Używacie arcydzielnie,

Idźcie wszyscy precz, do czarta!

po krutkim milczeniu

Będzie, widzę, żecz uparta!

Ta hołota, jakby głuha,

Mego słowa ani słuha. —

No, Śmigalski! Nie trać czasu —

Ściągnij za kark! weź nażędzie!

Gżecznie, ładnie, bez hałasu,

Nieh wszystkiemu koniec będzie.

Nic się nie buj — ja za tobą.

Śmigalski posuwa się ze służącymi ku mulażom, Papkin cofa się za rug domu.

ŚMIGALSKI

Precz! precz!

REJENT

w oknie

Stujcie! co to znaczy?

ŚMIGALSKI

Cześnik, pan muj, kazać raczy,

Aby muru nie kończono.

CZEŚNIK

w oknie

Tak jest, każę, bo mam prawo.

Dalej napżud, dalej żwawo!

Śmigalski posuwa się napżud, Papkin, ktury był wyszedł, znowu się cofa za rug domu.

REJENT

Jakie prawo?

CZEŚNIK

Jak kupiono

Co! jak! — Żwawo! bij, co siły!

Śmigalski ze swoimi ludźmi wstępuje na mur, mulaże cofają się tak, że bujka zostaje zakryta częścią muru całego.

REJENT

Panie majster — ja w obronie.

Nic się nie buj — niehaj bije,

Kiedy go tam swędzą dłonie.

Dobże! dobże! — po czuprynie —

Ot-tak — lepiej! — co się wlezie! —

Nic się nie buj! — niehaj bije,

Niehaj bije! świat nie zginie!

Ja Cześnika za to skryję,

Gdzie nie widać ziemi, nieba!

CZEŚNIK

wołając za siebie

Hej! Serwacy! daj gwintuwkę,

Niehaj strącę tę makuwkę —

Prędko!

Rejent zamyka okno.

CZEŚNIK

Ha, ha! fugas hrustas.

No, Śmigalski! dosyć będzie,

Daj pułzłotka albo złoty

Baserunku dla hołoty,

Ale zabież im nażędzie.

Dosyć, dosyć na dziś będzie.

zamyka okno

Po odejściu wszystkih Papkin obejżawszy się, że już nie ma nikogo, muwi ku murowi.

PAPKIN

sam

Ha! hultaje, precz mi z drogi,

Bo na miazgę was rozgniotę —

Nie zostanie jednej nogi —

A mam diablą dziś ohotę!

Wielu was tam? hodź tu ktury!

Nie wylezie żaden z dziury?

O wy łotry! o wy thuże!

Jutro cały zamek zbużę.

SCENA USMA

Papkin, Wacław

WACŁAW

stanąwszy tuż za nim

Jutro?

Papkin zdejmuje kapelusz.

Mamże wracać w progi,

Kture pewnie z pżyszłą dobą

Zruwna z ziemią wyrok srogi? —

Wolę jeńcem iść za tobą!

PAPKIN

wkładając kapelusz na bakier

PAPKIN

hwytając za broń

Cuż to znaczy!

WACŁAW

...Komisażem mego pana.

PAPKIN

Co? Rejenta?

WACŁAW

Nie inaczéj.

PAPKIN

Czy to, proszę, żecz słyhana!

Ledwie szlahcic na wioszczynę

Z pękiem długuw się wydrapie —

Już mieć musi komisaża.

Dziw się potem, gdy się zdaża,

Że wołają: «Sto tysięcy!

Kto da więcéj!» A jak kżykną po raz tżeci,

Jakby z procy szlahcic leci

I do swego komisaża

Idzie w służbę za szafaża.

Ale hodźmy.

na stronie

Cześnikowi

Wielką radość jeńcem sprawię,

I zapewne do mnie powié,

Gdy mu zdobycz mą pżedstawię:

«Niehaj Klara twą zostanie».

Hodź, muj jeńcze.

WACŁAW

Idę, panie.

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Aleksander Fredro, „Zemsta”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Część 1

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Krul Maciuś Pierwszy

Powieść

Więc kiedy byłem taki, jak na tej fotografii, sam hciałem zrobić to wszystko, co tu napisane. A potem zapomniałem, i teraz jestem stary. I już nie mam ani czasu, ani sił, żeby wojny prowadzić i do ludożercuw jeździć. A fotografię taką dałem, bo ważne jest, kiedy naprawdę hciałem być krulem, a nie — kiedy o krulu Maciusiu piszę. I myślę, że lepiej dawać fotografię kruluw, podrużnikuw i pisaży, kiedy nie byli jeszcze dorośli i staży, bo tak — to się zdaje, że oni od razu byli mądży i nigdy nie byli mali. I dzieci myślą, że nie mogą być ministrami, podrużnikami i pisażami, a to nieprawda.

I. Jak wygląda firma J. Mincel i S. Wokulski pżez szkło butelek?

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Lalka

Tom I

I. Jak wygląda firma J. Mincel i S. Wokulski pżez szkło butelek?

W początkah roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się pżyszłością galanteryjnego sklepu pod firmą J. Mincel i S. Wokulski.

W renomowanej jadłodajni, gdzie na wieczorną pżekąskę zbierali się właściciele składuw bielizny i składuw win, fabrykanci powozuw i kapeluszy, poważni ojcowie rodzin, utżymujący się z własnyh funduszuw, i posiadacze kamienic bez zajęcia, ruwnie dużo muwiono o uzbrojeniah Anglii, jak o firmie J. Mincel i S. Wokulski. Zatopieni w kłębah dymu cygar i pohyleni nad butelkami z ciemnego szkła obywatele tej dzielnicy, jedni zakładali się o wygranę lub pżegranę Anglii, drudzy o bankructwo Wokulskiego; jedni nazywali geniuszem Bismarcka, drudzy — awanturnikiem Wokulskiego; jedni krytykowali postępowanie prezydenta MacMahona, inni twierdzili, że Wokulski jest zdecydowanym wariatem, jeżeli nie czymś gorszym...

Janko Muzykant

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Janko Muzykant

Pżyszło to na świat wątłe, słabe. Kumy, co się były zebrały pży tapczanie położnicy, kręciły głowami i nad matką, i nad dzieckiem. Kowalka Szymonowa, ktura była najmądżejsza, poczęła horą pocieszać:

— Dajta — powiada — to zapalę nad wami gromnicę, juże z was nic nie będzie, moja kumo; już wam na tamten świat się wybierać i po dobrodzieja by posłać, żeby wam gżehy wasze odpuścił.

— Ba! — powiada druga. — A hłopaka to zara tża ohżcić; on i dobrodzieja nie doczeka, a — powiada — błogo będzie, co hoć i stżygą się nie ostanie.

Jesień, rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Hłopi

Część pierwsza. Jesień

Miriamowi

(Zenonowi Przesmyckiemu)

I

— Nieh będzie pohwalony Jezus Chrystus!

— Na wieki wiekuw, moja Agato, a dokąd to wędrujecie, co?

— We świat, do ludzi, dobrodzieju kohany — w tyli świat!... — zakreśliła kijaszkiem łuk od wshodu do zahodu.

Ksiądz spojżał bezwiednie w tę dal i ryhło pżywarł oczy, bo nad zahodem wisiało oślepiające słońce; a potem spytał ciszej, lękliwiej jakby...

— Wypędzili was Kłębowie, co? A może to ino niezgoda?... może...

Księga pierwsza

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Pan Tadeusz

czyli ostatni zajazd na Litwie

Księga pierwsza

Gospodarstwo

Powrut panicza — Spotkanie się pierwsze w pokoiku, drugie u stołu — Ważna Sędziego nauka o gżeczności — Podkomorzego uwagi polityczne nad modami — Początek sporu o Kusego i Sokoła — Żale Wojskiego — Ostatni Woźny Trybunału — Rzut oka na uwczesny stan polityczny Litwy i Europy

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;

Ile cię tżeba cenić, ten tylko się dowie,

Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy

I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co grud zamkowy

Nowogródzki ohraniasz z jego wiernym ludem!

Jak mnie dziecko do zdrowia powruciłaś cudem

(Gdy od płaczącej matki, pod Twoją opiekę

Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę;

I zaraz mogłem pieszo, do Twyh świątyń progu

Iść za wrucone życie podziękować Bogu),

Tak nas powrucisz cudem na Ojczyzny łono.

Tymczasem pżenoś moją duszę utęsknioną

Do tyh pagurkuw leśnyh, do tyh łąk zielonyh,

Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionyh;

Do tyh pul malowanyh zbożem rozmaitem,

Wyzłacanyh pszenicą, posrebżanyh żytem;

Gdzie bursztynowy świeżop, gryka jak śnieg biała,

Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,

A wszystko pżepasane jakby wstęgą, miedzą

Zieloną, na niej z żadka cihe grusze siedzą.

Śrud takih pul pżed laty, nad bżegiem ruczaju,

Na pagurku niewielkim, we bżozowym gaju,

Stał dwur szlahecki, z dżewa, lecz podmurowany;

Świeciły się z daleka pobielane ściany,

Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni

Topoli, co go bronią od wiatruw jesieni.

Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd hędogi,

I stodołę miał wielką, i pży niej tży stogi

Użątku, co pod stżehą zmieścić się nie może.

Widać, że okolica obfita we zboże,

I widać z liczby kopic, co wzdłuż i wszeż smuguw

Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługuw

Ożącyh wcześnie łany ogromne ugoru,

Czarnoziemne, zapewne należne do dworu,

Uprawne dobże na kształt ogrodowyh gżądek:

Że w tym domu dostatek mieszka i pożądek.

Brama na wciąż otwarta pżehodniom ogłasza,

Że gościnna, i wszystkih w gościnę zaprasza.

Właśnie dwukonną bryką wjehał młody panek

I obiegłszy dziedziniec zawrucił pżed ganek.

Wysiadł z powozu; konie pożucone same,

Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę.

We dwoże pusto: bo dżwi od ganku zamknięto

Zaszczepkami i kołkiem zaszczepki pżetknięto.

Podrużny do folwarku nie biegł sług zapytać,

Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać.

Dawno domu nie widział, bo w dalekim mieście

Kończył nauki, końca doczekał nareszcie.

Wbiega i okiem hciwie ściany starodawne

Ogląda czule, jako swe znajome dawne.

Też same widzi spżęty, też same obicia,

Z kturymi się zabawiać lubił od powicia,

Lecz mniej wielkie, mniej piękne niż się dawniej zdały.

I też same portrety na ścianah wisiały:

Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma

Podniesionymi w niebo, miecz oburącz tżyma;

Takim był, gdy pżysięgał na stopniah ołtażuw,

Że tym mieczem wypędzi z Polski tżeh mocażuw,

Albo sam na nim padnie. Dalej w polskiej szacie

Siedzi Rejtan, żałośny po wolności stracie;

W ręku tżyma nuż ostżem zwrucony do łona,

A pżed nim leży Fedon i żywot Katona.

Dalej Jasiński, młodzian piękny i posępny;

Obok Korsak, toważysz jego nieodstępny:

Stoją na szańcah Pragi, na stosah Moskali,

Siekąc wroguw, a Praga już się wkoło pali.

Nawet stary stojący zegar kurantowy

W drewnianej szafie poznał, u wniścia alkowy;

I z dziecinną radością pociągnął za sznurek,

By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek.

Biegał po całym domu i szukał komnaty,

Gdzie mieszkał dzieckiem będąc, pżed dziesięciu laty.

Whodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice

Po ścianah: w tej komnacie mieszkanie kobiéce!

Ktuż by tu mieszkał? Stary stryj nie był żonaty;

A ciotka w Petersburgu mieszkała pżed laty.

To nie był ohmistżyni pokuj? Fortepiano?

Na nim nuty i książki; wszystko pożucano

Niedbale i bezładnie: niepożądek miły!

Niestare były rączki, co je tak żuciły.

Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdjęta

Do ubrania, na kżesła poręczu rozpięta;

A na oknah donice z pahnącymi ziołki,

Geranium, lewkonija, astry i fijołki.

Podrużny stanął w jednym z okien — nowe dziwo:

W sadzie, na bżegu niegdyś zarosłym pokżywą,

Był maleńki ogrudek ścieżkami pożnięty,

Pełen bukietuw trawy angielskiej i mięty.

Drewniany, drobny, w cyfrę powiązany płotek

Połyskał się wstążkami jaskrawyh stokrotek;

Gżądki, widać, że były świeżo polewane,

Tuż stało wody pełne naczynie blaszane,

Ale nigdzie nie widać było ogrodniczki;

Tylko co wyszła: jeszcze kołyszą się dżwiczki

Świeżo trącone, blisko dżwi ślad widać nużki

Na piasku, bez tżewika była i pończoszki;

Na piasku drobnym, suhym, białym na kształt śniegu,

Ślad wyraźny, lecz lekki, odgadniesz, że w biegu

Hybkim był zostawiony nużkami drobnemi

Od kogoś, co zaledwie dotykał się ziemi.

Podrużny długo w oknie stał patżąc, dumając,

Wonnymi powiewami kwiatuw oddyhając.

Oblicze aż na kżaki fijołkowe skłonił,

Oczyma ciekawymi po drożynah gonił

I znowu je na drobnyh śladah zatżymywał,

Myślał o nih i, czyje były, odgadywał.

Pżypadkiem oczy podniusł, i tuż na parkanie

Stała młoda dziewczyna... Białe jej ubranie

Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje,

Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję.

W takim Litwinka tylko hodzić zwykła z rana,

W takim nigdy nie bywa od mężczyzn widziana:

Więc hoć świadka nie miała, założyła ręce

Na piersiah, pżydawając zasłony sukience.

Włos w pukle nierozwity, lecz w węzełki małe

Pokręcony, showany w drobne strączki białe,

Dziwnie ozdabiał głowę: bo od słońca blasku

Świecił się jak korona na świętyh obrazku.

Tważy nie było widać; zwrucona na pole

Szukała kogoś okiem, daleko, na dole;

Ujżała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie,

Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie,

I wionęła ogrodem, pżez płotki, pżez kwiaty,

I po desce opartej o ścianę komnaty...

Nim spostżegł się, wleciała pżez okno, świecąca,

Nagła, ciha i lekka, jak światłość miesiąca.

Nucąc hwyciła suknie, biegła do zwierciadła:

Wtem ujżała młodzieńca i z rąk jej wypadła

Suknia, a tważ od strahu i dziwu pobladła.

Tważ podrużnego barwą spłonęła rumianą,

Jak obłok, gdy z jutżenką napotka się raną.

Skromny młodzieniec oczy zmrużył i pżysłonił,

Hciał coś muwić, pżepraszać; tylko się ukłonił

I cofnął się. Dziewica kżyknęła boleśnie,

Niewyraźnie, jak dziecko pżestraszone we śnie;

Podrużny zląkł się, spojżał; lecz już jej nie było.

Wyszedł zmieszany i czuł, że mu serce biło

Głośno, i sam nie wiedział, czy go miało śmieszyć

To dziwaczne spotkanie, czy wstydzić, czy cieszyć.

Tymczasem na folwarku nie uszło baczności,

Że pżed ganek zajehał kturyś z nowyh gości.

Już konie w stajnią wzięto, już im hojnie dano,

Jako w pożądnym domu, i obrok, i siano:

Bo Sędzia nigdy nie hciał, według nowej mody,

Odsyłać koni gości Żydom do gospody.

Słudzy nie wyszli witać; ale nie myśl wcale,

Aby w domu Sędziego służono niedbale:

Słudzy czekają, nim się pan Wojski ubieże,

Ktury teraz za domem użądzał wieczeżę.

On pana zastępuje i on, w niebytności

Pana, zwykł sam pżyjmować i zabawiać gości

(Daleki krewny pański i pżyjaciel domu).

Widząc gościa, na folwark dążył po kryjomu,

Bo nie mugł wyjść spotykać w tkackim pudermanie;

Wdział więc jak mugł najprędzej niedzielne ubranie

Nagotowane z rana, bo od rana wiedział,

Że u wieczeży będzie z mnustwem gości siedział.

Pan Wojski poznał z dala, ręce rozkżyżował

I z kżykiem podrużnego ściskał i całował.

Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa,

W kturej lat kilku dzieje hciano zamknąć w słowa

Krutkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań,

Wykżyknikuw i westhnień, i nowyh powitań.

Gdy się pan Wojski dosyć napytał, nabadał,

Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał.

«Dobże muj Tadeuszu, (bo tak nazywano

Młodzieńca, ktury nosił Kościuszkowskie miano

Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził)

Dobże muj Tadeuszu, żeś się dziś nagodził

Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele.

Stryjaszek myśli wkrutce sprawić ci wesele;

Jest z czego wybrać; u nas toważystwo liczne

Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne,

Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu.

I pan Hrabia ma jutro sam zjehać do dworu;

Podkomorzy już zjehał z żoną i z curkami.

Młodzież poszła do lasu bawić się stżelbami,

A staży i kobiety żniwo oglądają

Pod lasem i tam pewnie na młodzież czekają.

Pujdziemy, jeśli zehcesz, i wkrutce spotkamy

Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy».

Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las drogą,

I jeszcze się do woli nagadać nie mogą.

Słońce ostatnih kresuw nieba dohodziło,

Mniej silnie, ale szeżej niż we dnie świeciło,

Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze

Gospodaża, gdy prace skończywszy rolnicze

Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty

Spuszcza się na wieżh boru i już pomrok mglisty,

Napełniając wieżhołki i gałęzie dżewa,

Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa;

I bur czernił się na kształt ogromnego gmahu,

Słońce nad nim czerwone jak pożar na dahu.

Wtem zapadło do głębi; jeszcze pżez konary

Błysnęło, jako świeca pżez okiennic szpary,

I zgasło. I wnet sierpy gromadnie dzwoniące

We zbożah, i grabliska suwane po łące,

Ucihły i stanęły: tak pan Sędzia każe,

U niego ze dniem kończą pracę gospodaże.

«Pan świata wie, jak długo pracować potżeba;

Słońce, Jego robotnik, kiedy znijdzie z nieba,

Czas i ziemianinowi ustępować z pola».

Tak zwykł mawiać pan Sędzia, a Sędziego wola

Była Ekonomowi poczciwemu świętą;

Bo nawet wozy, w kture już składać zaczęto

Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły:

Cieszą się z niezwyczajnej ih lekkości woły.

Właśnie z lasu wracało toważystwo całe,

Wesołe, lecz w pożądku. Napżud dzieci małe

Z dozorcą, potem Sędzia szedł z Podkomorzyną,

Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną;

Panny tuż za starszymi, a młodzież na boku;

Panny szły pżed młodzieżą o jakie puł kroku

(Tak każe pżyzwoitość). Nikt tam nie rozprawiał

O pożądku, nikt mężczyzn i dam nie ustawiał:

A każdy mimowolnie pożądku pilnował;

Bo Sędzia w domu dawne obyczaje hował,

I nigdy nie dozwalał, by hybiano względu

Dla wieku, urodzenia, rozumu, użędu.

Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną,

Z jego upadkiem domy i narody giną.

Więc do pożądku wykli domowi i słudzy;

I pżyjezdny gość, krewny albo człowiek cudzy,

Gdy Sędziego nawiedził, skoro pobył mało,

Pżyjmował zwyczaj, kturym wszystko oddyhało.

Krutkie były Sędziego z synowcem witania:

Dał mu poważnie rękę do pocałowania,

I w skroń ucałowawszy upżejmie pozdrowił;

A hoć pżez wzgląd na gości niewiele z nim muwił,

Widać było z łez, kture wylotem kontusza

Otarł prędko, jak kohał pana Tadeusza.

W ślad gospodaża wszystko ze żniwa i z boru,

I z łąk, i z pastwisk razem wracało do dworu.

Tu owiec tżoda becząc w ulice się tłoczy

I wznosi hmurę pyłu; dalej z wolna kroczy

Stado cielic tyrolskih z mosiężnymi dzwonki;

Tam konie rżące lecą ze skoszonej łąki:

Wszystko bieży ku studni, kturej ramię z dżewa

Raz wraz skżypi i napuj w koryta rozlewa.

Sędzia, hoć utrudzony, hociaż w gronie gości,

Nie hybił gospodarskiej, ważnej powinności:

Udał się sam ku studni. Najlepiej z wieczora

Gospodaż widzi, w jakim stanie jest obora.

Dozoru tego nigdy sługom nie poruczy;

Bo Sędzia wie, że oko pańskie konia tuczy.

Wojski z Woźnym Protazym ze świecami w sieni

Stali i rozprawiali, nieco porużnieni:

Bo w niebytność Wojskiego Woźny po kryjomu

Kazał stoły z wieczeżą powynosić z domu,

I ustawić co prędzej w pośrodku zamczyska,

Kturego widne były pod lasem zwaliska.

Po cuż te pżenosiny? Pan Wojski się kżywił

I pżepraszał Sędziego; Sędzia się zadziwił,

Lecz stało się: już puźno i trudno zaradzić,

Wolał gości pżeprosić i w pustki prowadzić.

Po drodze Woźny ciągle Sędziemu tłumaczył,

Dlaczego użądzenie pańskie pżeinaczył:

We dwoże żadna izba nie ma obszerności

Dostatecznej dla tylu, tak szanownyh gości,

W zamku sień wielka, jeszcze dobże zahowana,

Sklepienie całe — wprawdzie pękła jedna ściana,

Okna bez szyb, lecz latem nic to nie zawadzi;

Bliskość piwnic wygodna służącej czeladzi.

Tak muwiąc na Sędziego mrugał; widać z miny,

Że miał i taił inne, ważniejsze pżyczyny.

O dwa tysiące krokuw zamek stał za domem,

Okazały budową, poważny ogromem,

Dziedzictwo starożytnej rodziny Horeszków;

Dziedzic zginął był w czasie krajowyh zamieszkuw.

Dobra całe zniszczone sekwestrami żądu,

Bezładnością opieki, wyrokami sądu,

W cząstce spadły dalekim krewnym po kądzieli,

A resztę rozdzielono między wieżycieli.

Zamku żaden wziąć nie hciał, bo w szlaheckim stanie

Trudno było wyłożyć koszt na utżymanie;

Lecz Hrabia, sąsiad bliski, gdy wyszedł z opieki,

Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki,

Pżyjehawszy z wojażu upodobał mury,

Tłumacząc, że gotyckiej są arhitektury;

Hoć Sędzia z dokumentuw pżekonywał o tem,

Że arhitekt był majstrem z Wilna, nie zaś Gotem.

Dość, że Hrabia hciał zamku. Właśnie i Sędziemu

Pżyszła nagle taż hętka, nie wiadomo czemu.

Zaczęli proces w ziemstwie, potem w głuwnym sądzie,

W senacie, znowu w ziemstwie i guberskim żądzie;

Wreszcie, po wielu kosztah i ukazah licznyh,

Sprawa wruciła znowu do sąduw granicznyh.

Słusznie Woźny powiadał, że w zamkowej sieni

Zmieści się i palestra, i goście proszeni.

Sień wielka jak refektaż, z wypukłym sklepieniem

Na filarah, podłoga wysłana kamieniem,

Ściany bez żadnyh ozdub, ale mur hędogi;

Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi

Z napisami, gdzie, kiedy te łupy zdobyte;

Tuż myśliwcuw herbowne klejnoty wyryte,

I stoi wypisany każdy po imieniu;

Herb Horeszków, Półkozic, jaśniał na sklepieniu.

Goście weszli w pożądku i stanęli kołem.

Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem;

Z wieku mu i z użędu ten zaszczyt należy,

Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży.

Pży nim stał kwestaż, Sędzia tuż pży bernardynie.

Bernardyn zmuwił krutki pacież po łacinie;

Mężczyznom dano wudkę; wtenczas wszyscy siedli,

I hołodziec litewski milcząc żwawo jedli.

Pan Tadeusz, hoć młodzik, ale prawem gościa

Wysoko siadł pży damah obok jegomościa;

Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało

Puste miejsce, jak gdyby na kogoś czekało.

Stryj nieraz na to miejsce i na dżwi poglądał,

Jakby czyjegoś pżyjścia był pewny i żądał.

I Tadeusz wzrok stryja ku dżwiom odprowadzał,

I z nim na miejscu pustym oczy swe osadzał.

Dziwna żecz! miejsca wkoło są siedzeniem dziewic,

Na kture mugłby spojżeć bez wstydu krulewic,

Wszystkie zacnie zrodzone, każda młoda, ładna:

Tadeusz tam pogląda, gdzie nie siedzi żadna.

To miejsce jest zagadką; młodź lubi zagadki;

Roztargniony, do swojej nadobnej sąsiadki

Ledwo słuw kilka wyżekł, do Podkomorzanki;

Nie zmienia jej tależuw, nie nalewa szklanki,

I panien nie zabawia pżez rozmowy gżeczne,

Z kturyh by wyhowanie poznano stołeczne;

To jedno puste miejsce nęci go i mami,

Już nie puste, bo on je napełnił myślami.

Po tym miejscu biegało domysłuw tysiące,

Jako po deszczu żabki na samotnej łące;

Śrud nih jedna kruluje postać, jak w pogodę

Lilia jezior skroń białą wznosząca nad wodę.

Dano tżecią potrawę. Wtem pan Podkomorzy,

Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży,

A młodszej pżysunąwszy z tależem ogurki,

Żekł: «Muszę ja wam służyć, moje panny curki,

Hoć stary i niezgrabny». Zatem się żuciło

Kilku młodyh od stołu i pannom służyło.

Sędzia, z boku żuciwszy wzrok na Tadeusza

I poprawiwszy nieco wylotuw kontusza,

Nalał węgżyna i żekł: «Dziś, nowym zwyczajem,

My na naukę młodzież do stolicy dajem;

I nie pżeczym, że nasi synowie i wnuki

Mają od staryh więcej książkowej nauki;

Ale co dzień postżegam, jak młodź cierpi na tem,

Że nie ma szkuł uczącyh żyć z ludźmi i światem.

Dawniej na dwory pańskie jahał szlahcic młody;

Ja sam lat dziesięć byłem dworskim Wojewody,

Ojca Podkomorzego, mościwego pana

(Muwiąc, Podkomorzemu ścisnął za kolana);

On mnie radą do usług publicznyh sposobił,

Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił.

W mym domu wiecznie będzie jego pamięć droga,

Co dzień za duszę jego proszę Pana Boga.

Jeślim tyle na jego nie kożystał dwoże

Jak drudzy, i wruciwszy w domu ziemię ożę,

Gdy inni, więcej godni Wojewody względuw,

Doszli potem najwyższyh krajowyh użęduw,

Pżynajmniej tom skożystał, że mi w moim domu

Nikt nigdy nie zażuci, bym uhybił komu

W uczciwości, w gżeczności; a powiem to śmiało,

Gżeczność nie jest nauką łatwą ani małą.

Niełatwą, bo nie na tym kończy się, jak nogą

Zręcznie wieżgnąć, z uśmiehem witać lada kogo;

Bo taka gżeczność modna, zda mi się kupiecka,

Ale nie staropolska, ani też szlahecka.

Gżeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna;

Bo nie jest bez gżeczności i miłość dziecinna,

I wzgląd męża dla żony pży ludziah, i pana

Dla sług swoih, a w każdej jest pewna odmiana.

Tżeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić

I każdemu powinną uczciwość wyżądzić.

I staży się uczyli; u panuw rozmowa,

Była to historyja żyjąca krajowa,

A między szlahtą dzieje domowe powiatu.

Dawano pżez to poznać szlahcicowi bratu,

Że wszyscy o nim wiedzą, lekce go nie ważą;

Więc szlahcic obyczaje swe tżymał pod strażą.

Dziś człowieka nie pytaj: co zacz? kto go rodzi?

Z kim on żył? co porabiał? Każdy gdzie hce whodzi,

Byle nie szpieg żądowy i byle nie w nędzy.

Jak uw Wespazyjanus nie wąhał pieniędzy

I nie hciał wiedzieć, skąd są, z jakih rąk i krajuw,

Tak nie hcą znać człowieka rodu, obyczajuw!

Dość, że ważny i że się stempel na nim widzi,

Więc szanują pżyjaciuł jak pieniądze Żydzi».

To muwiąc, Sędzia gości obejżał pożądkiem;

Bo hoć zawsze i płynnie muwił, i z rozsądkiem,

Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza,

Że ją nudzi żecz długa, hoć najwymowniejsza.

Ale wszyscy słuhali w milczeniu głębokiem.

Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem;

Podkomorzy pohwałą żeczy nie pżerywał,

Ale częstym skinieniem głowy potakiwał.

Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem pżyzwalał;

Więc Sędzia jego puhar i swuj kielih nalał,

I dalej muwił: «Gżeczność nie jest żeczą małą:

Kiedy się człowiek uczy ważyć, jak pżystało,

Drugih wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje,

Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje:

Jak na szalah, żebyśmy nasz ciężar poznali,

Musim kogoś posadzić na pżeciwnej szali.

Zaś godna jest waszmościuw uwagi osobnej

Gżeczność, kturą powinna młodź dla płci nadobnej;

Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty

Objaśniają wrodzone wdzięki i pżymioty.

Stąd droga do afektuw i stąd się kojaży

Wspaniały domuw sojusz. Tak myślili staży.

A zatem...» Tu Pan Sędzia nagłym zwrotem głowy

Skinął na Tadeusza, żucił wzrok surowy:

Znać było, że pżyhodził już do wnioskuw mowy.

Wtem bżąknął w tabakierę złotą Podkomorzy,

I żekł: «Muj Sędzio, dawniej było jeszcze gożéj!

Teraz, nie wiem, czy moda i nas staryh zmienia,

Czy młodzież lepsza, ale widzę mniej zgorszenia.

Ah, ja pamiętam czasy, kiedy do ojczyzny,

Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny!

Gdy raptem paniczyki młode z cudzyh krajuw

Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów,

Pżeśladując w ojczyźnie Boga, pżodkuw wiarę,

Prawa i obyczaje, nawet suknie stare.

Żałośnie było widzieć wyżułkłyh młokosuw,

Gadającyh pżez nosy, a często bez nosuw,

Opatżonyh w broszurki i w rużne gazety,

Głoszącyh nowe wiary, prawa, toalety.

Miała nad umysłami wielką moc ta tłuszcza;

Bo Pan Bóg, kiedy karę na narud pżypuszcza,

Odbiera napżud rozum od obywateli.

I tak, mędrsi fircykom opżeć się nie śmieli,

I zląkł ih się jak dżumy jakiej cały narud,

Bo już sam wewnątż siebie czuł horoby zarud.

Kżyczano na modnisiuw, a brano z nih wzory;

Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory.

Była to maszkarada, zapustna swawola,

Po kturej miał pżyjść wkrutce wielki post — niewola!

Pamiętam, hociaż byłem wtenczas małe dziecię,

Kiedy do ojca mego, w Oszmiańskim powiecie,

Pżyjehał pan Podczaszyc na francuskim wuzku,

Pierwszy człowiek, co w Litwie hodził po francusku.

Biegali wszyscy za nim, jakby za rarogiem,

Zazdroszczono domowi, pżed kturego progiem

Stanęła Podczaszyca dwukolna dryndulka,

Ktura się po francusku zwała karyjulka:

Zamiast lokajuw, w kielni siedziały dwa pieski,

A na kozłah Niemczysko hude na kształt deski;

Nogi miał długie, cienkie jak od hmielu tyki,

W pończohah, ze srebrnymi klamrami tżewiki,

Peruka z harbajtelem zawiązanym w miehu.

Staży na on ekwipaż parskali ze śmiehu,

A hłopi żegnali się, muwiąc: że po świecie

Jeździ wenecki diabeł w niemieckiej karecie.

Sam Podczaszyc jaki był, opisywać długo;

Dosyć, że się nam zdawał małpą lub papugą

W wielkiej peruce, kturą do złotego runa

On lubił poruwnywać, a my do kołtuna.

Jeśli kto i czuł wtenczas, że polskie ubranie

Piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie,

Milczał; bo by kżyczała młodzież, że pżeszkadza

Kultuże, że tamuje progresy, że zdradza!

Taka była pżesąduw owoczesnyh władza!

Podczaszyc zapowiedział, że nas reformować,

Cywilizować będzie i konstytuować;

Ogłosił nam, że jacyś Francuzi wymuwni

Zrobili wynalazek: iż ludzie są ruwni...

Hoć o tym dawno w Pańskim pisano Zakonie,

I każdy ksiądz toż samo gada na ambonie.

Nauka dawną była, szło o jej pełnienie!

Lecz wtenczas panowało takie oślepienie,

Że nie wieżono żeczom najdawniejszym w świecie,

Jeśli ih nie czytano w francuskiej gazecie.

Podczaszyc, mimo ruwność, wziął tytuł markiża;

Wiadomo, że tytuły pżyhodzą z Paryża,

A natenczas tam w modzie był tytuł markiża.

Jakoż, kiedy się moda odmieniła z laty,

Tenże sam markiż pżybrał tytuł demokraty;

Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem,

Demokrata pżyjehał z Paryża baronem;

Gdyby żył dłużej, może nową alternatą,

Z barona pżehżciłby się kiedyś demokratą.

Bo Paryż częstą mody odmianą się hlubi;

A co Francuz wymyśli, to Polak polubi.

Hwała Bogu, że teraz, jeśli nasza młodzież

Wyjeżdża za granicę, to już nie po odzież,

Nie szukać prawodawstwa w drukarskih kramarniah

Lub wymowy uczyć się w paryskih kawiarniah.

Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki,

Nie daje czasu szukać mody i gawędki.

Teraz gżmi oręż, a nam starym serca rosną,

Że znowu o Polakach tak na świecie głośno;

Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita!

Zawżdy z wawżynuw dżewo wolności wykwita.

Tylko smutno, że nam, ah, tak się lata wleką

W nieczynności! a oni tak zawsze daleko!

Tak długo czekać! nawet tak żadka nowina —

Ojcze Robaku (ciszej żekł do bernardyna),

Słyszałem, żeś zza Niemna odebrał wiadomość;

Może też co o naszym wojsku wie Jegomość?»

— «Nic a nic» odpowiedział Robak obojętnie,

(Widać było, że słuhał rozmowy niehętnie)

«Mnie polityka nudzi; jeżeli z Warszawy

Mam list, to żecz zakonna, to są nasze sprawy

Bernardyńskie: cuż o tym gadać u wieczeży;

Są tu świeccy, do kturyh nic to nie należy».

Tak muwiąc, spojżał zyzem, gdzie śrud biesiadnikuw

Siedział gość, Moskal; był to pan kapitan Ryków,

Stary żołnież, stał w bliskiej wiosce na kwateże,

Pan Sędzia go pżez gżeczność prosił na wieczeżę.

Ryków jadł smaczno, mało wdawał się w rozmowę,

Lecz na wzmiankę Warszawy, żekł podniusłszy głowę:

«Pan Podkomorzy! Oj wy! Pan zawsze ciekawy

O Bonaparta, zawsze wam tam do Warszawy!

He! Ojczyzna! Ja nie szpieg, a po polsku umiem, —

Ojczyzna! ja to czuję wszystko, ja rozumiem!

Wy Polaki, ja Ruski: teraz się nie bijem,

Jest armistycjum, to my razem jemy, pijem.

Często na awanpostah nasz z Francuzem gada,

Pije wudkę; jak kżykną ura! — kanonada.

Ruskie pżysłowie: z kim się biję, tego lubię;

Gładź drużkę jak po duszy, a bij jak po szubie.

Ja muwię, będzie wojna u nas. Do Majora

Płuta, adiutant sztabu pżyjehał zawczora:

Gotować się do marszu! Pujdziem, czy pod Turka,

Czy na Francuza; oj ten Bonapart figurka!

Bez Suwarowa to on może nas wytuza.

U nas w pułku gadano, jak szli na Francuza,

Że Bonapart czarował: no, tak i Suwarów

Czarował; tak były czary pżeciw czaruw.

Raz w bitwie, gdzie podział się? szukać Bonaparta,—

A on zmienił się w lisa, tak Suwarów w harta;

Tak Bonaparte znowu w kota się pżeżuca,

Dalej dżeć pazurami, a Suwarów w kuca.

Obaczcież, co się stało w końcu z Bonapartą...»

Tu Ryków pżerwał i jadł; wtem, z potrawą czwartą

Wszedł służący i raptem boczne dżwi otwarto.

Weszła nowa osoba pżystojna i młoda.

Jej zjawienie się nagłe, jej wzrost i uroda,

Jej ubiur zwrucił oczy; wszyscy ją witali,

Prucz Tadeusza widać, że ją wszyscy znali.

Kibić miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną,

Suknię materyjalną, rużową, jedwabną,

Gors wycięty, kołnieżyk z koronek, rękawki

Krutkie; w ręku kręciła wahlaż dla zabawki

(Bo nie było gorąco); wahlaż pozłocisty

Powiewając rozlewał deszcz iskier żęsisty;

Głowa do włosuw, włosy pozwijane w kręgi,

W pukle, i pżeplatane rużowymi wstęgi,

Pośrud nih brylant, niby zakryty od oczu,

Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu:

Słowem, ubiur galowy; szeptali niejedni,

Że zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni.

Nużek, hoć suknia krutka, oko nie zobaczy,

Bo biegła bardzo szybko, suwała się raczéj

Jako osubki, kture na tżykrulskie święta

Pżesuwają w jasełkah ukryte hłopięta.

Biegła i wszystkih lekkim witając ukłonem,

Hciała usieść na miejscu sobie zostawionem:

Trudno było; bo kżeseł dla gości nie stało,

Na cztereh ławah cztery ih żędy siedziało:

Tżeba było żęd ruszyć lub ławę pżeskoczyć;

Zręcznie między dwie ławy umiała się wtłoczyć,

A potem, między żędem siedzącyh i stołem,

Jak bilardowa kula toczyła się kołem.

W biegu dotknęła blisko naszego młodziana;

Uczepiwszy falbaną o czyjeś kolana,

Pośliznęła się nieco i w tym roztargnieniu

Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu.

Pżeprosiwszy go gżecznie, na miejscu swym siadła

Pomiędzy nim i stryjem, ale nic nie jadła;

Tylko się wahlowała, to wahlaża tżonek

Kręciła, to kołnieżyk z brabanckih koronek

Poprawiała, to lekkim dotknięciem się ręki

Muskała włosuw pukle i wstąg jasnyh pęki.

Ta pżerwa rozmuw trwała już minut ze cztery.

Tymczasem, w końcu stoła, napżud cihe szmery,

A potem się zaczęły wpuł głośne rozmowy;

Mężczyźni rozsądzali swe dzisiejsze łowy.

Asesora z Rejentem wzmogła się uparta

Coraz głośniejsza kłutnia o kusego harta,

Kturego posiadaniem pan Rejent się szczycił

I utżymywał, że on zająca pohwycił;

Asesor zaś dowodził na złość Rejentowi,

Że ta hwała należy hartu Sokołowi.

Pytano zdania innyh; więc wszyscy dokoła

Brali stronę Kusego albo też Sokoła,

Ci jak znawcy, ci znowu jak naoczne świadki.

Sędzia na drugim końcu do nowej sąsiadki

Żekł pułgłosem: «Pżepraszam, musieliśmy siadać,

Nie podobna wieczeży na puźniej odkładać:

Goście głodni, hodzili daleko na pole;

Myśliłem, że dziś z nami nie będziesz pży stole».

To żekłszy, z Podkomorzym pży pełnym kielihu

O politycznyh sprawah rozmawiał po cihu.

Gdy tak były zajęte stołu strony obie,

Tadeusz pżyglądał się nieznanej osobie.

Pżypomniał, że za pierwszym na miejsce wejżeniem

Odgadnął zaraz, czyim miało być siedzeniem.

Rumienił się, serce mu biło nadzwyczajnie:

Więc rozwiązane widział swyh domysłuw tajnie!

Więc było pżeznaczono, by pży jego boku

Usiadła owa piękność widziana w pomroku!

Wprawdzie zdała się teraz wzrostem dorodniejsza,

Bo ubrana, a ubiur powiększa i zmniejsza.

I włos u tamtej widział krutki, jasnozłoty,

A u tej krucze długie zwijały się sploty?

Kolor musiał pohodzić od słońca promieni,

Kturymi pży zahodzie wszystko się czerwieni.

Tważy wuwczas nie dostżegł, nazbyt ryhło znikła;

Ale myśl tważ nadobną odgadywać zwykła:

Myślił, że pewnie miała czarniutkie oczęta,

Białą tważ, usta kraśne jak wiśnie bliźnięta;

U tej znalazł podobne oczy, usta, lica.

W wieku może by była największa rużnica:

Ogrodniczka dziewczynką zdawała się małą,

A pani ta niewiastą już w latah dojżałą;

Lecz młodzież o piękności metrykę nie pyta,

Bo młodzieńcowi młodą jest każda kobiéta,

Hłopcowi każda piękność zda się ruwiennicą,

A niewinnemu każda kohanka dziewicą.

Tadeusz, hociaż liczył lat blisko dwadzieście,

I od dzieciństwa mieszkał w Wilnie, wielkim mieście,

Miał za dozorcę księdza, ktury go pilnował

I w dawnej surowości prawidłah wyhował.

Tadeusz zatem pżywiuzł w strony swe rodzinne

Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne,

Ale razem niemałą hętkę do swawoli.

Z gury już robił projekt, że sobie pozwoli

Używać na wsi długo wzbronionej swobody;

Wiedział, że był pżystojny, czuł się żeśki, młody,

A w spadku po rodzicah wziął czerstwość i zdrowie.

Nazywał się Soplica: wszyscy Soplicowie

Są, jak wiadomo, kżepcy, otyli i silni,

Do żołnierki jedyni, w naukah mniej pilni.

Tadeusz się od pżodkuw swoih nie odrodził:

Dobże na koniu jeździł, pieszo dzielnie hodził,

Tępy nie był, lecz mało w naukah postąpił,

Hoć stryj na wyhowanie niczego nie skąpił;

On wolał z flinty stżelać albo szablą robić.

Wiedział, że go myślano do wojska sposobić,

Że ojciec w testamencie wyżekł taką wolę;

Ustawicznie do bębna tęsknił, siedząc w szkole.

Ale stryj nagle pierwsze zamiary odmienił,

Kazał, aby pżyjehał i aby się żenił

I objął gospodarstwo; pżyżekł na początek

Dać małą wieś, a potem cały swuj majątek.

Te wszystkie Tadeusza cnoty i zalety

Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważnej kobiety.

Zmieżyła jego postać kształtną i wysoką,

Jego ramiona silne, jego pierś szeroką,

I w tważ spojżała, z kturej wytryskał rumieniec,

Ilekroć z jej oczyma spotkał się młodzieniec:

Bo z pierwszej lękliwości całkiem już ohłonął,

I patżył wzrokiem śmiałym, w kturym ogień płonął.

Ruwnież patżyła ona: i cztery źrenice

Gożały pżeciw sobie jak roratne świéce.

Pierwsza z nim po francusku zaczęła rozmowę.

Wracał z miasta, ze szkoły: więc o książki nowe,

O autoruw pytała Tadeusza zdania

I ze zdań wyciągała na nowo pytania.

Cuż, gdy potem zaczęła muwić o malarstwie,

O muzyce, o tańcah, nawet o żeźbiarstwie,

Dowiodła, że zna ruwnie pędzel, nuty, druki;

Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki!

Lękał się, by nie został pośmiewiska celem,

I jąkał się jak żaczek pżed nauczycielem.

Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi;

Odgadnęła sąsiadka powud jego trwogi,

Wszczęła żecz o mniej trudnyh i mądryh pżedmiotah,

O wiejskiego pożycia nudah i kłopotah,

I jak bawić się tżeba, i jak czas podzielić,

By życie upżyjemnić i wieś rozweselić.

Tadeusz odpowiadał śmielej, szła żecz daléj,

W puł godziny już byli z sobą poufali;

Zaczęli nawet małe żarciki i spżeczki.

W końcu, stawiła pżed nim tży z hleba gałeczki.

Tży osoby na wybur; wziął najbliższą sobie;

Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie,

Sąsiadka zaśmiała się, lecz nie powiedziała

Kogo owa szczęśliwsza gałka oznaczała.

Inaczej bawiono się w drugim końcu stoła;

Bo tam, wzmogłszy się nagle, stronnicy Sokoła

Na partyję Kusego bez litości wsiedli.

Spur był wielki, już potraw ostatnih nie jedli;

Stojąc i pijąc obie kłuciły się strony,

A najstraszniej pan Rejent był zacietżewiony:

Jak raz zaczął, bez pżerwy żecz swoją tokował,

I gestami ją bardzo dobitnie malował.

(Był dawniej adwokatem pan Rejent Bolesta,

Zwano go kaznodzieją, że zbyt lubił gesta).

Teraz ręce pży boku miał, w tył wygiął łokcie,

Spod ramion wytknął palce i długie paznokcie,

Pżedstawiając dwa smycze hartuw tym obrazem:

Właśnie żecz kończył. «Wyczha! puściliśmy razem

Ja i Asesor, razem, jakoby dwa kurki

Jednym palcem spuszczone u jednej dwururki;

Wyczha! poszli, a zając jak struna, smyk w pole,

Psy tuż (to muwiąc, ręce ciągnął wzdłuż po stole

I palcami ruh hartuw pżedziwnie udawał)

Psy tuż, i hec od lasu odsadzili kawał;

Sokół smyk napżud; rączy pies, lecz zagożalec,

Wysadził się pżed Kusym, o tyle, o palec:

Wiedziałem, że spudłuje. Szarak, gracz nie lada,

Czhał niby prosto w pole, za nim psuw gromada;

Gracz szarak! Skoro poczuł wszystkie harty w kupie

Pstręk na prawo, koziołka, z nim w prawo psy głupie,

A on znowu fajt w lewo, jak wytnie dwa susy,

Psy za nim fajt na lewo: on w las, a muj Kusy

Cap!» Tak kżycząc, pan Rejent na stuł pohylony,

Z palcami swymi zabiegł aż do drugiej strony,

I «cap!» Tadeuszowi wżasnął tuż nad uhem:

Tadeusz i sąsiadka, tym głosu wybuhem

Znienacka pżestraszeni właśnie w puł rozmowy,

Odstryhnęli od siebie mimowolnie głowy,

Jako wieżhołki dżewa powiązane społem

Gdy je wiher rozerwie; i ręce pod stołem

Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły,

I dwie tważe w jeden się rumieniec oblekły.

Tadeusz, by nie zdradzić swego roztargnienia:

«Prawda — żekł — muj Rejencie, prawda bez wątpienia,

Kusy piękny hart z kształtu, jeśli ruwnie hwytny...»

«Hwytny? — kżyknął pan Rejent — muj pies faworytny

Żeby nie miał być hwytny?...» Więc Tadeusz znowu

Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu,

Żałował, że go tylko widział idąc z lasu,

I że pżymiotuw jego poznać nie miał czasu.

Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek,

Utopił w Tadeusza wzrok jak bazyliszek.

Asesor mniej kżykliwy i mniej był ruhawy

Od Rejenta, szczuplejszy i mały z postawy,

Lecz straszny na reducie, balu i sejmiku,

Bo powiadano o nim: ma żądło w języku;

Tak dowcipne żarciki umiał komponować,

Iżby je w kalendażu można wydrukować,

Wszystkie złośliwe, ostre. Dawniej człek dostatni,

Shedę ojca swojego i majątek bratni

Wszystko strwonił na wielkim figurując świecie;

Teraz wszedł w służbę żądu, by znaczyć w powiecie.

Lubił bardzo myślistwo, już to dla zabawy,

Już to że odgłos trąbki i widok obławy

Pżypominał mu jego lata młodociane,

Kiedy miał stżelcuw licznyh i psy zawołane:

Teraz mu z całej psiarni dwa harty zostały,

I jeszcze z tyh jednemu hciano pżeczyć hwały!

Więc zbliżył się i z wolna gładząc faworyty

Żekł z uśmiehem, a był to uśmieh jadowity:

«Hart bez ogona jest jak szlahcic bez użędu,

Ogon też znacznie hartom pomaga do pędu:

A pan kusość uważasz za dowud dobroci?

Zresztą zdać się możemy na sąd pańskiej cioci.

Hoć pani Telimena mieszkała w stolicy

I bawi się niedawno w naszej okolicy,

Lepiej zna się na łowah niż myśliwi młodzi:

Tak to nauka sama z latami pżyhodzi».

Tadeusz, na kturego niespodzianie spadał

Grom taki, wstał zmieszany, hwilę nic nie gadał,

Lecz patżał na rywala coraz straszniej, srożej...

Wtem, wielkim szczęściem, dwakroć kihnął Podkomorzy

«Wiwat!» kżyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił

I z wolna w tabakierę palcami zadzwonił.

Tabakiera ze złota, z brylantuw oprawa,

A w środku jej był portret krula Stanisława.

Ojcu Podkomorzego sam krul ją darował,

Po ojcu Podkomorzy godnie ją piastował;

Gdy w nią dzwonił, znak dawał, że miał głos zabierać.

Umilkli wszyscy i ust nie śmieli otwierać.

On żekł: «Wielmożni szlahta bracia dobrodzieje,

Forum myśliwskim tylko są łąki i knieje;

Więc ja w domu podobnyh spraw nie decyduję,

I posiedzenie nasze na jutro solwuję,

I dalszyh replik stronom dzisiaj nie dozwolę.

Woźny! odwołaj sprawę, na jutro na pole.

Jutro i Hrabia z całym myślistwem tu zjedzie,

I waszeć z nami ruszysz, Sędzio muj sąsiedzie,

I pani Telimena, i panny, i panie,

Słowem, zrobim na użąd wielkie polowanie;

I Wojski toważystwa nam też nie odmuwi».

To muwiąc, tabakierę podawał starcowi.

Wojski na ostrym końcu śrud myśliwyh siedział,

Słuhał zmrużywszy oczy, słowa nie powiedział,

Hoć młodzież nieraz jego zasięgała zdania,

Bo nikt lepiej nad niego nie znał polowania.

On milczał, szczyptę wziętą z tabakiery ważył

W palcah i długo dumał, nim ją w końcu zażył;

Kihnął, aż cała izba rozległa się ehem,

I potżąsając głową, żekł z gożkim uśmiehem:

«O, jak mnie to starego i smuci, i dziwi!

Cuż by to o tym staży muwili myśliwi,

Widząc że w tylu szlahty, w tylu panuw gronie,

Mają sądzić się spory o harcim ogonie?

Cuż by żekł na to stary Rejtan, gdyby ożył?

Wruciłby do Lachowicz i w grub się położył!

Co by żekł wojewoda Niesiołowski stary,

Ktury ma dotąd pierwsze na świecie ogary,

I dwiestu stżelcuw tżyma obyczajem pańskim,

I ma sto wozuw sieci w zamku Worończańskim,

A od tylu lat siedzi jak mnih na swym dwoże,

Nikt go na polowanie uprosić nie może,

Białopiotrowiczowi samemu odmuwił!

Bo cuż by on na waszyh polowaniah łowił?

Piękna byłaby sława, ażeby pan taki

Wedle dzisiejszej mody jeździł na szaraki!

Za moih, panie, czasuw, w języku stżeleckim,

Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk, zwany był zwieżem szlaheckim

A zwieżę niemające kłuw, roguw, pazuruw,

Zostawiano dla płatnyh sług i dworskih ciuruw;

Żaden pan nigdy pżyjąć nie hciałby do ręki

Stżelby, kturą zhańbiono sypiąc w nią śrut cienki!

Tżymano wprawdzie hartuw: bo z łowuw wracając,

Trafia się, że spod konia mknie się biedak zając:

Puszczano wtenczas za nim dla zabawki smycze

I na konikah małe goniły panicze

Pżed oczyma rodzicuw, ktuży te pogonie

Ledwie raczyli widzieć, cuż kłucić się o nie!

Więc nieh jaśnie wielmożny Podkomorzy raczy

Odwołać swe rozkazy i nieh mi wybaczy,

Że nie mogę na takie jehać polowanie,

I nigdy na nim noga moja nie postanie!

Nazywam się Hreczecha, a od krula Lecha,

Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha».

Tu śmieh młodzieży mowę Wojskiego zagłuszył.

Wstano od stołu, pierwszy Podkomorzy ruszył,

Z wieku mu i z użędu ten zaszczyt należy,

Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży;

Za nim szedł kwestaż, Sędzia tuż pży bernardynie.

Sędzia u progu rękę dał Podkomorzynie,

Tadeusz Telimenie, Asesor Krajczance,

A pan Rejent na końcu Wojskiej Hreczeszance.

Tadeusz z kilku gośćmi poszedł do stodoły,

A czuł się pomieszany, zły i niewesoły.

Rozbierał myślą wszystkie dzisiejsze wypadki:

Spotkanie się, wieczeżę pży boku sąsiadki;

A szczegulniej mu słowo «ciocia» koło uha

Bżęczało ciągle jako napżykżona muha.

Pragnąłby u Woźnego lepiej się wypytać

O pani Telimenie, lecz go nie mugł shwytać;

Wojskiego też nie widział, bo zaraz z wieczeży

Wszyscy poszli za gośćmi, jak sługom należy,

Użądzając we dwoże izby do spoczynku.

Starsi i damy spały we dworskim budynku;

Młodzież Tadeuszowi prowadzić kazano,

W zastępstwie gospodaża, w stodołę na siano.

W puł godziny tak było głuho w całym dwoże

jako po zadzwonieniu na pacież w klasztoże;

Ciszę pżerywał tylko głos nocnego struża.

Usnęli wszyscy. Sędzia sam oczu nie zmruża;

Jako wudz gospodarstwa obmyśla wyprawę

W pole i w domu pżyszłą użądza zabawę.

Dał rozkaz ekonomom, wujtom i gumiennym,

Pisażom, ohmistżyni, stżelcom i stajennym

I musiał wszystkie dzienne rahunki pżezierać.

Nareszcie żekł Woźnemu, że się hce rozbierać.

Woźny pas mu odwiązał, pas słucki, pas lity,

Pży kturym świecą gęste kutasy jak kity,

Z jednej strony złotogłuw w purpurowe kwiaty,

Na wywrut jedwab czarny posrebżany w kraty;

Pas taki można ruwnie kłaść na strony obie,

Złotą na dzień galowy, a czarną w żałobie.

Sam Woźny umiał pas ten odwiązywać, składać;

Właśnie tym się zatrudniał i kończył tak gadać:

«Cuż złego, że pżeniosłem stoły do zamczyska?

Nikt na tym nic nie stracił, a pan może zyska.

Bo pżecież o ten zamek dziś toczy się sprawa.

My od dzisiaj do zamku nabyliśmy prawa

I mimo całą strony pżeciwnej zajadłość

Dowiodę, że zamczysko wzięliśmy w posiadłość.

Wszakże kto gości prosi w zamek na wieczeżę,

Dowodzi, że posiadłość tam ma albo bieże;

Nawet strony pżeciwne weźmiemy na świadki:

Pamiętam za myh czasuw podobne wypadki».

Już Sędzia spał. Więc Woźny ciho wszedł do sieni,

Siadł pży świecy i dobył książeczkę z kieszeni,

Ktura mu jak Ołtarzyk Złoty zawsze służy,

Kturej nigdy nie żuca w domu i w podruży.

Była to trybunalska wokanda: tam żędem

Stały spisane sprawy, kture pżed użędem

Woźny sam głosem swoim pżed laty wywołał,

Albo o kturyh puźniej dowiedzieć się zdołał.

Prostym ludziom wokanda zda się imion spisem;

Woźnemu jest obrazuw wspaniałyh zarysem.

Czytał więc i rozmyślał: Ogiński z Wizgirdem,

Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogirdem,

Radziwił z Wereszczaką, Giedroić z Rdułtowskim,

Obuchowicz z kahałem, Juraha z Piotrowskim,

Maleski z Mickiewiczem, a na koniec Hrabia

Z Soplicą; i czytając, z tyh imion wywabia

Pamięć spraw wielkih, wszystkie procesu wypadki,

I stają mu pżed oczy sąd, strony i świadki;

I ogląda sam siebie, jak w żupanie białym,

W granatowym kontuszu stał pżed trybunałem,

Jedna ręka na szabli, a druga do stoła,

Pżywoławszy dwie strony, «Uciszcie się!» woła.

Mażąc i kończąc pacież wieczorny, pomału

Usnął ostatni w Litwie woźny trybunału.

Takie były zabawy, spory w one lata

Śrud cihej wsi litewskiej, kiedy reszta świata

We łzah i krwi tonęła; gdy uw mąż, bug wojny,

Otoczon hmurą pułkuw, tysiącem dział zbrojny,

Wpżągłszy w swuj rydwan orły złote obok srebrnyh,

Od puszcz Libijskich łatał do Alpów podniebnyh,

Ciskając grom po gromie, w Piramidy, w Tabor,

W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabor

Biegły pżed nim i za nim. Sława czynuw tylu,

Bżemienna imionami ryceży, od Nilu

Szła hucząc ku pułnocy, aż u Niemna bżeguw

Odbiła się, jak od skał, od Moskwy szereguw,

Kture broniły Litwę murami żelaza

Pżed wieścią dla Rosyi straszną jak zaraza.

Pżecież nieraz nowina niby kamień z nieba

Spadała w Litwę. Nieraz dziad żebżący hleba,

Bez ręki lub bez nogi, pżyjąwszy jałmużnę,

Stanął i oczy wkoło obracał ostrużne.

Gdy nie widział we dwoże rosyjskih żołnieży

Ani jarmułek, ani czerwonyh kołnieży,

Wtenczas kim był, wyznawał: był legijonistą,

Pżynosi kości stare na ziemię ojczystą,

Kturej już bronić nie mugł... Jak go wtenczas cała

Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała,

Zanosząc się od płaczu! On za stołem siadał

I dziwniejsze od baśni historyje gadał.

On opowiadał, jako jenerał Dąbrowski,

Z ziemi włoskiej stara się pżyciągnąć do Polski,

Jak on rodakuw zbiera na lombardzkim polu;

Jak Kniaziewicz rozkazy daje z Kapitolu

I zwycięzca, wydartyh potomkom cezaruw

Żucił w oczy Francuzów sto krwawyh sztandaruw,

Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy piepż rośnie,

Gdzie się cukier wytapia i gdzie w wiecznej wiośnie

Pahnące kwitną lasy; z legiją Dunaju

Tam wudz Murzyny gromi, a wzdyha do kraju.

Mowy starca krążyły we wsi po kryjomu;

Hłopiec, co je posłyszał, znikał nagle z domu,

Lasami i bagnami skradał się tajemnie,

Ścigany od Moskali, skakał kryć się w Niemnie

I nurkiem płynął na bżeg Księstwa Warszawskiego,

Gdzie usłyszał głos miły: «Witaj nam kolego!»

Lecz nim odszedł, wyskoczył na wzgurek z kamienia

I Moskalom pżez Niemen żekł: «Do zobaczenia!»

Tak pżekradł się Gorecki, Pac i Obuchowicz,

Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz,

Mieżejewscy, Brochocki i Bernatowicze,

Kupść, Gedymin i inni, kturyh nie policzę:

Opuszczali rodzicuw i ziemię kohaną,

I dobra, kture na skarb carski zabierano.

Czasem do Litwy kwestaż z obcego klasztoru

Pżyszedł, i kiedy bliżej poznał panuw dworu,

Gazetę im pokazał, wyprutą z szkapleża.

Tam stała wypisana i liczba żołnieża,

I nazwisko każdego wodza legijonu,

I każdego z nih opis zwycięstwa lub zgonu.

Po wielu latah pierwszy raz miała rodzina

Wieść o życiu, o hwale i o śmierci syna;

Brał dom żałobę, ale powiedzieć nie śmiano

Po kim była żałoba, tylko zgadywano

W okolicy; i tylko cihy smutek panuw,

Lub ciha radość, była gazetą ziemianuw.

Takim kwestażem tajnym był Robak podobno:

Często on z panem Sędzią rozmawiał osobno;

Po tyh rozmowah zawsze jakowaś nowina

Rozeszła się w sąsiedztwie. Postać bernardyna

Wydawała, że mnih ten nie zawsze w kaptuże

Hodził i nie w klasztornym zestażał się muże.

Miał on nad prawym uhem, nieco wyżej skroni,

Bliznę, wyciętej skury na szerokość dłoni,

I w brodzie ślad niedawny lancy lub postżału;

Ran tyh nie dostał pewnie pży czytaniu mszału.

Ale nie tylko groźne wejżenie i blizny,

Lecz sam ruh i głos jego miał coś żołnierszczyzny.

Pży mszy, gdy z wzniesionymi zwracał się rękami

Od ołtaża do ludu, by muwić: «Pan z wami»,

To nieraz tak się zręcznie skręcił jednym razem,

Jakby prawo w tył robił za wodza rozkazem,

I słowa liturgii takim wyżekł tonem

Do ludu, jak oficer stojąc pżed szwadronem:

Postżegali to hłopcy służący mu do mszy.

Spraw także politycznyh był Robak świadomszy,

Niźli żywotuw świętyh; a jeżdżąc po kweście,

Często zastanawiał się w powiatowym mieście.

Miał pełno interesuw: to listy odbierał,

Kturyh nigdy pży obcyh ludziah nie otwierał,

To wysyłał posłańcuw, ale gdzie i po co

Nie powiadał; częstokroć wymykał się nocą

Do dworuw pańskih, z szlahtą ustawicznie szeptał,

I okoliczne wioski dokoła wydeptał,

I w karczmah z wieśniakami rozprawiał niemało,

A zawsze o tym, co się w cudzyh krajah działo.

Teraz Sędziego, ktury już spał od godziny,

Pżyhodzi budzić; pewnie ma jakieś nowiny.

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Pierwiosnek

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Ballady i romanse

Pierwiosnek

Z niebieskih najrańszą piosnek

Ledwie zadzwonił skowronek,

Najrańszy kwiatek pierwiosnek

Błysnął ze złotyh obsłonek.

Ja

Za wcześnie, kwiatku, za wcześnie,

Jeszcze pułnoc mrozem dmuha,

Z gur białe nie zeszły pleśnie,

Dąbrowa jeszcze nie suha.

Pżymruż złociste światełka,

Ukryj się pod matki rąbek,

Nim cię zgubi śronu ząbek

Lub hłodnej rosy perełka.

Kwiatek

Dni nasze jak dni motylka,

Życiem wshud, śmiercią południe;

Lepsza w kwietniu jedna hwilka

Niż w jesieni całe grudnie.

Czy dla boguw szukasz datku,

Czy dla druha lub kohanki,

Upleć wianek z mego kwiatku,

Wianek to będzie nad wianki.

Ja

W podlej trawce, w dzikim lasku

Urosleś, o kwiatku luby!

Mało wzrostu, mało blasku,

Cuż ci daje tyle hluby?

Ni to kolory jutżenki,

Ni zawoje tulipana,

Ni lilijowe sukienki,

Ni ruży pierś malowana.

Uplatam ciebie do wianka;

Lecz skądże ufności tyle!

Pżyjaciele i kohanka

Czy cię powitają mile?

Kwiatek

Powitają pżyjaciele

Mnie, wiosny młodej aniołka;

Pżyjaźń ma blasku niewiele

I cień lubi jak me ziołka.

Czym kohanki godzien rączek,

Powiedz, niebieska Marylko!

Za pierwszy młodości pączek

Zyskam pierwszą... ah! łzę tylko.

Romantyczność

Methinks, I see... Where?

— In my mind’s eyes.

Zdaje mi się, że widzę... Gdzie?

Pżed oczyma duszy mojej.

Shakespeare

Słuhaj dzieweczko!

— Ona nie słuha. —

To dzień biały! to miasteczko!

Pży tobie nie ma żywego duha,

Co tam wkoło siebie hwytasz?

Kogo wołasz, z kim się witasz?

— Ona nie słuha. —

To jak martwa opoka

Nie zwruci w stronę oka,

To stżela wkoło oczyma,

To się łzami zaleje,

Coś niby hwyta, coś niby tżyma,

Rozpłacze się i zaśmieje.

— „Tyżeś to w nocy? to ty Jasieńku!

Ah! i po śmierci koha!

Tutaj, tutaj, pomaleńku,

Czasem usłyszy macoha!...

Nieh sobie słyszy... już nie ma ciebie,

Już po twoim pogżebie!

Ty już umarłeś? Ah! ja się boję!...

Czego się boję mego Jasieńka?

Ah, to on! lica twoje, oczki twoje!

Twoja biała sukienka!

I sam ty biały jak husta,

Zimny... jakie zimne dłonie!

Tutaj połuż, tu na łonie,

Pżyciśnij mnie, do ust usta!...

Ah, jak tam zimno musi być w grobie!

Umarłeś, tak, dwa lata!

Weź mię, ja umrę pży tobie,

Nie lubię świata.

Źle mnie w złyh ludzi tłumie:

Płaczę, a oni szydzą;

Muwię, nikt nie rozumie:

Widzę, oni nie widzą!

Śrud dnia pżyjdź kiedy... To może we śnie?

Nie, nie... tżymam ciebie w ręku,

Gdzie znikasz, gdzie muj Jasieńku?

Jeszcze wcześnie, jeszcze wcześnie!

Muj Boże! kur się odzywa,

Zoża błyska w okienku.

Gdzie znikłeś! ah! stuj Jasieńku!

Ja nieszczęśliwa!” —

Tak się dziewczyna z kohankiem pieści,

Bieży za nim, kżyczy, pada;

Na ten upadek, na kżyk boleści,

Skupia się ludzi gromada.

„Muwcie pacieże! — kżyczy prostota —

Tu jego dusza być musi.

Jasio być musi pży swej Karusi,

On ją kohał za żywota!”

I ja to słyszę, i ja tak wieżę,

Płaczę i muwię pacieże.

— „Słuhaj dzieweczko!” — kżyknie śrud zgiełku

Stażec, i na lud zawoła:

„Ufajcie memu oku i szkiełku,

Nic tu nie widzę dokoła.

— Duhy karczemnej tworem gawiedzi,

W głupstwa wyważone kuźni;

Dziewczyna duby smalone bredzi,

A gmin rozumowi bluźni”.

„Dziewczyna czuje, — odpowiadam skromnie —

A gawiedź wieży głęboko:

Czucie i wiara silniej muwi do mnie,

Niż mędrca szkiełko i oko.

Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,

Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce;

Nie znasz prawd żywyh, nie obaczysz cudu!

Miej serce i patżaj w serce!”

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Adam Mickiewicz, „Ballady i romanse”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Pżedmowa

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Dziadów część III

Świętej pamięci

JANOWI SOBOLEWSKIEMU

CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI

FELIKSOWI KUŁAKOWSKIEMU

spułuczniom, spułwięźniom, spułwygnańcom

za miłość ku ojczyźnie pżeśladowanym,

z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym

w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu —

narodowej sprawy męczennikom

poświęca Autor

[PŻEDMOWA]

Polska od puł wieku pżedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranuw, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakih nie było pżykładu od czasu pżeśladowania hżeścijaństwa. Zdaje się, że krulowie mają pżeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wieży w swoje odrodzenie się i zmartwyhwstanie.

Pżygotowanie

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Kordian

Część pierwsza trylogii

Spisek koronacyjny

Więc będę śpiewał i dążył do kresu;

Ożywię ogień, jeśli jest w iskierce.

Tak Egipcjanin w liście z aloesu

Obwija zwiędłe umarłego serce;

Na liściu pisze zmartwyhwstania słowa;

Hociaż w tym liściu serce nie ożyje,

Lecz od zepsucia wiecznie się zahowa,

W proh nie rozsypie... Godzina wybije,

Kiedy myśl słowa tajemną odgadnie,

Wtenczas odpowiedź będzie w sercu — na dnie.

Juliusza Słowackiego — Lambro

PŻYGOTOWANIE

Roku 1799 dnia 31 grudnia w nocy

Hata sławnego niegdyś czarnoksiężnika Twardowskiego w gurah Karpackich — pży hacie obszerny dziedziniec — dalej skały — w dole bezlistne bukowe lasy. Ciemność pżerwana błyskawicami.

Czarownica czesze włosy i śpiewa...

CZAROWNICA

Z gwiazd obłąkanyh,

Z włosuw czesanyh

Iskry padają

Jak z polskiej szabli;

Widzą je diabli,

Odpowiadają

Błyskami hmur.

Lecą — świst piur

Buki ugina.

Szatan zlatuje w postaci pięknego anioła

SZATAN

Ha, czarownico! czy biła godzina?

CZAROWNICA

Ktura?

SZATAN

Godzina, kturej żaden człowiek

Dwa razy w życiu nie słyszy.

CZAROWNICA

Udeży

Za dziesiątym mgnieniem powiek

Z babilońskiej luduw wieży.

A gdy bić będzie, hoć głuha, usłyszę.

Lecz gdzież są, panie, twoi toważysze?

Leniwo śpieszą z błękitu podniebień;

Żułw, z kturego to zgżebło utoczył mi tokaż

Prędzej hodził...

SZATAN

To zgżebło, pokaż mi je — pokaż!...

Łzy mi płyną... poznaję Twardowskiego gżebień,

On mię zgżebłem tym czesał, gdy w psa wlazłszy skurę

U nug mu się łasiłem. Odejdź, moja pani;

Goście sproszeni zlecą się na Łysą Górę.

Czarownica odhodzi

Szatan woła:

Szatani!

Błyska dziesięć razy i dziesięć tysięcy szatanuw spada

Spadł z nieba deszcz szatanuw, nieh ziemię polewa;

Jeśli jeszcze na ziemi są edeńskie dżewa,

Nieh rosną, to jesienią człowiek owoc zbieże...

Siadajcie! cuż między wami

Nie widać Mefistofela?

ASTAROTH

Zaszedł na grub pżyjaciela.

Na grobie Twardowskiego odmawia pacieże.

SZATAN

Taki się teraz zrobił czuły i pobożny

Jak poeta... Lecz księżyc zabłysnął dwurożny,

Czas pżystąpić do dzieła...

DIABLI

Co nam krul rozkaże?

SZATAN

Obejżeć tżeba koła w wiekowym zegaże,

Krwią dziecięcia namaścić gwihty i sprężyny;

Nieh nam bije wyraźnie lata, dnie, godziny.

Pżynieście go, postawcie... Co? czy nie zepsuty?

ASTAROTH

Wszystkie koła, wszystkie druty

Całe, rdza wiekuw nie trawi;

Godzinnik z hostii, co dławi,

Po nim żądło Lewiatana

Pżez wieki wiekuw się toczy,

Na dnie wskazuje ząb smoczy,

Na godziny żądło osy;

I dotąd trwa niepżerwana

Włosień siwa z kus szatana,

Kturemu zbielały włosy

Od strahu, gdy grom z obłoku...

Pamiętacie?.. A sprężyna

Z ojczyzny Tella, Kalwina,

Na ludzkim wsadzona oku,

Hodzi jak na dyjamencie

W kołek i sprężyn zamęcie

Zamknięta gżesznika dusza,

Kurant po kurancie jąka.

Noga kossacza pająka

Wszystkie sprężyny porusza

Jak wahadło...

SZATAN

Dość opisuw.

Gehenno, Astarocie, najstraszliwsi z bisuw,

Jak asesory sądu, gdy zegar bić zacznie,

Liczcie wieki, dnie, lata...

Zegar bije, szatani liczą

Świecie! świecie! świecie!

Wąż wieczności łuskami w okrąg ciebie gniecie,

Zębem zatrutym boki ogryza nieznacznie;

I wieki mrą nad tobą, zasypując pyłem

Umarłyh pamiątek.

Ja widziałem twuj początek.

Ta garść gliny, powietżem opasana zgniłem,

Ten trup haosu, w trumnie zamknięty błękituw,

Strawiony zgnilizną czasuw,

Okrył się rdzami kruszcuw i kością granituw,

Porusł mhem kwiatuw i lasuw;

Potem wydał robaki, co mu łono toczą

I myślą.

Biada im! jeśli mażeń ziemią nie okryślą,

Kołem widzenia — biada, jeśli je pżekroczą...

GEHENNA

Krulu, wiek dziewiętnasty udeżył.

SZATAN

Astaroth

Nieh liczy lata; może ten, co za obłokiem

Gromy ciska, hcąc wespżeć jaki ziemski narud,

Może wiek ktury ludziom skrucił jednym rokiem,

Może ukradł szatanom dzień jeden, godzinę;

Więc się o nią upomnę u Boga

Lub buntowną horągiew rozwinę.

We mnie i w pżyrodzeniu zgwałconym ma wroga.

ASTAROTH

Tysiąc ośmset lat wybiło.

SZATAN

Więc się koło tortury całe obruciło?

Każdy ząb jej rozdziera, każda szruba ciśnie.

Teraz, gdy niebo zabłyśnie,

Błyskawica trwa dłużej niż te wszystkie lata,

Zbiegłe męczarnią dla świata;

A każdy rok jak ślimak sunął się leniwo

Dla nędzaży, dla głupih kohankuw nadziei;

A gdy śliną osrebżył ślad zbiegłej kolei,

Ślizgał się po niej człowiek pamiątką pżerżhliwą.

Obłąkani w pżeszłości żeglaże

Brali imię dziejopisuw;

Sztuką ih było pisać wielkie kalendaże,

Pełne krulewskih imion i dat, i napisuw.

Inni myślą ścigali treść myśli,

Filozofy — głęboko myśleli,

Aż nad ciemną pżepaścią zawiśli,

Obudzili się, w pżepaść spojżeli

I zawołali: «Ciemno! ciemno! ciemno!»

To hosanna dla nas szatanuw,

To śpiew naszyh kościelnyh organuw;

Kto myślał pżez godzinę, jest lub będzie ze mną.

Wiek, co pżyjdzie, ucieszy szatany.

Mefistofel whodzi

MEFISTOFEL

Nasz szatan prorokuje w cudotwornym stroju,

Ma płaszcz cały Woltera dziełami łatany

I piuro gęsie Russa sterczy na zawoju.

SZATAN

Mefistofelu, pżyszła do działania pora,

Wybież jaką igraszkę wśrud ziemskiej czeredy.

Już nie znajdziesz cihego wśrud Niemców doktora,

Po szwajcarskih się gurah nie snują Manfredy

I mnihy długim postem po celah nie hudną.

Więc obłąkaj jakiego żołnieża.

MEFISTOFEL

Trudno!...

Żołnież to ryba, ktura kruczkom nie dowieża

I ma rozsądek zdrowy, pży takiej latarni

Obaczy kużą nogę diabła kusiciela.

SZATAN

Samiż tylko ryceże ujdą nam bezkarni?

Słuhaj! wśrud naroduw wiela

Jednemu się ludowi dzień ogromny zbliża.

Idź tam, jego ryceże noszą kżywe szable

Jako księżyc dwurożny, jako rogi diable;

I rękojeść tyh korduw nie ma kształtu kżyża.

Pomuż im — oni mają walkę rozpoczynać

Taką, jakąśmy niegdyś z panem niebios wiedli.

Oni się będą modlić, zabijać, pżeklinać.

Oni na ojcuw mogiłah usiedli

I myślą o zemsty godzinie.

Ten narud się podniesie, zwycięży i zginie;

Miecze na wrogah połamie,

A potem wroga myślą zabije,

Bo myśl jego ogniste ma ramię,

Ona jak powruz wrogi uwiąże za szyje

I związanyh postawi na takim pręgieżu,

Że wszystkie ludy wzrokiem dosięgną i plwaniem.

MEFISTOFEL

Krulu, niehaj poszukam w diabelskim psałteżu

Modlitwy na dzień, co się zowie zmartwyhwstaniem;

Zmuwię ją za uw narud... Dziś pierwszy dzień wieku,

Dziś mamy prawo stważać kruluw i nędzaży

Na całą żekę stuletniego cieku.

Więc temu narodowi stwużmy dygnitaży,

Aby nimi zapyhał każdą żądu dziurę.

A gdy wzrośnie ih potęga,

Ten narud, jak piękna księga,

W starą oprawiona skurę,

Pargaminowym świecić będzie czołem.

SZATAN

Dobra rada, stańcie kołem,

Stważajmy ludzi do żądu.

Zawołajcie czarownicy...

Szatan daje rozkazy, diabli pracują

Żywioły ziemi i lądu,

W atmosferowej szklennicy

Zamknięte i w jeden zlane,

Pżez hemikuw połamane;

Kwasorody, gaz węglowy

Zlewam w kocioł platynowy;

Dmijcie, duhy!...

Gromy biją w kocioł

W żywioł ziemi

Dożucić szpilek Kaprala

Z głuwkami laku, kturemi

Kreśli plany, kruluw zwala,

Szpilek czterdzieście tysięcy

Niehaj leci!

Gromy biją, duh ulatuje

Stary — jakby ojciec dzieci,

Nie do boju, nie do trudu;

Dajmy mu na pośmiewisko

Spżeczne z naturą nazwisko,

Nazwijmy od słowa ludu,

Kmieciuw, czyli nędznyh hłopuw.

Teraz, jak z niebieskih stropuw,

Żućcie wodza ludziom biednym.

DIABLI

Panie! czy skończysz na jednym?

SZATAN

Wżucić do kotła dyjament,

Dyjament w ogniu topnieje;

Wylać sekretny atrament

Z Talleyranda kałamaża,

Co w niewidzialność blednieje

Od okularuw rozsądku...

I dąć w kocioł... w kotła wżątku

Obaczemy, co się stważa.

DIABLI

Już gotowy! mimo czary

Wyszedł jakiś człowiek godny,

Złe w tym kotle były wary,

Płyn za żadki lub za hłodny.

SZATAN

To nic — to nic! takih tżeba

Biednym ludziom żucać z nieba;

Będą pżed nim giąć kolana,

Jest to stara tważ Rzymiana,

Na pieniądzu wpuł zatarta.

Dajmy mu na pośmiewisko

Spżeczne z naturą nazwisko;

Ohżcijmy imieniem Czarta.

Teraz puśćcie! niehaj leci!

DIABLI

Lepszy będzie człowiek tżeci.

SZATAN

Teraz z konstelacji raka

Odłamać oczy i nogi,

Dodać kogucie ostrogi

I z trwożliwego ślimaka

Oderwane pżednie rogi...

Cuż tam w kotle?

DIABLI

Ktoś z ryceży.

SZATAN

Wudz! hodem raka pżewini,

Jak ślimak rogiem udeży,

Sprobuje — i do skorupy

Showa rogi, i do skżyni

Miejskiej zniesie planuw trupy,

Czekając, aż kur zapieje.

Żucić w kocioł Lachów dzieje,

Słownik rymowyh końcuwek;

Milijon drukarskih czcionek,

Sennego maku tży głuwek.

Coż tam?

DIABLI

Stażec, jak skowronek,

Zastygły pod wspomnień bryłą,

Na puł zastygłą, pżegniłą.

Poeta — ryceż — stażec — nic,

Dziewięciu Feba sułtanic

Eunuh...

SZATAN

Pżyśpieszajmy dzieła,

Bo z tamtej krakowskiej wieży

Słyszę dzwon rannyh pacieży;

W powietżu się rozpłynęła

Woń kadzideł katedralnyh.

CZAROWNICA

Pżeklęte wasze dzieło! Wiher diablej mowy

Rozczesał z mojej haty włos słomianej głowy;

Czy mi na nią dahuwek dacie z hostii mszalnyh?

Zawieruha wieżbowe gałązki obrywa,

Ludzie nie znajdą ruszczek na kwietną niedzielę.

SZATAN

Milcz, padalcze! — Czas upływa,

Twużmy razem wielkih wiele.

Co nakażę, żucać w tygle.

Rdzę pozostałą

Na Omfalii igle,

Od krwią wilgotnyh Herkulesa palcuw;

Z rdzy się narodzi niemało

Wymuskanyh ryceży — ospalcuw —

DIABLI

Tłum, tłum, tłum poleciał na ziemię

Jak hmura...

SZATAN

Spieszmy nowe twożyć bżemię,

Nim jutżnia błyśnie ponura;

Nim się żywioły ohłodzą,

Żucić język Balaama oślicy;

A ci, co się z niego wyrodzą,

Narodowej się hwycą muwnicy.

Muwcuw plemię...

DIABLI

Tłum! tłum! tłum poleciał na ziemię

Jak zwihżone szpakuw stado.

SZATAN

Widzicie tę postać bladą,

Z mętuw kotła już na puł urodną;

Tważ uwiędła i wzrok w czarnym kole;

Paszczę myśli otwiera wciąż głodną,

Wiecznie dławi księgarnie i mole;

I na kżywyh dwuh nogah się hwieje

Jak niepewne żądowe systema.

Hce muwić; posłuhajmy, co na świat posieje?...

TWUR

pokazując z kotła głowę

Czy lepiej, kiedy jest krul? czy kiedy go nie ma?...

SZATAN

Precz z tym sfinksem, co prawi zagadki!

Sam jej diabeł rozwiązać nie umie;

Nieh w szkolażuw zasiewa ją tłumie,

Oplątaną w dziejowe wypadki;

Nieh z ministerialnej ławy,

Nad rozlewem żyźniącym krwi Nilu,

Ze złamanyh kolumien podstawy

Gada hieroglifem stylu.

ASTAROTH

Panie! Patż, tam z kotła pary

Znuw się jakiś twur wylęga.

Tważ ma okropnej poczwary,

Pżez pierś jeneralska wstęga.

SZATAN

Witajcie go! oto twur

Niszczyciel, jakby horda Nogajca.

On w stolicy owłada dział mur,

On z krwi na wierżh wypłynie — to zdrajca!

A gdy zabżmi nad miastem dział huk,

On ryceży ginącyh pożuci;

Z arki kraju wyleci jak kruk,

Stżąśnie skżydła, do arki nie wruci...

Kraj pżedany on wyda pod miecz.

GŁOS W POWIETŻU

W imię Boga! precz stąd! precz!...

Wszystko znika

HUR ANIOŁUW

Ziemia — to plama

Na nieskończoności błękicie;

Ciemna gwiazda w słonecznyh gwiazd świcie,

Grub odwieczny potomkuw Adama.

ARHANIOŁ

Onego czasu jedna z gwiazd wiecznego gmahu

Obłąkała się w drodze, jam ją zgonił lotem,

Czułem w dłoni jej serce bijące z pżestrahu,

Jak serce ptaka ludzkim dotkniętego grotem;

I dżącą położyłem pżed tronem Jehowy.

A Bóg żekł do mnie świato-twożącymi słowy:

«Krew ludzka skżydła twoje rumieni».

Padłem tważą na boskie podnuże,

Na proh gwiazd, na kobierce z promieni...

«Boże! Boże! Boże!

Skżydeł piury otarłem o ziemię,

Krwawa była — widziałem! widziałem!

Za gżehy ojcuw w groby kładące się plemię,

Lud konał... gwiazda gasła... za gwiazdą leciałem —

Lud skonał...

Czas, byś go podniusł, Boże, lub gromem dokonał.

A jeśli Twoja dłoń ih nie ocali,

Spraw, by krwi więcej niżli łez wylali...

Zmiłuj się nad nimi, Panie!»

A Bóg żekł: «Wola moja się stanie...»

HUR ANIOŁUW

Ziemia — to plama

Na nieskończoności błękicie,

A Bóg ją zetże palcem lub wleje w nią życie

Jak w posąg gliniany Adama.

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Juliusz Słowacki, „Kordian”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Rodowud

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Pżedwiośnie

Panu Konradowi Czarnockiemu

w pżyjaznym upominku ofiarowuje ten utwur

autor

Rodowud

Nie hodzi tutaj — u kaduka! — o herb ani o szeregi pżodkuw podgolonyh, z sarmackimi wąsami i pży karabelah — ani wydekoltowane prababki w fiokah. Ojciec i matka — otuż i cały rodowud, jak to jest u nas, w dziejah nowoczesnyh ludzi bez wczoraj. Z konieczności wzmianka o jednym dziadku, z musu notatka o jednym jedynym pradziadku. Hcemy uszanować nasyconą do pełna duhem i upodobaniem semickim awersję ludzi nowoczesnyh do obciążania sobie pamięci wiadomościami, w kturym kościele czy na jakim cmentażu dany dziadek spoczywa.

Rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Syzyfowe prace

I

Termin odstawienia Marcina do szkoły pżypadł na dzień czwarty stycznia.

Obydwoje państwo Borowiczowie postanowili odwieźć jedynaka na miejsce. Zapżężono konie do malowanyh i kutyh sanek, głuwne siedzenie wysłano barwnym, stżyżonym dywanem, ktury zazwyczaj wisiał nad łużkiem pani, i około pierwszej z południa wśrud powszehnego płaczu wyruszono.

Dzień był wietżny i mroźny. Mimo to jednak, że szczyty wzguż kużyły się nieustannie od pżelatującej zadymki na rozległyh dolinah, między lasami, zmarznięte pustkowia leżały w spokoju i prawie w ciszy. Szedł tylko tamtędy zimny pżeciąg, wiejąc sypki śnieg niby lotną plewę. Gdzieniegdzie wałęsały się nad zaspami smugi najdrobniejszego pyłu jak pyłek pżyduszonego paleniska.

Rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

W pustyni i w puszczy

ROZDZIAŁ I

— Wiesz, Nel — muwił Staś Tarkowski do swojej pżyjaciułki, małej Angielki — wczoraj pżyszli zabtie (policjanci) i aresztowali żonę dozorcy Smaina i jej troje dzieci — tę Fatmę, ktura już kilka razy pżyhodziła do biura do twojego ojca i do mego.

A mała, podobna do ślicznego obrazka Nel podniosła swe zielonawe oczy na Stasia i zapytała na wpuł ze zdziwieniem, a na wpuł ze strahem:

Rozdział pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Quo vadis

Rozdział pierwszy

Petroniusz obudził się zaledwie koło południa i jak zwykle, zmęczony bardzo. Popżedniego dnia był na uczcie u Nerona, ktura pżeciągnęła się do puźna w noc. Od pewnego czasu zdrowie jego zaczęło się psuć. Sam muwił, że rankami budzi się jakby zdrętwiały i bez możności zebrania myśli. Ale poranna kąpiel i staranne wygniatanie ciała pżez wprawionyh do tego niewolnikuw pżyśpieszało stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego pżedziału, wyhodził jeszcze jakby wskżeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mugł się z nim poruwnać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum.

Sierpień

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Sklepy cynamonowe (zbiur)

Sierpień

1

W lipcu ojciec muj wyjeżdżał do wud i zostawiał mnie z matką i starszym bratem na pastwę białyh od żaru i oszałamiającyh dni letnih. Wertowaliśmy, odużeni światłem, w tej wielkiej księdze wakacji, kturej wszystkie karty pałały od blasku i miały na dnie słodki do omdlenia miąższ złotyh gruszek.

Adela wracała w świetliste poranki, jak Pomona z ognia dnia rozżagwionego, wysypując z koszyka barwną urodę słońca — lśniące, pełne wody pod pżejżystą skurką czereśnie, tajemnicze, czarne wiśnie, kturyh woń pżekraczała to, co ziszczało się w smaku; morele, w kturyh miąższu złotym był rdzeń długih popołudni; a obok tej czystej poezji owocuw wyładowywała nabżmiałe siłą i pożywnością płaty mięsa z klawiaturą żeber cielęcyh, wodorosty jażyn, niby zabite głowonogi i meduzy — surowy materiał obiadu o smaku jeszcze nie uformowanym i jałowym, wegetatywne i, telluryczne ingrediencje obiadu o zapahu dzikim i polnym.

Tom I, rozdział pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Krzyżacy

Tom I

Rozdział pierwszy

W Tyńcu, w gospodzie „Pod Lutym Turem”, należącej do opactwa, siedziało kilku ludzi, słuhając opowiadania wojaka bywalca, ktury z dalekih stron pżybywszy, prawił im o pżygodah, jakih na wojnie i w czasie podruży doznał. Człek był brodaty, w sile wieku, pleczysty, prawie ogromny, ale wyhudły; włosy nosił ujęte w pątlik, czyli w siatkę naszywaną paciorkami; na sobie miał skużany kubrak z pręgami wyciśniętymi pżez panceż, na nim pas, cały z miedzianyh klamr; za pasem nuż w rogowej pohwie, pży boku zaś krutki kord podrużny.

2. Dwie awantury, a jedna gorsza od drugiej

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

2.
Dwie awantury, a jedna gorsza od drugiej

Adaś Cisowski, brat diabła i bliski kuzyn czarownicy wedle podejżeń profesora Gąsowskiego, był jednakże najściślej spokrewniony z uczciwym rodzajem ludzkim. Ojcem jego był szanowany lekaż, dzielny wrug śmierci i tysiąca jej dziatek: horub wewnętżnyh i zewnętżnyh, lekkih i ciężkih; matką pżedobra kobieta, ktura — tak jak inni kapelusz — „miała na głowie cały dom”. Srogi i kłopotliwy był to ciężar, w domu tym bowiem howało się, oprucz dorastającego Adasia, jeszcze czworo pędrakuw rużnego wieku i płci. Banda ta odznaczała się pżedziwną właściwością wywracania do gury nogami tego domu, co spoczywał na nieszczęsnej głowie matki, i tżeba było nie lada zręcznej cierpliwości, aby nie spadł. Czworo straszliwyh istot, obawiając się zapewne, że nie zostaną pżez ludzkość zauważone, dawało znać o sobie światu donośnym kżykiem o każdej poże dnia, co powoduje u starszyh takie śmieszne i dziwaczne ruhy, jak podnoszenie oczu ku niebu, załamywanie rąk lub hwytanie się nimi za głowę.

Akt drugi

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT DRUGI

SCENA I

Las pży jezioże Gople. — Wshud słońca. — Chochlik i Grabiec w czerwone błoto tżęsawic uwalany — i dobże podpiły.

GRABIEC

Nie pujdę krokiem dalej.

CHOCHLIK

Ale tu już blisko

Do twojego domostwa.

GRABIEC

Moje czarne psisko,

Nie wieżę tobie... bo mię błąkasz — sadzasz w błocie

I wykręcasz ogonem... Nie... muj czarny kocie,

Hciałem ciebie pogłaskać, a ogień wytrysnął...

Spać hcę.

CHOCHLIK

Zażyj tabaki...

GRABIEC

tżymając się dębu

Patż, dąb mię uścisnął...

I nie dziw, dąb pżyjaciel grabiny... Muj dębie.

Wież mi, że cię szacuję; co w sercu, to w gębie.

CHOCHLIK

Hodźmy dalej...

GRABIEC

Znalazłem dęba pżyjaciela;

Hoćbyś mi raj pokazał, gdzie Bóg wruble stżela,

To nie pożucę dębu, co się cały hwieje

I potżebuje wsparcia. — Patż, biedaczek mdleje.

Tu, psie! tutaj z latarnią! zgubiłem dębinę.

Ha! dąb uciekł... nie poznał mnie... obrosłem w tżcinę,

Siedząc w błotah noc całą...

CHOCHLIK

Hodź do karczmy.

GRABIEC

Na to

Masz ze mnie pżyjaciela — na to jak na lato...

Nie... to już nie pżystoi... jeśli karczma dama

Pamiętasz, co nam tżcina muwiła?

GRABIEC

Kohana!

Pżyszła na pomoc...

CHOCHLIK

Tżcina ratowała dudę...

GRABIEC

Ja zawsze obwiniałem tżciny o obłudę...

kładzie się

CHOCHLIK

Hodź dalej...

GRABIEC

Spać hcę...

CHOCHLIK

Lepiej wleź na dąb...

GRABIEC

śpiewa

Na dębie

Siedzą gołębie,

Na stawku pływają kaczki...

Jeżeliś pżyjacielem, to zanieś do praczki

Moje spodnie...

CHOCHLIK

Co? jak to? hcesz spać bez szlafmycy?

GRABIEC

Nie hcesz?... to idź do diabła, kocie czarownicy.

CHOCHLIK

Dobrej nocy...

GRABIEC

Dobranoc... dobranoc, psie miły.

Szedłbym jeszcze do karczmy, ale nie mam siły.

Dobranoc...

zasypia

CHOCHLIK

Co za głupie stwożenia ci ludzie!

Spił się, cały w czerwonej umazgał się rudzie

I śpi; nieh sobie teraz nadhodzi Goplana.

Goplana whodzi ze Skierką.

GOPLANA

Gdzie on? ah, zasnął... Nieh zoża rużana

Pierwsze mu blaski na oblicze żuci:

Lecz nieh się zoża na poły zasmuci

I płaczem rosy słońce tak pżesłoni,

Aby łagodne powiek nie raziło...

A ty, Chochliku, weźmij z hojnej dłoni

Twoją nagrodę...

CHOCHLIK

biorąc dar

Ożeh świstun, zgniłą

Pełny tabaką... dzięki ci, krulowo,

Pżez dwa dni będę częstował hiszpanką

Hłopstwo pijane...

GOPLANA

do Skierki

Kturaż jest kohanką

Kirkora?...

SKIERKA

Obie...

GOPLANA

O szalona głowo!

SKIERKA

Pżyjdą do lasu szukać malin obie,

Jak ci muwiłem...

GOPLANA

Poradź mi, co zrobię?

SKIERKA

Spuść się na czarne Balladyny serce;

Zazdrość widziałem w maleńkiej iskierce,

Więcej niż zazdrość...

GOPLANA

Cuż robiły w nocy?

SKIERKA

Alina boskiej wzywając pomocy

Usnęła ciho, mażąc o malinah;

A Balladyna zapaliła świecę

I wyszła, bo ktoś zaklaskał w osinah.

Leciałem za nią śledzić tajemnicę

Nocnej pżehadzki... Jako mgliste mary

Szła po murawah i drżąca, i ciha:

A płomyk świecy pżez rużowe szpary

Białyh paluszkuw, jak z ruży kieliha,

Błyskał i gasnął, to błyskał, to gasnął.

Zbudził się ptaszek w osinah i zasnął,

Tak ciho pżeszła wietżnymi poloty,

Tak ciho pżeszła... Ćmy wianeczek złoty

Zwinął się, leciał nad dziewicy głową.

Stanęła... słuham... ona cihe słowo

Wmieszała w szmery listeczkuw osiny...

Ktoś odpowiedział...

GOPLANA

Może Balladyny

Drużka?...

SKIERKA

Nie, pani.

GOPLANA

Kto?

SKIERKA

Mamże powiedzieć?

GOPLANA

pokazując na śpiącego Grabka

On?

SKIERKA

Tak...

GOPLANA

do Chochlika

Chochliku!... kazałam ci śledzić,

Pżeszkodzić.

Pżekleństwo! wczoraj widział ją w osinie.

Niehaj te gwiazdy nigdy się nie złocą,

Co im świeciły! Nieh ten miesiąc ginie!

Niehaj anielskiej drogi mleczne stopnie

W proh się rozsypią!... On był tam? — okropnie.

Żeby ta dziewa jedno mi spojżenie

Pżedała dzisiaj za brylanty światuw...

Jak go ukarać?... ah ja się zamienię

W błękitny powuj i węzłami kwiatuw

Na śmierć uścisnę... O nie... z tego wianka

Kohanek żywy wyjdzie, a kohanka

Rozpłomieniona miłością omdleje.

Jak go ukarać?... Niehaj wrośnie wszystek

W płaczącą wieżbę, korą się odzieje,

Nieh się na dżewie skłoni każdy listek,

Jakoby smutny pżewinieniem spadał

I płakał... Luby, gdy cię tak zobaczę,

Że będziesz płaczem na płacz odpowiadał,

To będę płakać, ah! że wieżba płacze.

Skierka wraca.

SKIERKA

Zamknięty w muszli po strumykah skacze

I na jezioro wyjeżdża w powozie

Nieboszczki żaby.

GOPLANA

Wytnij ruzgę w łozie.

Skierka podaje Goplanie pręcik.

Obudź się teraz! obudź się, kohany!

Powiedz, dlaczego?...

GRABIEC

senny

Spię... bo jestem pjany.

GOPLANA

Powiedz, dlaczego? jak miłosny słowik

Piosnką wieczora?...

GRABIEC

śniąc na puł

Podaj mi borowik

I włuż pod głowę za poduszkę... a nie?

To idź do stawu, rybo, koczkodanie.

GOPLANA

Więc poznaj władzę Goplany!

Wrośnij w ziemię i z tej ziemi

Wyrośnij korą odziany

I liściami płaczącemi.

Grabiec tonie w ziemię, wieżba na tym miejscu wyrasta.

Rośnij, wieżbo płacząca:

Skarż się, gdy ptaszek trąca,

Gdy cię strumyk podrywa;

Kiedy wietżyk rozniesie

Twoje listki po lesie.

Skierko! pżyszlij słowika, nieh tej wieżbie śpiewa

Słowa miłosne i nieh ją nauczy

Kohać i płakać;

Ale nieh żaden dziub kruczy

Nie śmie nad nią smutnie krakać

Pieśni pogżebu,

Bo ta wieżba nie umarła.

SKIERKA

O! jakże pięknie listki rozpostarła!

Jak się kłania kwiatom, niebu.

Wieżba wyrosła z człowieka

I piękniejsza, niż był człowiek.

GOPLANA

Niehaj teraz kohanek Balladyny czeka,

Niehaj sękowym okiem spod kożanyh powiek

Upatruje dziewicy...

SKIERKA

Widzę dwie dziewczyny.

Niosą na głowah czarne dzbanki z gliny,

Szukają malin.

GOPLANA

Skryjmy się w gęstwiny.

Goplana i Skierka kryją się. — Alina whodzi z dzbankiem na głowie.

ALINA

Ah pełno malin — a jakie rużowe!

A na nih perły rosy kryształowe.

Usta Kirkora takie koralowe

Jak te maliny... Fijołeczki świeże,

Wzdyhacie prużno, bo ja nie mam czasu

Zrywać fijołkuw — bo siostżyczka zbieże

Dzban pełny malin i powruci z lasu,

I weźmie męża; a ja z fijołkami

Zostanę panną... Hoćbyście wy były,

Fijołki moje, złotymi rużami,

Wolę maliny.

śpiewa, szukając malin

Muj miły! muj miły!

Złoty wielki pan.

Mojemu miłemu

Niosę malin dzban,

Bo on woli, muj kohanek,

Taki pełny malin dzbanek

Niż zbożowy łan. Oh!

Niż zbożowy łan.

odhodzi w prawo

Whodzi Balladyna z dzbankiem na głowie.

BALLADYNA

Jak mało malin! a jakie czerwone

By krew. — Jak mało — w kturą pujdę stronę?

Nie wiem... A niebo jakie zapalone

Jak krew... Czemu ty, słońce, wshodzisz krwawo?

Noc wolę ciemną niż taki poranek...

Gdzie moja siostra?... musiała na prawo

Pujść i napełnić malinami dzbanek;

A ja śrud jagud hodzę obłąkana

Jakąś rozpaczą i łzy gubię w rosie.

ALINA

z głębi lasu

Siostżyczko moja! siostżyczko kohana!

A gdzie ty?...

BALLADYNA

Jaki śmieh w Aliny głosie!

Musi mieć pełny dzbanek...

BALLADYNA

Nic...

ALINA

To źle, rużyczko...

Ja mam dzban pełny, mniej jedną maliną.

BALLADYNA

Weź tę malinę z mego dzbanka.

ALINA

Miła!...

Siostżyczko moja, powiedz, gdzieżeś była?

Wyszłyśmy razem, miałaś dosyć czasu;

Wszak ja ci, siostro, nie ukradłam lasu.

Dlaczegoż teraz z taką białą tważą

I z pżyciętymi ustami?...

BALLADYNA

Wyłażą

Z twojego dzbanka maliny jak węże,

Aby mię kąsać żądłami wymuwek.

Idź i bądź panią! siostra się zapżęże

Jak wuł do pługa, będzie tłoczyć olej

Z kolącyh siemion i z bżydkih makuwek.

ALINA

A wstydź się, siostro... proszę cię, nie bolej

Nad moim szczęściem.

BALLADYNA

Ha! ha! ha!

ALINA

Co znaczy

Ten śmieh okropny? siostro! czy ty hora?

Jeżeli wielkiej doznajesz rozpaczy,

To powiedz... Ale ty kohasz Kirkora?

Ty bardzo kohasz? Siostro! powiedz szczeże!

Bo widzisz, rybko, są inni ryceże,

Jak będę panią, to ci znajdę męża...

BALLADYNA

Ty będziesz panią? ty! ty!

dobywa noża

ALINA

Balladyna!...

Co ten nuż znaczy?...

BALLADYNA

Ten nuż?... to na węża

W malinah...

ALINA

Siostro, jesteś blada, sina.

Kalinko moja! co tobie? co tobie?

Czemu ty blada? ah! jak to okropnie!

Pżemuw hoć słuwko! Usiądźmy tu obie

I muwmy z sobą otwarcie, roztropnie,

Jak dwie siostżyczki.

Siadają na murawie.

Ja koham Kirkora.

Ah nie dlatego, że Kirkor bogaty,

Że wielki ryceż, pan możnego dwora,

Że ma karetę złotą, złote szaty;

A jednak miło mi, że hodzi w złocie,

Że miecz ma jasny, służebnikuw krocie:

Bo to jak ryceż w bajce, co się rodzi

Z wielkiego krula i w lesie znahodzi

Jakąś zaklętą krulewnę.

BALLADYNA

wstając z pomięszaniem

Oh!...

ALINA

wstając

Miła!...

Co tobie?

BALLADYNA

ze wzrastającym pomięszaniem

Gdybym cię, siostro, zabiła...

ALINA

Co też ty muwisz?

BALLADYNA

Daj mi te maliny!...

ALINA

A kto wie, siostro? gdybyś poprosiła,

Pocałowała usteczka Aliny,

Może bym dała?... sprubuj, Balladynko...

BALLADYNA

Prosić?...

ALINA

Inaczej żegnaj się z malinką.

BALLADYNA

pżystępując

Co?...

ALINA

Bo też widzisz, siostro, że ten dzbanek

To moje szczęście, muj mąż, muj kohanek,

Moje sny złote i muj ślubny wianek,

I wszystko moje...

BALLADYNA

z wściekłością natrętną

Oddaj mi ten dzbanek.

ALINA

Siostro?...

BALLADYNA

Oddaj mi... bo!...

ALINA

z dziecinnym naigrawaniem się

Bo!... i cuż będzie?..

Bo?... Nie masz malin, więc suhe żołędzie

Uzbierasz w dzbanek — czy wieżbowe liście?...

I tak... ja prędzej biegam i pżez miedzę

Ubiegnę ciebie...

BALLADYNA

Kto to?... zawołał ktoś?... czy to ja sama

Za siebie samą modliłam się?... Żmija,

Kobieta, siostra — nie siostra... Krwi plama

Tu — i tu — i tu —

pokazując na czoło, plami je palcem

i tu. — Ktoż zabija

Za malin dzbanek siostrę?... Jeśli z bora

Kto tak zapyta? powiem — ja. — Nie mogę

Skłamać i powiem: ja! — Jak to ja?... Wczora

Mogłabym pżysiąc, że nie... W las!... w las!... w drogę,

Wczorajsze serce niehaj się za ciebie

Modli. — Ah jam się wczoraj nie modliła.

To źle! źle! — dzisiaj już nie czas... Na niebie

Jest Bóg... zapomnę, że jest, będę żyła,

Jakby nie było Boga.

odbiega w las

Goplana i Skierka whodzą. — Alina leży zabita.

GOPLANA

Ah okropność,

Ludzie tak siebie zażynają nożem.

Nie wiem, jak ludzka poczyna roztropność

W takim zdażeniu?... My duhy nie możem

Znać owyh ziułek, kture rany leczą;

A ona ciepła, może jeszcze żywa?

Pustelnik nieraz ziułka w lesie zrywa,

Więc może, gdyby miał koło niej pieczą,

Do życia wruci... Ah Skierko muj drogi,

Sprowadź tu pustelnika.

Skierka odbiega.

Wy ciernie i głogi,

Jeżeli zabujczyni padnie na kolana,

Bądźcie pod jej kolanami.

Nieh leci wiatrem ścigana,

Pżerażona strumyka mruczącego łzami

Jak siostry płaczem...

patżąc w las

Widzę tego pasteża, co się zwie tułaczem,

Wygnanym z kraju szczęścia, i po całym świecie

Szukał prużno kohanki... dziś koha się w kwiecie,

W słońcu, w gwiazdah... w jutżence... nieh ujży te ciało...

odhodzi w las

Whodzi Filon, patżąc w niebo.

FILON

z emfazą

Po co mi świecisz, małżonko Tytana,

Tważą, co pżeszła z rużowej na białą?...

Po co mi świecisz, Febie? Tyś do rana

Miłością konał na Tetydy łonie;

A teraz puszczasz rozhukane konie,

I z szat wilgotnyh srebrną tżęsiesz rosę,

Szczęśliwy Febie!... Tam blada Dyjanna,

Patżąc na twoje czoło złotowłose,

Pżed Endymionem kryje się w błękicie,

Do głębi serca promieniami ranna...

Miłość — to światło, to niebo, to życie!

A jam nie kohał! o biada mi! biada!

spostżega ciało Aliny

Cuż to za bustwo?... Jak marmury blada!

Nieżywa?... Boże! a taka podobna

Do nieśmiertelnyh bogiń — i nieżywa —

Jak nad nią płacze ta wieżba żałobna!

A moja dusza na mażenia tkliwa

Łez dla niej nie ma?... Samotność popsuła

Źrudło łez moih!... Jaka postać cudna!...

Jak ona wczoraj musiała być czuła!

Jak do niej wianek pżypadał weselny!

Jak mogła kohać!... A dziś!... śmierć obłudna

Życie wydarła, a wdzięk pośmiertelny

Na moją zgubę nieżywej nadała...

O! muj aniele! ty śmierci kohanka!

O! jak miłośnie twoja ręka biała

Ujęła czarny dzbanek... z tego dzbanka

Płyną maliny, a z alabastrowej

Piersi wytryska drugi taki strumień

Piękniejszy barwą od krwi malinowej.

Ah! twuj zabujca od dwu będzie sumień

Ścigany za te dwa strumienie krwawe...

Nie... to zwież leśny musiał zabić ciebie,

Człowiek by nie mugł — Boże!... oto rdzawe

Leży żelazo — to człowiek!... Ah w niebie

Szukać shronienia pżed tłumem tyh ludzi!

Spij, moja luba! ciebie nie obudzi

Ten pocałunek... a mnie nieh zabije...

Całuje usta umarłej i podnosi nuż... Pustelnik nadbiega.

PUSTELNIK

Stuj! stuj, zabujco. — On żelazo kryje

Do swoih piersi...

FILON

Wpżud, nim pokohał... Ah w pżeszłości świta

Szczęście stracone; jam się nie zbogacił,

A skarb znalazłem...

urywa gałązkę z wieżby

GŁOS Z WIEŻBY

Nie trącaj, bom pjany...

FILON

Ta wieżba gada...

PUSTELNIK

W lesie są szatany.

Ja znam się z nimi; nieraz mi do celi

W okna stukają...

FILON

W lesie są anieli,

Ale umarli...

PUSTELNIK

Hodź z twoim aniołem...

Filon bieże na ramiona ciało Aliny i odhodzi z Pustelnikiem. Goplana i Skierka wyhodzą z gęstwin.

GOPLANA

wskazując na wieżbę

Pżeklęci ludzie! jakim oni czołem

Śmieli ułamać gałąź z tego dżewa?

On musi cierpić...

SKIERKA

Ah! coś się wylewa

Gożkiego z rany... to zapewne woda

Z ziarnek pszenicy ogniem wymęczona,

Kturą ci ludzie piją...

GOPLANA

Łza stracona...

Ah każdej łezki brylantowej szkoda,

Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicy.

Jutro ty będziesz wolny, muj kohanku;

Jutro wymawiać będziesz okrutnicy,

Że cię dręczyła z ranka do poranku...

Ukryj się, Skierko — patżaj! Balladyna

Zbłąkana w lesie tu nadhodzi, sina,

Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem.

Ja tważ zakryję i pod wieżbą siędę;

Będę muwiła do niej siostry głosem

I obłąkaną gryźć będę... gryźć będę...

Skierka odhodzi.

BALLADYNA

wbiega na scenę, obłąkana

Wiatr goni za mną i o siostrę pyta,

Kżyczę: «Zabita — zabita — zabita!»

Dżewa wołają: «Gdzie jest siostra twoja?»...

Hciałam krew obmyć... z błękitnego zdroja

Mogłażbyś ty ją zabić po raz drugi?

BALLADYNA

szukając koło siebie

Zgubiłam muj nuż.

GOPLANA

Ah nie dosyć długi

Nuż twuj był, siostro...

BALLADYNA

To nie moja wina.

GOPLANA

Siostro! lecz jeśli pżebaczy Alina?...

Jeśli zapomni... i powie: «Siostżyczko,

Miałam sen taki — do haty wieczorem...

Nim wyszłaś w ciemne osiny ze świeczką,

Pżyjehał ryceż; ryceż był upiorem,

Upiur dwie siostry pokohał szalenie

I obie wysłał na maliny; ...śniłam,

Że gdyśmy zaszły w głuhe lasu cienie,

Siostra mnie nożem... Wtem się obudziłam...

Hodźmy do wrużki, nieh sen wytłumaczy»...

BALLADYNA

zamyślona

To sen... ah, prawda... i mnie się wydaje,

Że to sen, siostro...

GOPLANA

Ten sen nic nie znaczy...

BALLADYNA

To sen...

GOPLANA

I tylko matka nas połaje,

Żeśmy się długo zabawiły w boże.

BALLADYNA

Z błękitu fali... i barwami kwiatu

Malują zoże. — Ale bądź spokojną,

Ja nie wyjawię tajemnicy światu,

Zostawię ciebie pżeznaczeniem spujną

Z ręką ryceża i ze zbrodni ręką;

A ręka zbrodni dalej zaprowadzi.

Usyhaj wiecznie tajemnicy męką.

Każda malina może ciebie zdradzi,

Ta wieżba ciebie widziała,

Korą wyśpiewa...

Lękaj się dżewa!

Lękaj się kwiatu!

Każda lilija albo ruża biała

I na ślubie, i po ślubie

Będzie plamami szkarłatu

Na wszystkih liściah czerwona.

Idź... weź ten dzbanek... ja ciebie nie zgubię.

Ale natura zbrodnią pogwałcona

Mścić się będzie — idź do haty.

Balladyna bieże z rąk Goplany dzbanek Aliny i odhodzi milcząca.

Odeszła i splamione krwią obmyje szaty.

Ale na czole plama zostanie czerwona;

Czy wiesz, moja stara,

Żem niespokojny o twoje dziewczęta...

WDOWA

To i ja właśnie... jakaś niby mara

W głowę mi wlazła. Hoć nikt nie pamięta,

Aby na wiosnę kiedy być nie było

Malin... a gdyby się też pżytrafiło,

Że nie ma malin... tak mażyłam wczora,

Nim sen pżyleciał... gdyby też śrud bora

Nie było malin? — potem sama sobie

Muwiłam: «Głupiaś... wszakże koń pży żłobie,

Gdy nie ma owsa, to zajada siano;

Jeśli dziewczęta malin nie dostaną,

To nazbierają poziomek». — Wy, krule!

Może wam w zamkah nie znać się, co ziomka,

A co malina, co siano a słomka,

A co są dziuple, a co pszczelne ule.

Wam tylko złoto, złoto, zawsze złoto...

KIRKOR

Ah! nie wież temu... nieraz my zgryzotą

Trapieni w zamkah dnie pędzimy lihe.

Po stokroć, matko, wolę twoje cihe

I wiejskie życie... Miło na tym ganku

Czekać wieśniaczej małżonki, jak lubo

Kołysze sercem ten powiew poranku;

Ty taka dobra, hoć masz szatę grubą.

WDOWA

To muj świąteczny pżecie ubiur — proszę!

Cycowa suknia!... tylko w święto noszę

Takie ornaty... Wraca Balladyna...

KIRKOR

Gdzie?

WDOWA

O! nie widać... lecz matce wiadomo.

Patż, panie! oto jaskułeczka sina

Zamiast wylecić, kryje się pod słomą,

I ciho siedzi... Gdyby zaś Alina

Wracała z gaju, tobyś to, muj panie,

Usłyszał w belkah szum i świegotanie,

Jedna za drugą pyrr... pyrr... lecą z gniazdek

Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą

Niby hmureczka małyh, czarnyh gwiazdek

Nad białą gwiazdką...

KIRKOR

Dlaczeguż się nęcą

Ptaszki do młodszej curki?

WDOWA

Ktuż to zgadnie?...

Idzie Bladyna, widzisz?...

KIRKOR

Jak jej ładnie

Z tym czarnym dzbankiem na głowie.

Balladyna whodzi ze spuszczoną głową.

Dziewico!

Oddaj mi dzbanek, ja ci zaś nawzajem

Daję pierścionek...

bieże dzbanek

Balladyna odwraca głowę. — Kirkor kładzie na jej palec pierścionek.

WDOWA

Brylanciki świecą...

KIRKOR

Oby nam życie było słodkim rajem.

Idź do komnaty, starym obyczajem

Niehaj ci warkocz zaplatają swatki,

Niehaj świeżymi pżetykają kwiatki,

A za godzinę, drżącą, uwieńczoną,

Wezmę z rąk matki, i będziesz mi żoną.

Kareta czeka, po księdza pojadę.

Odhodzi Kirkor.

BALLADYNA

Oh!

WDOWA

Czeguż wzdyhasz? i coś niby blade

Usteczka ściskasz?...

BALLADYNA

Matko moja droga,

Nie wiem, jak wyznać?

WDOWA

Cuż, cureczko miła?

Czy ty już drżąca od łożnicy proga

Hciałabyś uciec jak sarneczka?...

BALLADYNA

Siła

Złego mam donieść...

WDOWA

Co?

BALLADYNA

Ah! nie dasz wiary.

Curko... Alina?

BALLADYNA

Uciekła...

WDOWA

Gdzie... jak? z kim? — Boże! Matki się wyżekła.

BALLADYNA

Ah pżewidziałam dawno, że tak będzie.

Jakiś obdarty młokos hodził wszędzie

Za tą dziewczyną, szeptał jej do uha.

Napominałam. — Wiesz, jak ona słuha

Kazań od siostry... I dziś... z nim uciekła...

WDOWA

Wyrodne dziecko!... Więc idź aż do piekła!

Nie pomyślałaś na te stare oczy,

Że będą płakać... dobże, bo nie będą

Płakać po tobie. — Bo matka ma smoczy

Płud zamiast serca, można serce krajać,

To się kawałki węża znowu spżeda

Jak płutna kawał... Hciałabym ją łajać...

Pżeklinać... dręczyć... Ot, wiesz... że te oczy

Jak noże, ot tak... wlepiłabym w łono

Jak noże... tylko bez tej łzy, co mroczy.

Może byś ty mnie widziała szaloną,

Ale co płakać... Nie! nie! nie!

płacze łkając

BALLADYNA

Muj Boże!

I tak zasmucić!...

WDOWA

O! i tak zasmucić!

BALLADYNA

Zasmucić matkę starą?...

WDOWA

O! muj Boże!

Tak starą... Ale ona może wrucić.

Kto wie!... Nieprawdaż, ona wrucić może?

Jak sama kiedy siądzie pży oświatce

Nocą... pomyśli: «Gdzie matka?», a już by

Serca nie miała, żeby też o matce

Nie pomyślała nigdy...

BALLADYNA

Idą drużby...

Słyhać weselną muzykę.

WDOWA

Jak oni grają smutnie i wesoło...

Ty teraz skarbem moim... daj mi czoło,

Nieh pocałuję... Cuż to! jakaś plama,

Jak krew czerwona?

BALLADYNA

z pżerażeniem

Krew?...

WDOWA

To od maliny

Może... daj... zetrę...

BALLADYNA

ścierajcąc

Matko... zetrę sama.

WDOWA

Jeszcze jest...

BALLADYNA

trąc czoło

Teraz?...

WDOWA

Czy cię boli?...

BALLADYNA

Nie — nie boli...

WDOWA

Pżyniosę wody spod owej topoli,

Gdzie piją wruble...

Wdowa odhodzi.

BALLADYNA

Plamo krwawa, znikaj!...

Whodzą Swaty i Drużki, ustrojeni, z muzyką; zbliżają się do Balladyny, ta odwraca tważ.

SWATY

śpiew

Nie odwracaj czoła,

Wstydliwa dziewczyno;

Mąż na ciebie woła,

Młodziutka kalino.

Nie odwracaj czoła...

DZIEWICE

śpiewając

Hcą nam ciebie wydżeć swaty;

Nieh cię bronią białe kwiaty

Twego wianka...

SWATY

śpiew

Kwiaty ciebie nie obronią

Ni białością, ani wonią,

Od kohanka...

Dziewice podają Balladynie kosze z kwiatami.

BALLADYNA

Precz! precz. — Odkąd zaczęły kwitnąć białe ruże

Z czerwonymi plamami?... Wynieście te kosze...

Balladyna ucieka do haty.

JEDNA Z DZIEWIC

Pogardziła kwiatami, kture ja pżynoszę,

Ja, dawna pżyjaciułka.

JEDEN Z MŁODZIEŃCUW

Patżcie, w pyłu hmuże

Błyska złota kareta, jedzie Kirkor z księdzem.

DRUGI Z MŁODZIEŃCUW

Pży tej karecie słońce zdaje się mosiędzem.

KONIEC AKTU DRUGIEGO

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Juliusz Słowacki, „Balladyna”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Akt drugi

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT DRUGI

Więzienie. Sala pżymusowej bezrobotności, pżedzielona tzw. „balaskami” na dwie części: na lewo nie ma nic, na prawo — wspaniale użądzony warsztat szewski. W środku na podwyższeniu, odgrodzona ozdobnymi kratami od reszty sali, katedra dla prokuratora, za nią dżwi, a nad nią witraż, pżedstawiający „błogosławieństwo pracy zarobkowej” — może być zupełnie niezrozumiała kubistyczna bzdura — wyjaśnia ją widzom powyższa nazwa, wypisana ogromnymi literami. W lewej części sali błądzą szewcy z I aktu jak głodne hieny. Czasem kładą się lub siadają na ziemi — w ruhah ih widać pierwotne umęczenie nudą i brakiem pracy. Często drapią się i drapią jedni drugih w plecy. Na lewo stoi u dżwi Strażnik, zupełnie normalny, młody, byczy hłop w zielonym munduże. Co hwila żuca się na kturegoś z szewcuw i mimo oporu wywleka go pżeze dżwi, po czym zaraz prawie władowuje go na powrut.

STRAŻNIK

wskazując w głąb sceny ręką

Jest to sala programowego bezrobocia w celu udręczenia osobnikuw żądnyh pracy. Witraż ten wskazuje w głąb pżedstawia właśnie na złość błogosławieństwo pracy zarobkowej. Więcej nic do powiedzenia nie mam i do muwienia nikt mnie zmusić nie zdoła. Prostytutki miłosierdzia zostały u nas surowo zakazane. Ludzkość się rozwydżyła — jeśli tak nie damy rady, wrucimy oficjalnie do tortur.

Akt drugi

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT DRUGI

Pokuj jak na początku aktu pierwszego. Cześnik siedzi pży stoliku.

SCENA PIERWSZA

Cześnik, Papkin whodzi, za nim Wacław, ktury zostaje pży dżwiah.

PAPKIN

żucając się w kżesło

A bież liho takie znoje!

Ledwie idę, ledwie stoję —

Ależ bo to było żwawo!

Diablem gromił w lewo, w prawo —

Ledwie żyję. — Każ dać wina,

A starego. — Wyshła ślina —

Nie inaczéj,

Bezczelności tżeba było,

Aby walczyć z taką siłą.

CZEŚNIK

Waszeć kłamiesz, mocium panie...

PAPKIN

Tylko słuhaj, słuhać warto:

Hciałem zdobyć rusztowanie,

Lecz skoczyłem tak zażarto,

Żem się znalazł z drugiej strony,

Pżyciśnięty, otoczony

Mulażami, pahołkami,

Hajdukami, pajukami,

A — kroć kroci! Jak się zwinę!

Jak dwuh hwycę za czuprynę!

Dalej żwawo młynka z niemi —

Jak cepami wkoło młucę.

Ile razy się obrucę,

Po dziesięciu ih na ziemi.

Tak mi rosła wciąż mogiła,

A gdy z murem ruwna była,

Otwożyłem obie dłonie

I stanąłem na tej stronie.

Lecz co jeszcze...

CZEŚNIK

Tfy! do czarta!...

PAPKIN

Podziwienia żecz jest warta,

Że uniosłem z sobą jeńca —

Teraz, panie, czekam wieńca.

CZEŚNIK

spostżegłszy Wacława

Cuż to znaczy?

PAPKIN

ocierając czoło

Komisaża

Pana Milczka w jasyr wziąłem.

CZEŚNIK

A to po co? — jakim czołem?

PAPKIN

Ja zabieram, co się zdaża.

CZEŚNIK

do Wacława

Waszeć z Bogiem ruszaj sobie

I uwiadom swego pana,

Że jak w jakim bądź sposobie

Mnie zaczepka będzie dana,

To mu taką fimfę zrobię,

Iż, nim żuci wkoło okiem,

Wytnie kozła pod obłokiem. —

Waść się wynoś szybkim krokiem.

PAPKIN

Poświęć się tu czyjej sprawie!

Walcz jak Achil, radź jak Kato,

Pozazdroszczą twojej sławie

I sto czartuw dadzą za to.

WACŁAW

do Cześnika

Pżebacz, panie, słuw niewiele,

Kture wyżec się ośmielę:

Jesteś gniewny na sąsiada,

Że ci czasem na zawadzie...

CZEŚNIK

Czasem? — Zawsze!

WACŁAW

On powiada...

CZEŚNIK

Nieh nie słyszę o tym gadzie.

WACŁAW

Czy nie byłoby sposobu,

Ustąpiwszy ze stron obu,

Zapomniawszy pżeszłe szkody,

Do sąsiedzkiej wrucić zgody?

CZEŚNIK

Ja z nim w zgodzie? — Mocium panie,

Wpżudy słońce w miejscu stanie!

Wpżudy w możu wyshnie woda,

Nim tu u nas będzie zgoda!

WACŁAW

Dzisiaj umysł niespokojny

Za porywczo sąd wyżeka...

CZEŚNIK

Od powietża, ognia, wojny,

I do tego od człowieka,

Co się wszystkim nisko kłania,

Bronię, do kroć sto tysięcy!

I nieh o nim nie wiem więcej,

Ni o jego

ironicznie zmieżając do Wacława

kaznodziei,

Bo się obom, mocium panie,

Jakem szlahcic, co dostanie.

Brałem jeńcuw tysiącami,

Co zawiśli od mej woli;

Bom lat dziesięć toczył boje,

Gdzie się lały krwawe zdroje,

Tak, że wkoło na mil cztery

Jak czerwone było może. —

Tam zyskałem i ordery,

I tytuły, i honory;

Ale tego być nie może.

Ale Cześnik nie pozwoli.

Samohcący guza szuka

I mnie jeszcze go nagoni.

do Wacława

Buj się Boga — idź do czarta.

WACŁAW

Nie, nie pujdę — tu zostanę.

PAPKIN

A to jakaś ćma uparta!

WACŁAW

pokazując na sakiewkę

W położeniu arcyciasnym:

Za procentem moim własnym

Tżeba jeździć jak w konkury,

A w kieszeni, panie bracie,

Albo pustki, albo dziury.

Ale Cześnik w tym zamiaże

O dla Boga! I w tym domu!

Waszmość obu nas naraża,

Oba idziem na praszczęta.

Wacław bżęknął sakiewką.

Bżęczy pięknie...

WACŁAW

Miej za dane,

Jeśli w służbie tu zostanę.

PAPKIN

Ha! sprubuję...

hce wziąć sakiewkę

WACŁAW

odsuwając

Puźniej nieco —

Lecz pamiętaj, że z mej wieży

Szybko kulki na duł lecą —

Fiut z wiatruwki — Papkin leży...

Gdyby zdradzić hęć go jęła.

PAPKIN

W skrytym toku tego dzieła

Tak postąpię, jak należy,

Nie zważając na pżymuwkę.

Ale, Waciu, jak mnie kohasz,

Dzisiaj jeszcze spal wiatruwkę.

WACŁAW

Nie trać czasu.

PAPKIN

Idę, idę.

na stronie

Diabeł nadał tryumf taki!

Coraz głębiej włażę w biédę.

W moim jeńcu mam rywala —

Pżykro z bliska — gożej z dala —

Tamten zamknie, ten zastżeli —

A bodaj cię diabli wzięli!

wracając ode dżwi

A sakiewka?

WACŁAW

Zostać może.

PAPKIN

W samej żeczy?

Miej rozsądek.

WACŁAW

Cuż mi z niego?

Kiedy już jest dowiedzione,

Że rozsądku zwykłą drogą

Niezawodnie połączone

Losy nasze być nie mogą.

Po cuż w dawnej trwać kolei?

Dalej żwawo manowcami,

Gdzie zadnieje bżask nadziei,

Gdzie mniej ciemno jest pżed nami!

Nie żucajmy na bok okiem,

Bo pżepaści pewnie wkoło,

Ale w niebo wzniusłszy czoło,

Śmiałym napżud idźmy krokiem.

A jeżeli stałość będzie

Toważyszyć w naszym pędzie,

Mimo sporu, pżeszkud wielu

Dojdziem pżecie kiedyś celu.

KLARA

Dobże muwisz, idźmy śmiało!

Prostą drogą zyszczym mało,

Pżekonałeś, pżyjacielu;

Lepiej muwisz niż dziś rano,

Gdyś ucieczkę z sobą radził.

Ale nużby cię poznano?

Nużby Papkin ufność zdradził?

WACŁAW

Nie patż w pżepaść, moja droga,

Tu do serca nahyl skronie:

Prędko zniknie każda trwoga,

Gdy w miłości wzrok utonie.

KLARA

Zostań zatem w imię Boże,

Masz ode mnie pozwolenie.

WACŁAW

Twoje, Klaro, nie pomoże,

Lubo z życiem ruwnie cenię.

KLARA

I do stryja trafim może,

A to wolą Podstoliny.

Bo wiedz, iż w tej właśnie hwili

Miłość sobie oświadczyli —

Ona skromna, raczka spiekła,

Ale rączkę mu pżyżekła.

Ująć ci ją łatwo będzie,

Pohlebiając w każdym względzie.

Hwal bez miary rozum, cnoty,

Piękność, kształtność jej osoby,

A czym zehcesz, w naszym domu

Tej zostaniesz jeszcze doby.

WACŁAW

Z komisaża na pisaża!

Zły coś pozur stąd wynika!

Ależ znowu, wszak się zważa

Honor służby u Cześnika.

KLARA

Biegnę, powiem Podstolinie,

Że ktoś z prośbą tu ją czeka.

podając mu rękę

Miej nadzieję — złe pżeminie —

Hwila szczęścia niedaleka.

odhodzi w dżwi prawe

SCENA CZWARTA

WACŁAW

Pżed godziną z trwogi mdleje,

Za godzinę — wzorem męstwa.

To nie widzi podobieństwa,

To ma więcej niż nadzieję. —

O płci piękna, luba, droga!

Twoja radość, twoje żale

To jeziora lekkie fale:

Jedna drugą ciągle ściga,

Ta się shyla, ta się dźwiga,

Ale zawsze w blasku słońca,

Zawsze czysta i bez końca! —

A my dumni władcy świata,

Mimo siebie pohwyceni,

Za tym cieniem, co ulata,

Całe życie, z hwili w hwilę,

Pżepędzamy jak motyle.

SCENA PIĄTA

WACŁAW

po krutkim milczeniu

Anna!

PODSTOLINA

Wacław!

WACŁAW

z pomieszaniem

Nie wiem wprawdzie...

PODSTOLINA

To spotkanie!...

WACŁAW

Ty więc jesteś Podstoliną?

PODSTOLINA

Nie wiedziałżeś?

WACŁAW

jak wpżudy

Pżed godziną...

na stronie

Co tu muwić! — z jakiej roli? —

PODSTOLINA

Nie wiedziałżeś, że podstoli

Czepiersiński, mąż muj tżeci,

Nieh nad duszą Bóg mu świeci,

PODSTOLINA

zatżymując go

Co on myśli? co on gada?

Ty szalejesz, na mą duszę!

WACŁAW

To być może.

PODSTOLINA

czule

Ja cię zwiążę,

Ja cię zamknę, drogi książę.

WACŁAW

Ah, nie powtuż tego słowa!

Patż, jak wstydem cały płonę

Za studenckie pżewinienia.

Ni tytułu, ni imienia

Wacław dalej nie zahowa.

Myśli płohe,

Szał młodości — hęć pustoty —

Jednym słowem, coś bez celu

Jak to każde głupstwo prawie.

PODSTOLINA

Ależ miłość twa, Wacławie?

WACŁAW

na stronie

Siedźże teraz w wilczym dole!

PODSTOLINA

Ten rumieniec na twym czole

Jak tłumaczyć? — Ja czekałam,

W całej Litwie cię szukałam,

Lecz o księciu Radosławie

Żem się zmienił, być to może;

Trudnoż kohać nieustannie!

Lecz gdy karcić mnie wypada,

Cuż pżystoi zmiennej Annie? —

Nie szukałaś zbyt daleko,

Nie czekałaś czas zbyt długi —

Podstolemu spadło wieko,

Już ci Cześnik na usługi,

I nieh dzisiaj Cześnik ziewnie,

Jutro krajczy będzie pewnie.

Ja wyżutuw ci nie robię,

Owszem, owszem, szczęść ci Boże,

Lecz co czynić wolno tobie,

Niehże każdy czynić może.

Gdym więc zmieniał czucia moje,

Szedłem tylko w twoje ślady;

I zdradzaliśmy oboje,

WACŁAW

kończąc

Zabłąkany.

PODSTOLINA

Jestem trwogą wskruś pżejęta —

W oczah ciemno — serce bije —

Jak cię Cześnik tu odkryje!...

Jak rywala pozna w tobie!...

WACŁAW

Ah, nie znajdzie go już we mnie.

PODSTOLINA

Nie zapieraj się daremnie:

Wszak błagałeś Podstolinę,

By do ciebie wyjść raczyła.

Czeguż żądasz?

WACŁAW

Niehaj zginę,

Jeśli sam wiem. — Bywaj zdrowa!

PODSTOLINA

zatżymując go

Zawsze jeszcze dawna głowa!

Stuj, nie odhodź!

WACŁAW

na stronie

Ah, Papkinie,

Wziąłeś, wziąłeś mnie w niewolę!

PODSTOLINA

Tyś kohany był jedynie;

Nad sto książąt ciebie wolę! —

Do myh komnat hodź w ukrycie,

Tam bezpieczny będziesz, luby,

Bo cię broni moje życie,

Bo z obrony szuka hluby.

SCENA SZUSTA

Podstolina, Wacław, Klara z dżwi prawyh.

WACŁAW

ujżawszy Klarę, boleśnie

Ah!

KLARA

wesoło

I cuż?

PODSTOLINA

To jest...

WACŁAW

Nic nié ma...

KLARA

do Podstoliny

Czeguż żąda?

PODSTOLINA

na stronie

Co powiedzieć?

KLARA

na stronie

Dobże idzie — już z nim tżyma.

głośno

Nie powinnam może wiedzieć?

WACŁAW

O, dlaczego!

PODSTOLINA

Wielkiej wagi

Jest interes jegomości,

Działać trudno bez rozwagi.

Zatem, proszę, nie muw słowa,

Że o jego wiesz bytności —

Puźniej całą żecz wyłuszczę.

WACŁAW

ciho do Podstoliny

Ja odejdę.

PODSTOLINA

podobnież

Ja nie puszczę.

głośno

Proszę z sobą waszmość pana!

Jego sprawa zawikłana,

Muszę pżejżeć dokumenta.

do Klary, całując ją w czoło

A Klarunia nieh pamięta

Nie powiadać nic nikomu.

KLARA

Nikt się w tym nie dowie domu.

PODSTOLINA

Bo nad miarę nam zaszkodzi;

Puźniej powiem, o co hodzi.

odhodzi kiwnąwszy na Wacława, ktury ze spuszczoną głową odhodzi za nią w dżwi prawe

KLARA

sama

Śmieszniejszego cuż być może,

Jak gdy zwodzić hce zwiedziony!

Ah, jak Wacław w swej pokoże

Zdał się wzywać jej obrony!

Ledwiem, ledwie śmieh wstżymała,

Ale hola, hola, panno!

Do tryumfu nie masz prawa;

Hoć początek dobry miała,

Nie wygrana pżeto sprawa.

SCENA SIUDMA

Klara, Papkin

PAPKIN

Jak w dezertej Arabiji

Złotosiejny wzrok Febowy

Niesie skwarem śmierć liliji,

Aż nakłoni białej głowy;

A zebrana na błękicie

Płodorodna kropla rosy

Wraca zwiędłej nowe życie

I unosi pod niebiosy —

Ruwno-władna, ruwno-czynna

Prezencyja twoja miła,

Starościanko miodopłynna,

z ukłonem

Dla twojego sługi była.

Jużem bliski był zwiędnienia,

Gdy twe oko wszystko zmienia.

Oby kiedyś dały bogi,

Abym niosąc odwet drogi,

Nim czas raźniej mahnie kosą,

Był twym żarem, był twą rosą.

ukłon głęboki

KLARA

ironicznie całą tę scenę, oddając niski ukłon

Ruwnie z rytmu jak z oręża

Tak sławnego dostać męża

Jest zaszczytem białogłowy;

Ale każdy dziś młodzieniec

Miłosnymi, czczymi słowy

Zwykł pżeplatać ślubny wieniec,

Trudno zawsze dawać wiarę.

PAPKIN

Czyż nie wieżyć, wielkie nieba!

Że się koha piękną Klarę?

Czyliż na to pżysiąg tżeba?

KLARA

Że się koha — nie potżeba;

A że zawsze ruwnie będzie

I pżysięga nic nie znaczy.

PAPKIN

Ah, na serca mego gżędzie

Nieh twe ziarnko bujać raczy:

A zadatek ten twuj mały

Puści kożeń wiecznotrwały.

KLARA

W dawnyh czasah ryceż prawy,

Lubo zdobion wieńcem sławy,

Lubo staczał krwawe boje,

Nim oświadczył miłość swoję —

Ku czci drogiej swej kohanki

W turniejowe wjeżdżał szranki,

Tam na kopią dzielnie gonił,

Po dziesięciu zsadzał z koni,

I dopiero gdy się skłonił

Wziąć nagrodę z lubej dłoni,

Błagał, aby sercu miła

Kohać mu się pozwoliła —

By mu wolno pod jej barwą

Kruszyć kopie, miecze ścierać,

Dla niej tylko żyć, umierać!

PAPKIN

Z tego stroju i z tej broni

Marsowego znać piastuna,

Co w rycerskiej zbiegł pogoni

Od bieguna do bieguna.

Oby moja Artemiza,

Światu groźne to żelazo,

Krwią jak gąbka napęczniałe,

Pżemuwiło hoć tą razą

Wam na wiarę, mnie na hwałę —

z coraz większym zapałem

Gdzie na skale grud kamienny,

Gdzie działami mur bżemienny,

Gdzie bagnetuw ostre wały,

Gdzie sklepienie z dzid i szabli —

Tam był Papkin — lew zuhwały!

Stżelec boski! — rębacz diabli!

Jęk, szczęk, kżyk, ryk, śmierć dokoła —

Tu bezbronny pardon woła,

Tu dziewica ręce łamie,

Matka płacze, dziecię kwili,

Ale spada moje ramię:

Ci, co żywi, już nie żyli.

Klara parska śmiehem.

Pżebacz zapał zgrozo-krwawy

Rycerskiego uniesienia,

Ale widzisz: dość mam sławy,

Brak mi tylko pozwolenia,

Bym w fortunnyh stanął żędzie,

Kturyh celem Klara będzie.

KLARA

Więc zezwalam.

PAPKIN

klękając

Pżyjmij śluby...

KLARA

Hola! teraz lata pruby,

W nih dowody posłuszeństwa,

Wytrwałości i śmiałości.

PAPKIN

O krulowo wszehpiękności!

Ornamencie człowieczeństwa!

Powiedz: «W ogień skocz, Papkinie» —

A twuj Papkin w ogniu zginie.

wstaje

KLARA

Nie tak srogie me żądanie:

Klejnot rycerskiego stanu

Pastwą ognia nie zostanie.

Lecz powtażam waszmość panu:

Posłuszeństwa, wytrwałości

I śmiałości żądam pruby.

PAPKIN

W każdej znajdę powud hluby.

KLARA

Posłuszeństwa hcąc dać miarę

boleśnie

Jestem w grobie...

z ukłonem

Ale zawsze twoim sługą.

KLARA

Zaś śmiałości — w tym sposobie

Da mi dowud, kto dać zehce:

W oddalonej stąd krainie

Jadowity potwur słynie,

Najmężniejszym trwogą bywa,

Krokodylem się nazywa.

Nieh go shwyci i pżystawi,

Moje oko nim zabawi;

Bom ciekawa jest nad miarę

Widzieć żywą tę poczwarę.

To jest wolą niewzruszoną —

A kto spełni, co ja każę,

Ten powiedzie pżed ołtaże,

Tego tylko będę żoną.

ukłoniwszy się, odhodzi w dżwi prawe

SCENA USMA

PAPKIN

po długim milczeniu

Krrrokodyla!

ironicznie

Tylko tyle!

Co za koncept, u kaduka!

Pannom w głowie krokodyle,

Bo dziś każda zgrozy szuka.

To dziś modne, wdzięczne, ładne,

Co zabujcze, co szkaradne! —

Dawniej młoda panieneczka

Mile żekła kohankowi:

«Daj mi, luby, kanareczka» —

A dziś każda swemu powié:

«Jeśli nie hcesz mojej zguby,

Krrokodyla daj mi, luby!»

po krutkim milczeniu

Post, milczenie — wszystko fraszka,

Straży pży mnie nie postawi. —

Ale potwur nie igraszka,

Czart, nie Papkin go pżystawi.

idzie ku dżwiom prawym i spotyka się z wybiegającym Wacławem

Ha!

WACŁAW

Co?

PAPKIN

Nic.

WACŁAW

żucając mu sakiewkę

Masz — milcz, bo wiesz!

PAPKIN

hwytając sakiewkę

Wiem.

Wacław odhodzi. Po krutkim milczeniu.

Wiem? — Nic nie wiem! — Czy zostaje,

Czy odhodzi, za co daje,

Nie wiem wcale. — Wiem, że złoto,

Wiem, że dając zrobił ładnie,

Ale nie wiem, od Cześnika

Czy mi na kark co nie spadnie. —

Wiem, jak zdradzę zalotnika,

Że z wiatruwki dmuhnąć gotuw,

Ale nie wiem, nie wiem wcale,

Czy na końcu z tyh obrotuw

Od Cześnika łeb ocalę. —

Wiem i nie wiem — sprawa diabla:

Tutaj kulka, a tu szabla —

Jednak dobże żekł pan Benet:

podżucając sakiewkę

Beatus, qui tenet.

SCENA DZIEWIĄTA

Papkin, Cześnik z dżwi środkowyh.

CZEŚNIK

Winszuj, waszmość, mi sukcesu!

Dzisiaj moje zrękowiny:

Już finalnie, bez regresu

Słowom dostał Podstoliny.

PAPKIN

Ja wiem, jak to pżyszło drogo:

Wszak ci moją to robotą.

CZEŚNIK

O! waściną! — Patżcie no go!

Mnie się waszeć pytaj o to.

oglądnąwszy się

Tak mi się tam w dobrą hwilę

Nawinęła snadnie, mile,

Dała zezek, umizg taki,

Żem posunął w koperczaki. —

Ona daléj w ceregiele —

Ni siak, ni tak, tędy, siędy,

A ja sobie coraz bliżej,

Śrud hyhotek, śrud gawędy

Bliżej... bliżej... cmok! nareszcie —

dobrodusznie

A! zrobiłem wstyd niewieście;

Jak alkiermes wskruś spłonęła —

Mnie konfuzja ogarnęła —

Tak że wziąwszy za pas nogi,

Hciałem drapnąć za tży progi. —

Wtedy ona, mocium panie,

Zawołała: «Stuj, Macieju —

Nieh się twoja wola stanie,

Ja pżyjmuję ją w pokoże —

Masz ten pierścień — szczęść nam Boże!»

PAPKIN

Daj go kaci! wielka sztuka!

CZEŚNIK

w złości

Z rewerencją, u kaduka,

Bo...

wskazuje dżwi

PAPKIN

A zawsześ w gniewie skory.

Jakie by to były spory,

Gdybym nie miał krwi zimniejszej —

Ale muwmy o ważniejszej

Teraz żeczy.

CZEŚNIK

Ja tak radzę.

PAPKIN

Uw młodzieniec od Rejenta,

Co mnie długo popamięta,

Bardzo prosi, czy nie może

Pży waszmości zostać dwoże.

Zdatny, zwinny, wierny będzie,

Lecz co z tego?

tajemnie

Muwią wszędzie,

Że za kołnież nie wyleje.

CZEŚNIK

Nie wyleje czy wyleje —

Miejsca u mnie nie zagżeje:

Bo nie będę z ziemi zbierał,

Co Milczkowi z nosa spadnie...

Hyba gdyby się opierał,

Hciał zatżymać samowładnie,

Wtedy pżyjmę na pżekorę.

Będziesz mugł to poznać snadnie,

Bo imprezę inną biorę:

Za dzisiejszą mą swawolę

I że w muże gdzieś tam dziura,

Gotuw pieniać mnie szlahciura —

Więc kżyżową skończyć wolę,

Pujdziesz wyzwać, mocium panie;

Circa quartam i nieh mi stanie

U tżeh kopcuw w Czarnym Lesie,

Wykręt nie pomoże.

PAPKIN

Miejże, człeku, Boga w duszy,

Nie wysyłaj nieboraka;

Nim mu w lesie utniesz uszy,

Mnie tam spotka hańba jaka —

Wszakżeś muwił dzisiaj rano:

Taką bym mu kurtę skroił!

PAPKIN

Diabliż mi tam po tej kurcie,

Jak zadyndam gdzie na furcie.

CZEŚNIK

głaszcząc go

Wiesz co, Papciu — spraw się ładnie,

A w kieszonkę grubo wpadnie.

całuje go w czoło i odhodzi w dżwi lewe, Papkin, ze skżywioną tważą i kiwając głową, w dżwi środkowe

Akt II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT II

Świeczniki pogaszone; na stole mała lampka kuhenna

SCENA I

Gospodyni, Isia

GOSPODYNI

Tża rozbirać dzieci spać,

już pułnocno godzina.

ISIA

Mnie sie nie hce spać,

pokil bedom grać,

a tamte dziecka śpiom,

nieh se lezom, tak jak som.

GOSPODYNI

Hodź tu zaraz.

ISIA

Matusiu,

jesce ino w kułko raz;

pżyjżę im sie z komina.

GOSPODYNI

Nie bedzies kcieć jutro wstać;

z łużka tżeba wyganiać,

a do łużka tżeba gnać.

ISIA

Nie, nie pude, matusiu,

zaroz bedom cepiny,

muse widzieć cepiny,

matusieńku, matusiu,

ino dziś, ino dziś.

GOSPODYNI

Ocy ci sie pżymykają,

ślipki ci sie mruzom.

ISIA

Hciałabym być duzom:

jak cepiny pżypinają,

jak druhny słuzom.

GOSPODYNI

A pżynieś tu lampę haw,

pozakołysz dziecko,

dobże mi sie spraw,

to pudzies w kułecko.

SCENA II

Gospodyni, Isia, Klimina

KLIMINA

w drugiej izbie

Juz cepiny, juz cepiny,

podciez tam, podciez juz,

na mężatki szyćkie mus.

Obiedwie zaświecają małe łojuwki i z płonącymi świeczkami w rękah idą ku Weselu, gdzie się odbywają oczepiny. Po ih odejściu hwilę Isia sama bawi się rozkręcaniem i pżykręcaniem lampki i patży we światło. Pułnoc bije na zegaże w izbie.

SCENA III

Isia, Chochoł

CHOCHOŁ

Kto mnie wołał,

czego hciał —

zebrałem się,

w com ta miał:

jestem, jestem

na Wesele,

pżyjedzie tu

gości wiele,

żeby ino wiher wiał.

Co się w duszy komu gra,

co kto w swoih widzi snah:

czy to gżeh,

czy to śmieh,

czy to kapcan, czy to pan,

na Wesele pżyjdzie w tan.

ISIA

Aj, aj, aj — aj, aj, aj,

a cuz to za śmieć?!

CHOCHOŁ

Tatusiowi powiadaj,

że tu gości będzie miał,

jako hciał, jako hciał.

ISIA

A ty mi się pżepadaj,

śmieciu jakiś, hohole,

huś ha, na pole!

zaś bym zwiądł, ruży kżak,

a tak, tak, a tak, tak,

skądże bym ja sam to wziął...

ISIA

Idź precz, idź precz, na pole,

huś ha, hulaj, hohole!

CHOCHOŁ

Kto mnie wołał,

czego hciał,

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

SCENA IV

Marysia, Wojtek

MARYSIA

Odpocnijze haw, Wojtecku,

bo i jo tańcem zmęcona.

WOJTEK

O mojaś ty, serce, zona,

moja duszo, tak mi smutno

o ciebie — idź ta ku muzyce,

hulaj...

MARYSIA

Tak se ta znuw nie zyce,

żebym wystoć nie mogła

pży tobie.

WOJTEK

Nagle mi się zawruciło w głowie,

jakby twoje to wesele było,

nuci

„ale nie nase, Marysiu,

ale nie nase...”

MARYSIA

Podź hań, pży dzieciah se siądź,

pośpij, zaśpisz bolenie.

WOJTEK

W głowie mi sie zamrocyło,

inom ku muzyce wszed,

i tak mi sie uwidziło,

ze łazom koło nos cienie...

MARYSIA

Czarno figura po ścienie

ze światła — o, patżajże sie,

widzis, jak po wszyćkim goni — ?

WOJTEK

nuci

„Pilnuj, parobku, koni,

pon ci dziewuhę zgoni...”

Pżystaw gęby, żonisiu.

MARYSIA

Smęcisz czego — ?

WOJTEK

Marysiu!

Gdy oboje idą do alkieża w głębi, Marysia zabiera lampkę ze stołu. Izba pozostaje ciemna — tylko alkież oświetlony i od weselnyh dżwi smuga światła.

Ka ty mieszkasz, kaś ty jest?

Jehałeś do obcyh miest,

czekałam cie długo, długo

i nie doczekałam sie.

Kaś ty jest, kajś ty jest,

gdzie ty mieszkasz, gdzie?

WIDMO

Goniłem do rużnyh miest,

rozhulaniec, pędziwiatr,

ażem gdziesi w ziemię wpad,

gdzie mnie toczy gad.

MARYSIA

O muj Boże, Boże muj,

to juz ciebie tocy gad.

WIDMO

Zwabiło mnie eho z Tatr,

otom jest, otom jest,

zwabiły mnie głosy z hat,

do myśli mi pżyszedł gest

pżypomnieć się z dawnyh lat;

domek muj, podobnoś grub,

nie jestem wymagający,

pżeszedłem niejedną z prub,

ale żebym ja był trup,

nie wież, Maryś, bo to kłam;

żywie Duch, żywie Duch,

wytężyłem cały słuh,

zwabiły mnie głosy z hat.

MARYSIA

Ka twuj grub, ka twuj grub?

Pono gdziesi zadaleko,

nie dobiegnie, nie doleci.

Ona pżesłania oczy ręką, on zaś jej, nagły, dłoń odrywa.

WIDMO

Łzy mnie palą, łzy mnie pieką,

liho bież grub muj;

otom jest, otom twuj;

czy pamiętasz jeszcze dzień,

jak nas gruszy cienił cień,

tu w tym sadzie, na zieleni,

śrud połednia, śrud promieni,

pży mnie stałaś: w dłoni dłoń — ?

MARYSIA

Dawno, dawno, tyle lat.

WIDMO

Skłońże ku mnie głuwkę, skłoń.

MARYSIA

Hańśmy stoli w dłoni dłoń —

szedł od ciebie swat.

WIDMO

Dawno, dawno, tyle lat.

MARYSIA

Miałabym tylo wesele,

co jak dziś, jak to dziś.

WIDMO

Potańcujmy raz dokoła,

potem zaś znuw mus mnie iść.

MARYSIA

Som tu twoi pżyjaciele,

ostań hwile.

WIDMO

Raz dokoła,

— — — — — — — — — — — —

potem to już mus mnie iść:

mus mnie woła, mus mnie woła.

MARYSIA

Ano dziś nasze wesele;

raz dokoła, raz dokoła.

WIDMO

Taki smutek idzie z czoła...

MARYSIA

Takie zimno wieje z ust...

WIDMO

Pżytul mnie do twoih hust,

pżytul mnie do piersi, rąk...

MARYSIA

Nie hytaj sie moih wstąg,

taki wieje trupi ciąg.

WIDMO

Kohaj...!

MARYSIA

Precz, nie sięgaj lic.

WIDMO

Nie broń mi się — nic to, nic...

MARYSIA

Zimnem dołu wieje struj,

ty nie muj, ty nie muj!

WIDMO

Mus mnie woła, mus mnie woła,

raz dokoła...

MARYSIA

Stuj, ah, stuj!

SCENA VI

Marysia, Wojtek

WOJTEK

Maryś — jakoześ ty blado — ?

MARYSIA

To światła sie takie kładą

po tważy...

WOJTEK

Tżęsiesz się cała.

MARYSIA

Uhyliłam dżwi i stamtąd powiała

jakaś zawieja — to nic —

WOJTEK

A to znuw czerwoność do lic

pżyszła —

MARYSIA

Z twojego patżenia;

pżytul mnie, Wojtecku, do siebie,

wole ciebie, wole ciebie.

WOJTEK

nuci

„Pujdze, Maryś, po niewoli

na muj jeden zagon roli”.

SCENA VII

Stańczyk, Dziennikarz

STAŃCZYK

idąc

Ktoś się za mną włuczy wciąż.

DZIENNIKARZ

Ktoś pżede mną ciągle stąpa.

STAŃCZYK

już był usiadł

Domek mały, hata skąpa:

Polska, swoi, własne łzy,

własne trwogi, zbrodnie, sny,

własne brudy, podłość, kłam;

znam, zanadto dobże znam.

DZIENNIKARZ

Zacz kto? —

STAŃCZYK

Błazen.

DZIENNIKARZ

poznając

Wielki mąż!

STAŃCZYK

Wielki, bo w błazeńskiej szacie;

wielki, bo wam z oczu zszedł,

błaznuw coraz więcej macie,

nieomal błazeńskie wiece;

Salve, bracie!

DZIENNIKARZ

Ojcze, Salve!

Szereg dobryh błaznuw zżedł,

pżywdziewamy szarą barwę;

koncept narodowy gaśnie;

gasną coraz te pohodnie,

kture do hajdukuw ręku

pżywiązane żarem płoną.

Skąpały, zżarły się świece,

a że do rąk pżytroczone,

więc jeszcze palą się ręce,

w tę samą zaklęte stronę. —

Tżeba by do służby narodu

błaznuw całego zastępu;

palą się hajduki w męce,

z własnego bulu się śmieją;

gasną świece narodowe,

okropne żeczy się dzieją,

śmiehem i szyderstwem biegu

obudzić, ośmielić zdolne

serce spodlone, niewolne,

kture naszą krew zaprawia.

STAŃCZYK

A wolicie spać —

DZIENNIKARZ

To jedno!

Usypiam duszę mą biedną

i usypiam brata mego;

wszystko jedno, wszystko jedno,

tyle złego, co dobrego,

okropne żeczy się dzieją.

Patżeć na pżebiegi zdażeń —

dalekie, dalekie od mażeń,

tak odległe od wszystkiego,

co było wielkie w kraju;

że wszystko, co było, pżepadło,

bezpowrotnie w mroku zbladło:

to bajki o Trzecim Maju!

Matkę do trumny się kładło,

siostry i rodzinę całą;

ksiądz pokropił i poświęcił,

grabaże gruz pżywalili;

epigonuw co zostało,

na stypie się weselili

wesołością, co pżeklina;

w pijaństwie duszę zabili,

a nie mogli zabić serca.

Zostało serce, co woła,

spłakane u bram kościoła,

skrwawione u wrut świątyni

i jeszcze w męce okrutnej,

w czułej litości rozżutnej

samo siebie wini.

STAŃCZYK

Asan jako spowiedź czyni,

spowiedź, widzę, cudzyh gżehuw;

Acan się zalewa łzami,

duszę krwawi, serce krwawi;

ale znać z Acana mowy,

że jest — tak — pżeciętnie zdrowy;

jutro humor się naprawi. —

Gotuw mi płakać najżewniej,

rozczulać się cudzyh gżehuw,

u bliskiego widzieć tramy,

zbrodnie, brudy, gżehy, plamy

i za swojego bliskiego

uczynić publiczną spowiedź. —

A! doprawdy! warte śmiehuw —

Może jeszcze rozgżeszenie

wziąć kapłańskie z cudzyh zbrodni —

DZIENNIKARZ

Wina ojca idzie w syna;

niegodnyh synowie niegodni;

ten pżeklina, uw pżeklina —

rud pamięta, brat pamięta,

kto te pozakładał pęta

i że ręka, co pżeklęta,

była swoja. — Rozbrat wieczny

duszy z ciałem, ciała z duszą;

w nim się słabi kruszą —

miecz do walki obosieczny —

myśmy słabi. — Wielkość gniecie,

pżekleństwo nosi na gżbiecie:

zbrodnie nosi, czarne kiry,

szatę krwawą Dejaniry

Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła —

Jakaż nasza dzisiaj Wola?!

Czarodziejska dłoń ogrodła

nasze pola.

STAŃCZYK

Łzy ze źrudła!

Tyle żaluw o nieswoje!?

A cuż tobie niepokoje

tyh, co w grobah leżą?

Myślisz — że się trupy odświeżą

strojem i nową odzieżą —

a ty z trupami pod rękę

będziesz szedł na Ucztę-mękę

i jako potrawy żuł,

czym się tylko kiejś kto truł;

wsączał w siebie i pił,

czym tylko kto gdzie gnił;

czy to ma być twoja krew?!

DZIENNIKARZ

Moja krew, moja krew —

czy ja wiem — okżyk mew,

gdy gonią ponad skały,

okżyk mew osmętniały,

żałośliwy, straszny,

gdy od bżegu odbiegły daleko.

Może cihe, strop się hmuży,

ale buża i orkan daleko.

Tylko głuhość i pustka bezmierna —

a tu skżydła rozhwiane do lotu,

nie pragną, nie pragną powrotu

i wiedzą, że tam, gdzie dążą,

wylądu szukać daremno;

pżekleństwu swojemu wierne,

lecą — i nie śmieją ustać,

aż krew do ust pocznie hlustać

ze znużenia — wtedy padną,

łzą niepożegnane żadną,

bo śmierć ulga, ulga zgon.

STAŃCZYK

Zaśpiewałeś kruczy ton;

tobież tylko dzwoni w głuszy

pogżebowyh jękuw dzwon?

— — — — — — — — — — — —

A słyszałżeś kiedy, z wieży

jak dźwięczy i śpiewa On?

DZIENNIKARZ

Zygmunt, Zygmunt...

STAŃCZYK

Dzwon krulewski: —

Siedziałem u krulewskih stup,

krulewski za mną dwur:

synaczek i kilka cur,

Włoszka — a wielki hur

kleru zawodził hymny; —

a dzwon wshodził.

Patżali wszyscy w gurę,

a dzwon wshodził —

zawisnął u szczytuw

i z wyżyn się rozdzwonił:

głos leciał, polatał,

kołysał się gurnie,

wysoko, podhmurnie —

a tłum się wielki pokłonił.

Pojżałem na krula,

a krul się zapłonił...

Dzwon dzwonił

— — — — — — — — — — — —

DZIENNIKARZ

A toć on nam tętni dziś,

jak gżebiemy, kto nam drogi;

zwołuje nas, każąc iść

posłuhać kościelnyh szumuw,

w wielkim zamęcie rozumuw,

w wielkim modlitew rozjęku,

On pan, ten dzwon krulewski,

nieustający w bżęku,

o pękniętym sercu:

nasz ton. — Nad pżepaścią stoję

i nie znam, gdzie drogi moje.

STAŃCZYK

Byś serce moje rozkroił,

nic w nim nie najdziesz inszego,

jako te niepokoje:

sromota, sromota, wstyd,

palący wstyd;

jakoweś Fata nas pędzą

Społeczeństwo!

Oto tortury najsroższe,

śmieh, błazeństwo —

to my duhy najuboższe. —

„Społem” to jest malowanka,

„społem” to duma panka,

„społem” to jest hłopskie „w pysk”,

„społem” to papuzia kohanka,

prużność, nadczłowieczeństwo —

i pży tym to maleństwo:

serce pęknione, co krwawi.

STAŃCZYK

Asan prawi —

jako najwalniejsi gębacze,

odrośl od tyh samyh pni

z moih dni.

DZIENNIKARZ

Wolałbym już stokroć razy

policzone dni

niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa

ku pżepaści, othłani, zawrotom!

Ah, kresu, ah, kresu lotom!

Stacza się sercowa bitwa,

opadam coraz na głazy,

mże na ustah modlitwa,

ah, kresu, ah, kresu lotom! —

Niehby się raz wszystko spali,

zetże się, na proh się zsypie,

jak kolumny, na gruz się rozwali,

byśmy padli potruci

jadami w pogżebowej stypie;

niehajby się raz wszystko spali,

i te nasze polskie posty

dusz do polskih świętyh,

i te nasze tęczowe mosty

czułości nad pustką rozpiętyh,

malowanki Częstochowskie

w koronah — i wszystkie Wiary!

Nieszczęścia wołam!!

STAŃCZYK

Puszczyku...

DZIENNIKARZ

Może by Nieszczęście nareście

dobyło nam z piersi kżyku,

kżyku, co by był nasz,

z tego pokolenia. —

Ah, Sumienia, Sumienia!

Już było tyh prawd bez liku

dla nas — Prawdy czy Fraszki??

Stoimy u polskih granic,

a mamy obecność za nic,

od talentuw zawisłe igraszki.

STAŃCZYK

Puszczyku!

Zgrałeś się pży zielonym stoliku

czy z kobietami w gorączce

opętałeś duszę mdłością

i w tej momentu palączce

oślep gnasz we własne pruhno.

A gdy na nie wihry dmuhną,

rozleci się zgasłe pruhno,

zamurują się othłanie

i kżyk i jęk, i wołanie

zda ci się błazeństwem duszy,

kture nikogo nie skruszy,

kture zeżre siebie samo,

a tżewia mu gniciem cuhną. —

Znam ja, co jest serce targać

gwoźdźmi, co się w serce wbiły,

biczem własne smagać ciało,

plwać na zbrodnie, lżyć złej woli,

ale Świętości nie szargać,

bo tża, żeby święte były,

ale Świętości nie szargać:

to boli.

DZIENNIKARZ

Tragediante...

STAŃCZYK

Commediante,

dla ciebie błazeńska laska.

DZIENNIKARZ

Piastujesz ją, piastun stary;

znasz tylko: status quo ante;

błazeństwo z tobą się zrosło.

STAŃCZYK

Oto naści twoje wiosło:

błądzący w odmętuw powodzi,

masz tu kaduceus polski,

mąć nim wodę, mąć.

DZIENNIKARZ

Fatum nas w obłędy wodzi:

u rozstajnyh drug zły Duch!

Tu moje rozstajne drogi;

ty muj Duch-zły — demon, Szatan;

błazeństwem ja z tobą zbratan,

byłem ci duszą poswatan,

nim dusza stała się trup; —

a teraz mi pahnie grub,

czuję trąd.

STAŃCZYK

Naści; żądź!

Masz tu kaduceus polski,

mąć nim wodę, mąć.

DZIENNIKARZ

Nie hcę żadnyh więcej prub.

Serce miałem kiedyś młode,

porwałeś mi serce młode,

wlałeś jad goryczny w krew.

Nie widzę, nie widzę drug,

zaćmił mi się Bóg...

STAŃCZYK

Fata pędzą, pędzą Fata —

Wielkość — Nicość — pusty dzwon,

serce strute —

udeżyłeś błazna ton:

moją nutę.

Kłam sercu, nikt nie zrozumie,

hasaj w tłumie!

Masz tu kaduceus, hwyć!

Żądź!

Mąć nim wodę, mąć!

Na Wesele! Na Wesele!

Idź!

Mąć tę narodową kadź,

serce truj, głowę trać!

Na Wesele! Na Wesele!

Staj na czele!!!

SCENA VIII

Dziennikarz, Poeta

DZIENNIKARZ

Może z mętuw się dobędzie człowieka;

może minie palączka i głud;

ot, kaleka ja, ot, ja kaleka:

każdy dzień piekielny trud.

Młodości! wyrwi mię z cieśni,

oplatają mnie gżyby i pleśni;

o Młodości, jakożeś daleko,

a to jeszcze wczora, prawie wczora...

POETA

Cużeś tak się rozżalił, rozpalił,

czy cię jakie pżemieniły cuda?

DZIENNIKARZ

A pżeszedł tu koło mnie cień,

cień goryczy pełen wielkoluda

i ostawił mi laseczkę kaduczą.

POETA

Nie pżeczę, że rozmyślania uczą,

ale cuż tak sobie żalisz serce?

DZIENNIKARZ

Oh, w okropnej jestem poniewierce;

po torturah mię duhowyh włuczą,

więżą mnie konwenansowe szpangi:

oto droga utarta do rangi,

a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam

na to wszystko, ze serca szczerego —

i nie zdołam rozerwać obroży,

a wstrętuw coraz się mnoży

i cokolwiek słyszę, to mnie drażni.

Pżyjaźń farsą, Litość: kłam,

a słyszę, że gadają o pżyjaźni.

Miłość farsą —

słyszę wkoło pułszepty miłości.

Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości

i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze,

i po ścianah złożone pałasze,

obrazeczki, sceny narodowe.

To mnie drażni i męczy, i boli:

Czy my mamy prawo do czego?!!

Czy my mamy jakie prawo żyć...?

My motyle i świerszcze w niewoli,

puhnąć poczniemy i tyć

z trucizny, kturą nas leczą.

I tę naszą dolę kaleczą,

widzieć i trupem gnić...

POETA

Rozżaliłeś się, działa muzyka,

to się koło widzeń zamyka

i działa na nerwy.

DZIENNIKARZ

Na nerwy!?

Na nerwy działa te, na te sieci,

kture mają duszę w uwięzi,

że gdy tak mi grają bez pżerwy,

zdało mi się, że moja dusza

ze mnie wyszła i koło mnie świeci.

POETA

Zdawało ci się — sam muwisz pżez to,

że o jedno złudzenie więcej.

DZIENNIKARZ

Poezjo! — tyś to jest spokojną sjestą;

hcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić,

byle słuwka nie wyżec goręcej.

Ah, nie ukrywaj — nie udawaj,

ty sameś w ogniu — to maska

ten pozorny spokuj — to kłam.

A! ta muzyka tak bżęczy,

jak z ula dzwonienie pszczuł —

a my jak szerszenie:

to mi się żuca do garła

ta duża wesołość narodowa,

to mi się rozszeża głowa

szumem, gwarnością, zawrotem

jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła,

Żelazem owita ręka,

żelazem zakryta skroń.

RYCEŻ

Zbieraj się, skżydlaty ptaku,

nędzażu, na koń, na koń,

pżepadnie pżekleństwo, męka!

POETA

Co muwisz, okropne widziadło,

na koń? — gdzie? — jak?

Żelazna twoja dzwoni szczęka,

żelazna więzi mnie ręka.

RYCEŻ

Na koń, zbudź się, ty żak,

ty lecieć masz jak ptak!

Bioręć w pętle.

POETA

Na arkan mnie wiąże!

RYCEŻ

Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę —

ty więzień muj, mnie służ;

biorę pżemocą, Ja Moc:

za mną, pżede mną

ognia kuż;

po drogah, po kturyh lecę,

dżewa się palą jak świece,

ciskają się błyskawice,

jak lecę, Duch:

wytężaj, wytężaj słuh!

POETA

Puszczaj, pżepadaj w Noc —

POETA

Sen, mażenie, mara, wid.

RYCEŻ

Jutro dzień! pżede dniem świt!

Wiesz ty, czym ty mogłeś być?

POETA

Słowo, Widmo gończe!

RYCEŻ

Zwiastun!!

POETA

Głos jak mażeń moih piastun;

Ryceż, Widmo, urojenie

pżyoblekło szatę żywą.

RYCEŻ

Krwi, krwi pragnę, krwawe żniwo!

Wracam do dom w noc szczęśliwą,

w noc ponuryh wihruw łkań.

Niosę dań, orężną dań.

POETA

Wracasz do dom ze snuw, z dali...

RYCEŻ

Z dali, hen z zaświatuw, z prohuw. —

Pżeszedłem ogień, co pali,

pżeszedłem zapady lohuw.

Ścigam, gonię, moc roztrwonię.

Niosę dań, orężną dań.

POETA

W noc ponuryh wihruw łkań

wstajesz z lohuw, z prohuw, skał...

RYCEŻ

Na głos muj ty będziesz drżał:

Grunwald, miecze, krul Jagiełło!

Hajno się po zbrojah cięło,

a wihr wył i dął, i wiał;

stosy trupuw, stosy ciał,

a krew żeką płynie, żeką!

Tam to jest!! Olbżymuw dzieło;

Witołd, Zawisza, Jagiełło,

tam to jest!! — Z pobojowiska

zbroica się w skibah pżebłyska,

żelezce, połamane groty,

dżewce powbijane do ciał,

z trupuw zapora, z trupuw wał,

rycerski zgotowiony stos:

Ofiarnica —

tam leć — tam hodź, tam leć!!!

brać z tej zbrojowni zbroje.

kopije, miecz i szczyt

i stać tam wśrud krwi,

aż na ogromny głos

bladością się powlecze świt,

a ciała wstaną,

a zbroje wzejdą

i pohwycą kopije, i pżejdą!!!

Spiesz, tam leżą stosy ciał;

pżeparłem trumniska wieko,

czas, bym wstał, czas, bym wstał.

POETA

Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką,

czymże bym ja tam być miał.

RYCEŻ

Niosę dań, orężny szał.

POETA

Deh twuj zimny, deh grobowy...

RYCEŻ

Patżaj w tważ, patż mi w tważ,

ślubuj duszę, duszę dasz.

POETA

Za pżyłbicą pustość, proh;

w oczah twoih czarny loh,

za pżyłbicą Noc;

zbroja głuhym jękiem bżękła.

RYCEŻ

Miecz, miecz, siła nieulękła;

patżaj w tważ, patżaj w tważ;

PAN MŁODY

O czym muwisz — ?

POETA

PAN MŁODY

A to coże?!

SCENA XI

Pan Młody, Hetman, Chór

HUR

Hej, panie, panie Branecki,

nie żałuj grosika, nie żałuj,

pocałuj się z nami, pocałuj,

nie żałuj dukacika, nie żałuj,

dajże go nam z tej kieski!

HETMAN

Ha, szatańce, sztab moskieski,

znajcie pana, bieżcie złoto,

nie stoję ja pan o złoto;

piekielna mnie dziś gospoda:

hulaj dusza, z wami zgoda.

HUR

Hulaj dusza, z nami w zgodzie,

potańcujemy w gospodzie;

pocałuj się z nami, pocałuj,

nie żałujta, hetmanie, kieski,

braliśta pieniążek moskieski,

hej, hetmanie, hetmanie Branecki!!

HETMAN

Bieżcie złoto, pali złoto.

HUR

Pali pieniążek moskieski?

HETMAN

Piekielna mnie dziś gospoda:

diabły moją piją krew;

szarpają mi pierś, plecyska,

psy zjawiska, łby ogniska;

szarpają, sięgają tżew!

PAN MŁODY

Wojewoda! Wojewoda!

HETMAN

Puszczajcie, litości!

PAN MŁODY

Jezu!!

SCENA XII

Pan Młody, Hetman

HETMAN

Ha, pżepadli kędyś diabli,

ktoś się doli ulitował;

rana jeno straszna boli — —

puste żale, mnie nie szkoda,

bo ja pan, piekielny pan,

drwię z serdecznyh ran.

Setkę lat pżez puszczę gnam,

pżez bur gonię, gęsty las,

pżez ugory, łąki, błoń —

upałami bije skroń,

młotami serce wali,

ogień wnętżności pali — — —

Każ muzyce dla mnie grać,

mnie na Piekło stać.

Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku,

a jak kto po cihuteńku

powie „Jezus” — ja wolny na hwilę,

powietżem się zasilę:

odethnąłem piersią całą;

bież ty, ile złota zostało,

patż, oto niecki,

diabli mi to kazali nieść;

co noc tak świeżyh nasypią,

a sztabowi, czerńcy pżeklęci,

kżyczą za mną: panie Branecki,

nie żałuj; — krew moją hlipią — —

Masz!

PAN MŁODY

Hetmaniłeś ty, hetmanie,

hocia byłeś łotr,

i sam krul był tobie kmotr;

pżewodziłeś, pżewodziłeś,

a my dzisiaj w psiej niewoli:

nie hetmany, stżęp, łahmany, gruz;

duszę ziębi mruz;

ciebie ogień, ogień pali —

pżecz już nic nas nie ocali,

ani krul, ani bul,

ani żale, ni płakanie,

hej, hetmanie, hej, hetmanie

dzisiaj to muj dzień miłości...

HETMAN

Czepiłeś się hamskiej dziewki?!

Polska to wszystko hołota,

tylko im złota;

tża było do bękartuw Carycy

iść smalić holewki:

byłać ta we mnie cnota.

Asan mi tu Polski nie żałuj,

jesteś szlahcic, to się z nami pocałuj,

Sursum corda, serce żreją —

serce mi wyjmują z tżew.

HUR

Zapżedałeś kraj, ty lew;

złotem pysk ci zaleją!

Złoty pan, weselny pan,

pujdźże w tan, pujdźże w tan!

HETMAN

Złoto pali, złoto war;

sursum corda, wiwat Car!

HUR

Lejcie mu do pyska żar,

sięgajcie mu dłońmi tżew.

HETMAN

Piją krew, żłopają krew,

cielsko drą po kawale!

HUR

Złoty pan, weselny pan,

Pujdźże w tan, dalej w tan:

na Weselu hula Śmierć,

garniec pereł, złota ćwierć,

zapżedałeś Czortu kraj.

HETMAN

Żłopią krew Czarty Moskale,

sursum corda, wiwat Car!

HUR

Huś ha, huś — haj go, haj!

Pujdźże w tan, dalej w tan!

Złoty pan! weselny pan!

SCENA XIV

Pan Młody, Dziad

PAN MŁODY

Tyle się pżewlekło mar

z okropnym śmiehem Piekła...

DZIAD

Cuż wam to? cuż wam to?

Precz, pżeklęty, precz, pżeklęty.

UPIUR

Jeno ty nie pżeklinaj usty,

boś brat — drżyj! ja Szela!!

Pżyszedłem tu do Wesela,

bo byłem ih ojcom kat,

a dzisiaj ja jestem swat!!

Umyje się, wystroje się.

Dajcie, bracie, kubeł wody:

ręce myć, gębe myć,

suknie prać — nie będzie znać;

hce mi się tu na Weselu

żyć, hulać, pić —

To krew, obmyję prug,

dajcie ino, bracie, wody,

kubeł wody — gębe myć,

suknie prać — nie będzie znać.

DZIAD

Pżeklęty! Maryjo, strać!

UPIUR

Gadu, gadu, stary dziadu,

tża się do roboty brać;

kubeł wody, gębe myć,

nie bede prużno stać,

na Wesele, na Wesele,

podź tańcować, bośma brać.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

SCENA XVI

Kasper, Kasia, Jasiek

JASIEK

Kasiu —

KASPER

Kasiu —

KASIA

Cuz ta, Jasiu?

JASIEK

Bo to widzis, Kasiu, że to —

tak mnie ciągnie bez puł.

KASPER

Pudź, Kasicko, ku mnie, cosi

Naści grosz.

JASIEK

Zaros, juści racje mos,

lece!

SCENA XVII

Kasper, Kasia

KASIA

Powiedziałam tak na hece.

KASPER

Kasiu, dyć to k’sobie miło,

byśwa poszli spolnie ka.

KASIA

Na ogrodzie sie zrosiło —

jak kces gęby, na —

KASPER

Ino by najmilej było

k’sobie, Kasiu, byle ka.

KASIA

Juści, miło, Kaspruś — co?

Nie ta,

pżewiązka spodnicki.

KASPER

Kabyśwa pośli, Kasicko,

mojeś ty palące policki.

nuci

„Ino mi się nie broń dziś,

jutro mozes sobie iść”.

SCENA XVIII

Kasper, Kasia, Nos

NOS

z flaszką i kieliszkiem

W twoje ręce.

KASPER

Podziękować.

NOS

A dej Kasię pocałować.

KASPER

W twoje ręce!

KASIA

Podziękować!

NOS

A teraz pocałuj z woli.

KASIA

Ej ta, cuz to — ?

NOS

Nie zaboli —

Kasiu, dziwcze, co za dąs,

i on, i ja gołowąs;

hcesz go, to ci go nie bronię;

niedobże ci w tej koronie.

KASIA

Pudzies pon, patżcie go,

ledwo pżysed, juz by kcioł.

NOS

Adie, druhna, jak nie, to nie.

KASPER

Cało flaszkę bestia shloł.

SCENA XIX

Panna Młoda, Pan Młody

PANNA MŁODA

Oh, mujeśty, juz nie mogę tańcować,

a tańce, nie hciałabym żałować

jutro, że dzisiaj nie dosyć,

jak dzisiaj, że nie dość wczora,

ażem osłabła, aż prawie hora,

ino, że mi nie tża doktora,

ino tańca —

PAN MŁODY

Jak paciorki rużańca,

taniec jeden, jak drugi

jednaki,

a łańcuh taneczny długi,

do rana, a od rana do nocy.

PANNA MŁODA

Pokiel starcy piecywa i kołocy,

hulać, hulać w kułecko, tańcować...

PAN MŁODY

A pocałuj, bo będziesz żałować.

PANNA MŁODA

Tak ci mnie to granie tkliwi —

PAN MŁODY

Poczekaj, będziemy szczęśliwi —

PANNA MŁODA

Muj ty Boże — !

PAN MŁODY

W jakim dwoże;

postawimy se dwur modżewiowy,

bżuzek pżed oknami posadzę.

PANNA MŁODA

Bżoza straśnie sybko pusco,

het ściany we tży roki ocieni.

PAN MŁODY

Będziemy se siedzieć w zieleni,

będziemy se siedzieć w maju,

we kwitnącym sadzie.

PANNA MŁODA

W paradzie.

PAN MŁODY

nuci

„A jak będzie słońce i pogoda,

słońce i pogoda...”

PANNA MŁODA

nuci

„Pujdziemy se razem do ogroda —

będziemy se fijołecki smykać...”

SCENA XX

Dziennikarz, Zosia

ZOSIA

Ah!

DZIENNIKARZ

Aa! —

ZOSIA

Bardzo ciemno.

DZIENNIKARZ

Nie widno.

ZOSIA

Zmęczonam, wciąż w kułko, w kułko...

DZIENNIKARZ

I cuż? hłopy pani nie bżydną?

ZOSIA

Nie wiem — nie; — patżę na ludzi

jak na pżerużnyh ludzi.

DZIENNIKARZ

A tak się serduszko budzi.

ZOSIA

Patżę i usypiam serce;

to ładne — to bardzo gurne,

ale z tego co? — ja czuję,

muru głową nie pżewiercę,

a jak widzę w lihej poniewierce

żeczy gurne i piękne, i czułe,

to mnie boli.

DZIENNIKARZ

A ten bul pżehodzi.

ZOSIA

A pan ma swoją bibułę,

żeby bul każdy pżeszedł.

DZIENNIKARZ

Epidemia.

ZOSIA

Pan nie wieży, co niepżewidziane?

A wie pan, ojczyzna to hemia;

serce, jak się czego uczepi,

to dynamit.

DZIENNIKARZ

Coraz lepiéj,

jeszcze jeden taniec w kułko,

a edukacja skończona.

ZOSIA

Nie byłabym ja hłopu żona;

nikt mnie w śluby nie poprosi —

ale myślę, panie redaktoże,

że tam w tej wiejskiej komoże,

w pułblasku kuhennej lampy,

że tam muj taniec coś znaczy.

DZIENNIKARZ

Gdy sama to pani uznać raczy... —

ZOSIA

Pan skąd się tu bieże?

DZIENNIKARZ

Ja się patżę, lubię i nie wieżę,

za to wieżę w panią.

ZOSIA

Za co?

DZIENNIKARZ

Za tę minkę, oczy, gest.

ZOSIA

Podobam się?

DZIENNIKARZ

W tym coś jest.

SCENA XXI

Poeta, Rachel

POETA

To pani, o, proszę wejść.

RACHEL

Idę za panem jak cień;

pan się może śmiać,

ale mnie się wymażyło,

że się tu zaczyna coś dziać — ?

POETA

Może — a w tej hwili na dwoże

pani mi się z dala pokazała,

jak płomieniste widziadło.

RACHEL

Byłam w ten szal owita cała

i w świetle ode dżwi, ot tak.

POETA

Noc nasze pżeinacza widzenia.

RACHEL

Ja prawie że jestem w trwodze —

a wie pan, że się zwruciłam w drodze,

Ktoś wyrwał kżew rużany.

RACHEL

Czy ten, co był w słomę odziany?

POETA

No ten hohoł.

RACHEL

Ktoś połamał? —

a myśmy, cośmy to hcieli

z nim — ?

POETA

Myśmy lecieli

na lep poezji — i teraz

dwur się od poezji tżęsie;

odbywa się wielkie darcie

piur wszelijakiego drobiu:

grunwaldzkie duhowe starcie,

lecą piura orle, pawie, gęsie,

wnet ujżymy husarię i krula;

zatżęsło się tu ze wszeh jak do ula.

RACHEL

W powietżu atmosferyczna zmiana:

hata stała się rozkohana

w polskości — właściwa skala:

żar, co się duhem udziela,

co się na powietżu spala

jak garść lnu.

POETA

Dawno nie miałem snu,

jak ten wieczur, jak ta noc.

RACHEL

Pżedziwna, pżedziwna Moc,

te potęgi walczące, ten wiatr,

jakieś prastare siły.

POETA

Hen z Tatr

pżylatują ku mnie pżypomnienia!

Skżydeł! — nad ten las z kamienia

lecieć — w gurę —

RACHEL

Na szczyty!

POETA

Walküra!

RACHEL

Dzisiejsze sny,

po tej nocy niepżespanej,

będą cudne — bo oczy patżące

stały się figurami ludne,

kture się niełatwo zatżeć dadzą.

POETA

Hodźmy patżeć!

SCENA XXII

Gospodarz, Kuba

KUBA

Jakiś pon, jakiś pon

zsiadają z siwka w podwużu;

koń ogromniec...

GOSPODARZ

Weźcie konia

razem ze Staszkiem ku szopie;

podżućcie co żryć.

KUBA

A pon musi wielgi być:

ubiory na nim czerwone,

siwa broda a lira u siodła,

jak te dziady z Kalwaryje

co nosą lirę u pasa.

Nieh pon wyjdą w sień.

GOSPODARZ

Bania się z gośćmi rozbiła

w ten weselny dzień;

koguż ta ciekawość pżywiodła?

Latarkę zaświeć! —

KUBA

Jak żyje,

jeszczem takiego Polaka

nie ujzoł —

GOSPODARZ

Bo żyjesz mało;

jeszcze duża takih Polaków ostało,

co są piękni.

KUBA

A kaz się to wszyćko kryje? —

O, zaroz będzie latarka,

ino sie pżypiece siarka.

SCENA XXIII

Gospodarz, Gospodyni, Kuba

GOSPODARZ

Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę,

jakiś jakby wielki gość...

GOSPODYNI

Tu dżwi zawżes — tam se gważcie,

jo już mom tyh tańcuw dość;

a cuż ty mos za tęgom minę,

coś ty jakisik niepewny — ?

GOSPODARZ

Ino, matuś, zaś nie sważcie —

ja tak dziś pży Weselu żewny;

jakiś gość nie lada jaki...

GOSPODYNI

Tu dżwi zawżes, tam se gważcie.

GOSPODARZ

Kto to taki, kto to taki — — ?

SCENA XXIV

Gospodarz, Wernyhora

WERNYHORA

Sława, panie Włodzimierzu,

zjehałem tu gość.

GOSPODARZ

Spocznij, Wasza Mość;

żona stroi się w alkieżu...

WERNYHORA

Ostań, panie Włodzimierzu.

GOSPODARZ

bardzo proszę, bardzo proszę;

ceremonii dość.

WERNYHORA

Ja z daleka — hen od kresuw,

konia zgnałem.

GOSPODARZ

Podły czas.

A do wszystkih spadłyh biesuw,

toście tu są pierwszy raz;

ktuż was zwabił w taki czas?

A do wszystkih spadłyh biesuw,

żeście tak niespodziewanie

w noc i na to weselisko

zehcieli tu, Ichmość Panie?

WERNYHORA

Z daleka, a miałem blisko

i wybrałem Weselisko,

boście som tu jakoś wraz,

i wybrałem Ichmość Mości

dom, gdzie ludzie sercem prości.

GOSPODARZ

Wasza Mość mieliście blisko,

serceście zobligowali —

myśmy sobie prości — mali.

WERNYHORA

Z daleka, a miałem blisko;

ledwom wymienił nazwisko,

a zaraz mi pokazali

tacy hłopcy, żeścy, mali.

GOSPODARZ

Co to u nih serce z miską;

pżybieżali, powiadali,

czego nie zjęzykowali:

że pan stary, że Dziad stary,

że Dziad z lirą, brodą siwą...

WERNYHORA

Ot, dziadzisko z siwą brodą.

Dawnoż było w duszy młodo;

żeście sobie prości, mali,

toście wielkih kżywd nie znali. —

Hudobę macie szczęśliwą.

GOSPODARZ

A ot, takie złote żniwo,

złote pola — pokoszone —

wszystko błoto — zadyszczone; —

sady cihe — kwitną, rodzą,

jedne z drugih same wshodzą:

złote żniwo, serce z miską;

nie tżeba szukać daleko,

kiedy było jakoś blisko.

Pokażę waćpanu żonę.

WERNYHORA

Złote żniwo, serce złote:

jeszcze u was w duszy młodo,

żeście sobie prości, mali,

toście wielkih kżywd nie znali. —

Może żona ma robotę — ?

GOSPODARZ

Żona stroi się w alkieżu,

hce się wydać urodziwa,

że to gość niespodziewany,

każe zaraz podać piwa.

WERNYHORA

Zostaw, panie Włodzimierzu,

że to hwila osobliwa...

GOSPODARZ

Lepiej gważy się pży szklenie,

że to z drogi, tyle błoto;

lepiej gada się pży wenie.

WERNYHORA

Kiej się nie rozhodzi o to;

że to hwila osobliwa,

możemy na osobności

porozmawiać.

GOSPODARZ

Słuham Mości;

a to hwila osobliwa.

Wolnoć spytać o nazwisko... — ?

WERNYHORA

Nie poznałeś — ?

GOSPODARZ

Ktoś mi znany,

ktoś serdeczny, ktoś kohany,

ktoś, co groźny — dawny, stary,

jak wiek cały...

WERNYHORA

Dawnej wiary.

GOSPODARZ

Ktoś mi znany, niespodziany...

WERNYHORA

Pżypominasz krwawe łuny

i jęk dzwonuw, i pioruny,

i żeź krwawą, krwawe żeki?

GOSPODARZ

A sen, sen jakiś daleki,

jeszcze w uszah mam te dzwony —

mieszają weselne grajki:

jakieś stare dumy, bajki.

WERNYHORA

Jeszcze w uszah mam te dzwony

ponad ih weselne grajki:

jęk posępny, jęk męczony,

tyle krwi żezanyh ciał;

ja tam był, pży trupah stał;

jeszcze w uszah mam te dzwony.

Patżyłem się na lud święty,

jako upadał pżeklęty,

pżekleństwami potępiony:

kiedy ojce klną na synuw,

kiedy syny pżeklną ojce,

takie jęczące ogrojce

łez krwawiącyh, łez serdecznyh

słyszałem w tyh głosah wiecznyh:

w głosah dzwonuw jęk szalony —

jeszcze w uszah mam te dzwony.

GOSPODARZ

Dawne czasy — dawne wieki,

a sen, sen jakiś daleki,

jęki pżygłuszają grajki;

jakieś stare dumy, bajki.

WERNYHORA

Ja stałem w pożarnej łunie

na siwym, na siwym rumaku,

czekając Bożego znaku.

Za mną piorun po piorunie

bije z hmur, pżez niebo łyska.

GOSPODARZ

Żecz daleka — taka bliska,

ktoś mi znany, niespodziany;

ktoś, o kturym jeszcze wczora

tylko we śnie, tylko w maże:

Pan-Dziad z lirą...

WERNYHORA

Wernyhora.

GOSPODARZ

Pan-Dziad z lirą — Wernyhora!

Wy mnie znany — spodziewany,

Wy, o kturym jeszcze wczora

tylko we śnie, tylko w maże:

jak owi dawni mocaże,

Wy na koniu, siwym koniu,

Słowo-Rozkaz, Rozkaz-Słowo;

dla serca serce gotowo.

Słuhaj, panie Włodzimierzu:

oto hwila osobliwa,

pomuwimy o Przymierzu.

GOSPODARZ

To jak ze snu prawda żywa,

hwila dziwnie osobliwa.

Jakiż rozkaz?

WERNYHORA

Tży zlecenia.

GOSPODARZ

Hwila dziwnie osobliwa:

żem niejako jest wezwany.

WERNYHORA

Roześlesz wici pżed świtem,

powołasz gromadzkie stany.

GOSPODARZ

To jak ze snu prawda żywa;

prawie że są wszyscy społem

u mnie pżez to weselisko.

WERNYHORA

Ma być jawne, co jest krytem;

co dalekie było — blisko.

Dziś u Waści weselisko;

prawie że są wszyscy społem;

roześlesz wici pżed świtem;

nieh jadą we cztery strony.

GOSPODARZ

Porozsełam konno gońce,

roześlę wici pżed świtem;

zaraz się poradzę żony —

ona swoim hłopskim sprytem.

WERNYHORA

Nieh jadą we cztery strony!

Bądź gotuw, nim wstanie słońce.

Skoro porozsełasz gońce,

zgromadzisz lud pżed kościołem,

jak są zdrowi, prości, mali;

ażeby godność poznali,

Bogiem powitasz ih kołem,

a wtedy pżykaż im ciszą,

nieh żaden bżeszczot nie szczęknie,

a skoro żesza uklęknie,

nieh wszyscy natężą słuh:

czy tętentu nie posłyszą

od Krakowskiego gościńca — ?

GOSPODARZ

Wytężam, wytężam słuh.

WERNYHORA

Ja wiem, żeś jest Asan zuh

Od Krakowskiego gościńca

czy tętentu nie posłyszą,

czy już jadę z Archaniołem — ?

GOSPODARZ

Wytężam, wytężam słuh —

hoćby i największy zuh,

jak to, co to, rozpoczęcie — —?

WERNYHORA

Słuhać ślepo, wieżyć święcie;

ja wiem, żeś jest Asan zuh.

GOSPODARZ

Ja mam stanąć pżed kościołem?

to jak we śnie prawda żywa.

Ktuż mnie daży tym zaszczytem;

ktuż śle ku mnie dawne gońce:

hwila dziwno osobliwa.

WERNYHORA

Bądź gotuw, nim wstanie Słońce.

GOSPODARZ

Wstaną kosy w słońca świcie;

będę gotuw!

WERNYHORA

Pżysiąż Słowo.

GOSPODARZ

Żekłem.

WERNYHORA

Pżysiąż.

GOSPODARZ

Rośnie życie.

Czyli marą Wy widmową,

czyliś Waść jest upiur grobuw,

czy ty pruhno, czy ty czarem,

żeś ze słowem pżyszedł starem,

żeś na mnie użył sposobuw

i co we mnie tajemnicą,

ty muwisz jak żecz prawdziwą;

jako żywo, jako żywo — !

WERNYHORA

Muwię Słowo — żecz prawdziwą;

hwila, hwila osobliwa:

wybrałem dziś weselisko,

twuj dworek, drużkę, zagrodę. —

Słyszysz, jaki wiher wyje!

Słyszysz, wielki deszcz się pluszcze!

Słyszysz, hżęszczą wielkie dżewa

i jako tżaskają kuszcze:

to tam moja drużba śpiéwa,

tysiąc koni grudy bije

Dziękuj Bóg.

WERNYHORA

Waść masz porozsełać wici,

lud zgromadzić pżed kaplicą.

GOSPODARZ

Jutro? — skoro się zgromadzą?

mają radzić? — co uradzą?

WERNYHORA

Jutro: wielką tajemnicą,

jutro skoro się zgromadzą,

nieh nie radzą, nic nie radzą,

jednoś niehaj w ciszy staną.

Jutro wielką tajemnicą.

A ty wstawszy bardzo rano,

skoro zejdzie pierwsze słońce.

GOSPODYNI

Cuz takiego?!

GOSPODARZ

Osobliwy ten dzień dzisia,

tyle naraz wiem nowego.

GOSPODYNI

A złego co, cy dobrego?

GOSPODARZ

A wiesz, mama, tyle tego,

że mi w głowie huczy, szumi;

kto zrozumi, kto zrozumi?

GOSPODYNI

Cuz takiego, cuz takiego?

możeś hory, ktuż ten stary?

GOSPODARZ

Kto ten stary: — Wernyhora;

GOSPODARZ

Od tej pory

żyć zaczniemy — coś wielkiego!

GOSPODYNI

Howaj Boże czego złego.

GOSPODARZ

Z daleka jehał, miał blisko;

goniec, zwiastun, Wernyhora!

Tam! już jakaś wielka Zgoda.

Z daleka jehał, miał blisko —

koniec i początek Sprawy.

Kazał. — Słowo. Słuhać muszę,

zapżysiągłem się na duszę.

Jego siła mnie użekła:

Duch narodu!

GOSPODYNI

Widmo z Piekła!

gwałtu, rety, jesteś hory,

cosi, gdziesi, kajsi, ktosi –

JASIEK

Jehać, teraz, tżeba — — ?

GOSPODARZ

Musi!

JASIEK

Same wihry mnie poniosą!

A leć z mocą!

JASIEK

Hej!

GOSPODARZ

wręcza Jaśkowi złoty rug, ktury otżymał był od Wernyhory

Masz w łapę, to jest dar.

JASIEK

Szczyre złoto, cuż to?

GOSPODARZ

Czar!

Owiń se o szyję sznur

i dzierż mocno cięgiem rug.

Bacuj u rozstajnyh drug,

by cię jaki czart nie zmug.

Nie hylaj się nigdzie po nic,

ino leć.

JASIEK

Do samyh granic!

GOSPODARZ

Wruć, nim tżeci pieje kur;

wrucisz, to se staniesz tu;

wtedy zadmij tęgo w rug,

to się taki wzmoże Duch,

jaki nie był od lat stu —

bo wszyscy wytężą słuh.

Ino nie zgub, bo rug złoty,

bo go zseła Jasny Bóg.

JASIEK

Wolę goreć w Piekle poty.

GOSPODARZ

Bez tego złotego dźwięku

GOSPODARZ

Stawaj tu pżed tżecim kurem.

SCENA XXVII

Gospodarz, Staszek

STASZEK

Cy pon słyszą, co sie dzioło:

teraz sie tak wiher wzdon,

jak odjehał stary pon.

GOSPODARZ

Toś ty pżywodził starego,

tego pana w delii, w pąsah?

STASZEK

Kiela tego, tela tego,

złote iskry miał na wąsah,

a ta delijo pąsowa,

to jak ogień, jak płomieniec,

a koń diabeł, czart, odmieniec.

GOSPODARZ

Koń siwy, czaprakiem kryty,

skąd ta u niej tako siła —

to pysk Kubie osmaliła.

GOSPODARZ

Kuba stżymał?

STASZEK

A, psiawiara,

GOSPODYNI

Cała złota,

o mistyrna tyz robota.

Ktuż to zgubił? — Shować tżeba.

GOSPODARZ

Zwołać ludzi — spadło z nieba;

tża pokazać zgromadzeniu.

SCENA XXIX

Gospodarz, Gospodyni

GOSPODYNI

Ni ma cego — Scęście w ręku;

tego z ręki się nie zbywa,

w tajemnicy się ukrywa,

światom się nie pżekazuje:

Scęście swoje sie szanuje!

GOSPODARZ

aż na głowie wstają włosy,

wszystko była podła maska

farbiona — jak do obrazka:

cały świat zaczarowany.

GOSPODYNI

A cuż tobie, cy gorącka?

GOSPODARZ

Snuło się to jak gorączka,

jak gorączka na wulkanie,

jak szumienie na organie:

takie figury w koronie,

tacy pyszni szlahta w herbie,

pałace, zamczyska, wille,

tabunami gnane konie,

sześciu paradnikuw w tyle:

hulaj dusza bez kontusza

z animuszem, hulaj dusza!!

ani zbili pan w koronie,

że stoimy gdzieś na szczerbie,

ani zbili szlahta w herbie,

Wy a wy — co wy jesteście:

wy się wynudzicie w mieście,

to sie wam do wsi zahciało:

tam wam mało, tu wam mało,

a ot, co z nas pozostało:

lalki, szopka, podłe maski,

farbowany fałsz, obrazki;

niegdyś, gdzieś tam, tęgie pyski

i do szabli, i do miski;

kiedyś, gdzieś tam, tęgie dusze,

pułwariackie animusze:

kogoś zbawiać, kogoś siekać;

dzisiaj nie ma na co czekać.

Nastruj? macie ot nastroje:

w pysk wam muwię litość moje.

pluje

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Stanisław Wyspiański, „Wesele”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Część 2

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

— Kto wie, że nie ma krula?

— Nikt nie wie.

— To dobże.

— Musimy się tylko dowiedzieć, czy Maciuś został uprowadzony, czy też zabity. Panie prefekcie policji, proszę to zbadać. Czekam za godzinę odpowiedzi.

W parku krulewskim była sadzawka. Może utopili Maciusia? Sprowadzono z ministerium morskiego ubranie nurka. Ubranie nurka — to jest taki żelazny klosz z okienkami i rurą, pżez kturą się pompuje powietże. Prefekt policji włożył na głowę ten klosz, spuścił się na dno sadzawki — hodzi i szuka. A z gury mu marynaże pompują powietże. Ale Maciusia nie znalazł.

Część pierwsza — Szklane domy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Część pierwsza — Szklane domy

Czaruś dostał był właśnie promocję z klasy czwartej do piątej i skończył czternasty rok życia, gdy Seweryna Barykę jako oficera zapasowego powołano do wojska. — Wojna wybuhła. — Szybko, w ciągu paru dni, idylla rodzinna została zdruzgotana. Cezary znalazł się sam z matką w osierociałym mieszkaniu. Gdy odprowadzał ojca na statek wojenny odhodzący do Astrachania, nie czuł żadnego zgoła żalu. Nowość! Zajmowały go tysiące szczegułuw, drobiazguw, dat, nazwisk, cyfr, związanyh z pżebraniem się ojca w mundur oficerski. Pakował walizkę, świetną walizkę ojcowską z grubej, żułtej skury, z metalowym okuciem, z wyciśniętym inicjałem i mnustwem wewnątż tajemniczyh pżegrudek. Nie podzielał i nie rozumiał zupełnie płaczu i spazmuw matki, desperującej od świtu do nocy. Dopiero gdy ojciec w gronie innyh oficeruw został na pokładzie, a on sam z matką na bżegu, i kładkę z hałasem odephnięto, Cezarek doznał napadu pżerażenia, jakiego jeszcze nigdy w życiu nie doświadczył. Pod naciskiem tego uczucia wyciągnął ręce i począł kżyczeć jak istny dzieciak. Lecz znaki uspakajające, kture kreśliły w powietżu białe ręce ojcowskie, uciszyły go tak nagle, jak nagle pżyszła ta ślepa boleść dziecięca. Pżecie to na krutko! Istne manewry! Wojna nie będzie trwała długo. Jakieś tam parę tygodni. Może miesiąc. Najwyżej dwa. Wał rosyjski pżesunie się po polah wroguw, zmiażdży pżeszkody jak marhew czy kukurydzę i wszystko wruci do normy. Tak muwili wszyscy i taką też opinię w spadku po ojcu odjeżdżającym otżymał Cezary.

II. Żądy starego subiekta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II. Żądy starego subiekta

Pan Ignacy od dwudziestu pięciu lat mieszkał w pokoiku pży sklepie. W ciągu tego czasu sklep zmieniał właścicieli i podłogę, szafy i szyby w oknah, zakres swojej działalności i subiektuw; ale pokuj pana Rzeckiego pozostał zawsze taki sam. Było w nim to samo smutne okno, wyhodzące na to samo podwuże, z tą samą kratą, na kturej szczeblah zwieszała się, być może, ćwierćwiekowa pajęczyna, a z pewnością ćwierćwiekowa firanka, niegdyś zielona, obecnie wypłowiała z tęsknoty za słońcem.

Jesień, rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

Na borynowym podworcu obstawionym z tżeh stron budowlami gospodarskimi, a z czwartej sadem, ktury go oddzielał od drogi, już się zebrało dość narodu; kilka kobiet radziło i wydziwiało nad ogromną czerwono–białą krową, leżącą pżed oborą na kupie nawozu.

Stary pies, kulawy nieco i z oblazłą na bokah sierścią, oganiał graniastą, obwąhiwał ją, szczekał, to wypadał w opłotki i gnał dzieci na drogę, co się były wieszały na płotah i zazierały ciekawie w obejście, albo docierał do maciory, co legła pod hałupą i rozwalona jęczała ciho, bo ssały ją białe, młode prosięta.

Katarynka

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Katarynka

Na ulicy Miodowej co dzień około południa można było spotkać jegomościa w pewnym wieku, ktury hodził z placu Krasińskich ku ulicy Senatorskiej. Latem nosił on wykwintne, ciemnogranatowe palto, popielate spodnie od pierwszożędnego krawca, buty połyskujące jak zwierciadła — i — nieco wyszażany cylinder.

Jegomość miał tważ rumianą, szpakowate faworyty i siwe, łagodne oczy. Hodził pohylony, tżymając ręce w kieszeniah. W dzień pogodny nosił pod pahą laskę; w pohmurny — dźwigał jedwabny parasol angielski.

Księga druga

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga druga

Zamek

Polowanie z hartami na upatżonego — Gość w zamku — Ostatni z dwożan opowiada historię ostatniego z Horeszków — Rzut oka w sad — Dziewczyna w ogurkah — Śniadanie — Pani Telimeny anegdota petersburska — Nowy wybuh sporuw o Kusego i Sokoła — Interwencja Robaka — Rzecz Wojskiego — Zakład — Dalej w gżyby!

Kto z nas tyh lat nie pomni, gdy, młode paholę,

Ze stżelbą na ramieniu świszcząc szedł na pole,

Gdzie żaden wał, płot żaden nogi nie utrudza,

Gdzie, pżestępując miedzę, nie poznasz, że cudza!

Bo na Litwie myśliwiec jak okręt na możu,

Gdzie hcesz, jaką hcesz drogą, buja po pżestwożu:

Czyli jak prorok patży w niebo, gdzie w obłoku

Wiele jest znakuw widnyh stżeleckiemu oku;

Czy jak czarownik gada z ziemią, ktura, głuha

Dla mieszczan, mnustwem głosuw szepce mu do uha.

Tam derkacz wżasnął z łąki, szukać go daremnie,

Bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie;

Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek,

Ruwnież głęboko w niebie showany skowronek;

Uwdzie ożeł szerokim skżydłem pżez obszary

Zaszumiał, strasząc wruble, jak kometa cary;

Zaś jastżąb, pod jasnymi wiszący błękity,

Tżepie skżydłem jak motyl na szpilce pżybity,

Aż ujżawszy wśrud łąki ptaka lub zająca,

Runie nań z gury jako gwiazda spadająca.

Kiedyż nam Pan Bóg wrucić z wędruwki dozwoli,

I znowu dom zamieszkać na ojczystej roli,

I służyć w jeździe, ktura wojuje szaraki,

Albo w piehocie, ktura nosi broń na ptaki,

Nie znać innyh prucz kosy i sierpa rynsztunkuw,

I innyh gazet, oprucz domowyh rahunkuw!

Nad Soplicowem słońce weszło i już padło

Na stżehy i pżez szpary w stodołę się wkradło;

I po ciemnozielonym, świeżym, wonnym sianie,

Z kturego młodzież sobie zrobiła posłanie,

Rozpływały się złote, migające pręgi

Z otworu czarnej stżehy jak z warkocza wstęgi;

I słońce usta sennyh promykiem poranka

Drażni jak dziewczę kłosem budzące kohanka.

Już wruble skacząc, świerkać zaczęły pod stżehą;

Już tżykroć gęgnął gąsior, a za nim jak eho

Odezwały się hurem kaczki i indyki

I słyhać bydła w pole idącego ryki.

Wstała młodzież. Tadeusz jeszcze senny leży;

Bo też najpuźniej zasnął. Z wczorajszej wieczeży

Wrucił tak niespokojny, że o kuruw pianiu

Jeszcze oczu nie zmrużył, a na swym posłaniu

Tak kręcił się, że w siano jak w wodę utonął,

I spał twardo, aż zimny wiatr w oczy mu wionął,

Gdy skżypiące stodoły dżwi otwarto z tżaskiem,

I bernardyn, ksiądz Robak, wszedł z węzlastym paskiem,

«Surge puer!» wołając i ponad barkami

Rubasznie wywijając pasek z ogurkami.

Już na dziedzińcu słyhać myśliwskie okżyki;

Wyprowadzają konie, zajeżdżają bryki,

Ledwie dziedziniec taką gromadę ogarnie,

Odezwały się trąby, otwożono psiarnie;

Zgraja hartuw, wypadłszy, wesoło skowycze;

Widząc rumaki szczwaczuw, dojeżdżaczuw smycze,

Psy jak szalone cwałem śmigają po dwoże,

Potem biegną i kładą szyje na obroże:

Wszystko to bardzo dobre polowanie wruży;

Nareszcie Podkomorzy dał rozkaz podruży.

Ruszyli szczwacze z wolna, jeden tuż za drugim;

Ale za bramą żędem rozbiegli się długim.

W środku jehali obok Asesor z Rejentem;

A hoć na siebie czasem patżyli ze wstrętem,

Rozmawiali pżyjaźnie, jak ludzie honoru

Idąc na rozstżygnienie śmiertelnego sporu:

Nikt ze słuw zawziętości ih poznać nie zdoła;

Pan Rejent wiudł Kusego, Asesor Sokoła.

Z tyłu damy w pojazdah; młodzieńcy, stronami

Cwałując tuż pży kołah, gadali z damami.

Ksiądz Robak po dziedzińcu wolnym hodził krokiem

Kończąc ranne pacieże; ale żucał okiem

Na pana Tadeusza, marszczył się, uśmiehał,

Wreszcie kiwnął nań palcem, Tadeusz podjehał;

Robak palcem po nosie dawał mu znak groźby:

Lecz mimo Tadeusza pytania i prośby,

Ażeby mu wyraźnie, co hce, wytłumaczył,

Bernardyn odpowiedzieć ni spojżeć nie raczył;

Kaptur tylko nasunął i pacież swuj kończył,

Więc Tadeusz odjehał i z gośćmi się złączył.

Właśnie wtenczas myśliwi smycze zatżymali,

I wszyscy nieruhomi w miejscah swoih stali;

Jeden drugiemu ręką dawał znak milczenia,

A wszyscy obrucili oczy do kamienia,

Nad kturym stał pan Sędzia. On zwieża obaczył

I rąk skinieniem swoje rozkazy tłumaczył.

Pojęli wszyscy: stoją, a środkiem po roli

Asesor i pan Rejent kłusują powoli.

Tadeusz, będąc bliższy, obydwu wypżedził,

Stanął obok Sędziego i oczyma śledził.

Dawno już nie był w polu; na szarej pżestżeni

Trudno dojżeć szaraka, zwłaszcza śrud kamieni.

Pokazał mu pan Sędzia; siedział biedny zając,

Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając,

Okiem czerwonym spotkał myśliwcuw wejżenie

I jakby użeczony, czując pżeznaczenie,

Ze strahu od ih oczu nie mugł zwrucić oka,

I pod opoką siedział martwy jak opoka.

Tymczasem kuż na roli rośnie coraz bliżéj;

Pędzi na smyczy Kusy, za nim Sokół hyży,

Tuż Asesor z Rejentem razem wżaśli z tyłu:

«Wyczha, wyczha!» i z psami znikli w kłębah pyłu.

Kiedy tak za szarakiem goniono, tymczasem

Ukazał się pan Hrabia pod zamkowym lasem.

Wiedziano w okolicy, że ten pan nie może

Nigdy nigdzie stawić się w naznaczonej poże.

I dziś zaspał poranek; więc na sługi zżędził,

Widząc myśliwcuw w polu cwałem do nih pędził.

Surdut swuj angielskiego kroju, biały, długi,

Połami na wiatr puścił; z tyłu konno sługi,

W kapeluszah jak gżybki, czarnyh, lśniącyh, małyh,

W kurtkah, w butah stryflastyh, w pantalonah białyh:

Sługi, kture pan Hrabia tym kształtem odzieje,

Nazywają się w jego pałacu dżokeje.

Cwałująca czereda zleciała na błonia,

Gdy Hrabia ujżał zamek i zatżymał konia.

Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wieżył,

Że to były też same mury; tak odświeżył

I upięknił poranek zarysy budowy:

Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy.

Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca

Nad mgłą ranną; dah z blahy złocił się od słońca,

Pod nim błyszczała w kratah reszta szyb wybityh,

Łamiąc promienie wshodu w tęczah rozmaityh;

Niższe piętra oblała tumanu powłoka,

Rozpadliny i szczerby zakryła od oka;

Kżyk dalekih myśliwcuw wiatrami pżygnany,

Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany:

Pżysiągłbyś, że kżyk z zamku, że pod mgły zasłoną

Mury odbudowano i znuw zaludniono.

Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe,

Zwał je romansowymi; mawiał, że ma głowę

Romansową: w istocie był wielkim dziwakiem.

Nieraz, pędząc za lisem albo za szarakiem,

Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie,

Jak kot, gdy ujży wruble na wysokiej sośnie;

Często bez psa, bez stżelby, błąkał się po gaju

Jak rekrut zbiegły; często siadał pży ruczaju

Nieruhomy, shyliwszy głowę nad potokiem,

Jak czapla wszystkie ryby hcąca pozżeć okiem:

Takie były Hrabiego dziwne obyczaje.

Wszyscy muwili, że mu czegoś nie dostaje;

Szanowano go pżecież, bo pan z prapradziaduw,

Bogacz, dobry dla hłopuw, ludzki dla sąsiaduw,

Nawet dla Żydów.

Hrabski koń, zwrucony z drogi,

Prosto kłusował polem aż pod zamku progi.

Hrabia samotny wzdyhał, poglądał na mury,

Wyjął papier, ołuwek i kreślił figury.

Wtem, spojżawszy w bok — ujżał o dwadzieścia krokuw

Człowieka, ktury, ruwnie miłośnik widokuw,

Z głową zadartą, ręce włożywszy w kieszenie,

Zdawało się, że liczył oczyma kamienie.

Poznał go zaraz, ale musiał kilka razy

Kżyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy.

Szlahcic to był, służący dawnyh zamku panuw,

Pozostały ostatni z Horeszki dwożanuw;

Stażec wysoki, siwy, tważ miał czerstwą, zdrową,

Zmarszczkami pooraną, posępną, surową.

Dawniej pomiędzy szlahtą z wesołości słynął;

Ale od bitwy, w kturej dziedzic zamku zginął,

Gerwazy się odmienił i już od lat wielu

Ani był na kiermaszu, ani na weselu;

Odtąd jego dowcipnyh żartuw nie słyszano,

I uśmiehu na jego tważy nie widziano.

Zawsze nosił Horeszków liberyją dawną;

Kurtę z połami żułtą, galonem oprawną,

Ktury dziś żułty, dawniej zapewne był złoty,

Wkoło szyte jedwabiem herbowe klejnoty,

Półkozice: i stąd też cała okolica

Pułkozicem pżezwała starego szlahcica.

Czasem też od pżysłowia, kture bez ustanku

Powtażał, nazywano go także Mopanku;

Czasem Szczerbcem, że całą łysinę miał w szczerbah;

Lecz on zwał się Rębajło, a o jego herbah

Nie wiadomo. Klucznikiem siebie tytułował,

Iż ten użąd na zamku pżed laty piastował.

I dotąd nosił wielki pęk kluczy za pasem,

Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem,

Hoć nie miał co otwierać, bo zamku podwoje

Stały otworem. Pżecież, wynalazł dżwi dwoje;

Sam je własnym nakładem naprawił i wstawił,

I dżwi tyh odmykaniem codziennie się bawił.

W jednej z izb pustyh, obrał mieszkanie dla siebie;

Mogąc żyć u Hrabiego na łaskawym hlebie,

Nie hciał, bo wszędzie tęsknił i czuł się niezdrowym,

Jeżeli nie oddyhał powietżem zamkowym.

Skoro ujżał Hrabiego, czapkę z głowy shwycił,

I krewnego swyh panuw ukłonem zaszczycił,

Hyląc łysinę wielką, świecącą z daleka,

I naciętą od licznyh korduw jak nasieka;

Gładził ją ręką, podszedł, i jeszcze raz nisko

Skłoniwszy się, żekł smutnie: «Mopanku, panisko,

Daruj mnie, że tak muwię, jaśnie grafie panie,

To jest muj zwyczaj, nie zaś nieuszanowanie:

»mopanku« powiadali wszyscy Horeszkowie,

Ostatni Stolnik, pan muj, miał takie pżysłowie...

Czyż to prawda, mopanku, że pan grosza skąpisz

Na proces i ten zamek Soplicom ustąpisz?

Nie wieżyłem, lecz w całym powiecie tak słyhać».

Tu, poglądając w zamek, nie pżestawał wzdyhać.

«Cuż dziwnego — żekł Hrabia — koszt wielki, a nuda

Jeszcze większa; hcę skończyć, lecz szlahcic maruda

Upiera się; pżewidział, że mię znudzić może:

Dłużej też nie wytżymam i dzisiaj broń złożę,

Pżyjmę warunki zgody, jakie mi sąd poda...»

«Zgody? — kżyknął Gerwazy — z Soplicami zgoda?

Z Soplicami, mopanku?» — To muwiąc wykżywił

Usta, jakby nad własną mową się zadziwił.

«Zgoda i Soplicowie! Mopanku, panisko,

Pan żartuje, co? Zamek, Horeszków siedlisko,

Ma pujść w ręce Sopliców? Nieh pan tylko raczy

Zsiąść z konia. Pujdźmy w zamek. Nieh no pan obaczy.

Pan sam nie wie, co robi. Nieh się pan nie wzbrania,

Zsiadaj pan» — i pżytżymał stżemię do zsiadania.

Weszli w zamek; Gerwazy stanął w progu sieni:

«Tu — żekł — dawni panowie dworem otoczeni,

Często siadali w kżesłah w poobiedniej poże.

Pan godził spory włościan lub w dobrym humoże

Gościom rużne ciekawe historyje prawił,

Albo ih powieściami i żarty się bawił,

A młodzież na dziedzińcu biła się w palcaty,

Lub ujeżdżała pańskie tureckie bahmaty».

Weszli w sień. Żekł Gerwazy: «W tej ogromnej sieni

Brukowanej nie znajdziesz pan tyle kamieni,

Ile tu pękło beczek wina w dobryh czasah;

Szlahta ciągnęła kufy z piwnicy na pasah,

Sproszona na sejm albo sejmik powiatowy,

Albo na imieniny pańskie, lub na łowy.

Podczas uczty na hoże tym kapela stała,

I w organ, i w rozliczne instrumenty grała;

A gdy wnoszono zdrowie, trąby jak w dniu sądnym

Gżmiały z horu; wiwaty szły ciągiem pożądnym:

Pierwszy wiwat za zdrowie Króla Jegomości,

Potem prymasa, potem Królowej Jejmości,

Potem szlahty i całej Rzeczypospolitej,

A na koniec po piątej szklanicy wypitej,

Wnoszono: »Kohajmy się«. Wiwat bez pżestanku,

Ktury dniem okżykniony, bżmiał aż do poranku;

A już gotowe stały cugi i podwody,

Aby każdego odwieźć do jego gospody».

Pżeszli już kilka komnat. Gerwazy w milczeniu,

Tu wzrok na ścianie wstżymał, uwdzie na sklepieniu,

Pżywołując pamiątkę tu smutną, tam miłą;

Czasem, jakby hciał muwić: «Wszystko się skończyło»,

Kiwnął żałośnie głową; czasem mahnął ręką:

Widać, że mu wspomnienie samo było męką,

I że je hciał odpędzić. Aż się zatżymali

Na guże, w wielkiej, niegdyś zwierciadlanej sali.

Dziś wydartyh zwierciadeł stały puste ramy,

Okna bez szyb, z krużgankiem wprost napżeciw bramy.

Tu wszedłszy, stażec głowę zadumaną skłonił

I tważ zakrył rękami; a gdy ją odsłonił,

Miała wyraz żałości wielkiej i rozpaczy.

Hrabia, hociaż nie wiedział, co to wszystko znaczy,

Poglądając w tważ starca czuł jakieś wzruszenie,

Rękę mu ścisnął; hwilę trwało to milczenie,

Pżerwał je stażec, tżęsąc wzniesioną prawicą:

«Nie masz zgody, mopanku, pomiędzy Soplicą

I krwią Horeszków; w panu krew Horeszków płynie,

Jesteś krewnym Stolnika, po matce łowczynie,

Ktura się rodzi z drugiej curki kasztelana,

Ktury był, jak wiadomo, wujem mego pana.

Słuhaj pan historyi swej własnej rodzinnej,

Ktura się stała właśnie w tej izbie, nie innej.

Nieboszczyk pan muj, Stolnik, pierwszy pan w powiecie,

Bogacz i familiant, miał jedyne dziecię,

Curkę piękną jak anioł; więc się zalecało

Stolnikównie i szlahty, i paniąt niemało.

Między szlahtą był jeden wielki paliwoda,

Kłutnik, Jacek Soplica, zwany Wojewoda

Pżez żart; w istocie wiele znaczył w wojewudztwie,

Bo rodzinę Sopliców miał jakby w dowudztwie,

I tżystu ih kreskami żądził wedle woli,

Hoć sam nic nie posiadał prucz kawałka roli,

Szabli i wielkih wąsuw od uha do uha.

Owoż pan Stolnik nieraz wzywał tego zuha,

I ugaszczał w pałacu, zwłaszcza w czas sejmikuw,

Popularny dla jego krewnyh i stronnikuw.

Wąsal tak wzbił się w dumę łaskawym pżyjęciem,

Że mu się uroiło zostać pańskim zięciem.

Do zamku nieproszony coraz częściej jeździł,

W końcu u nas jak w swoim domu się zagnieździł.

I już miał się oświadczać: lecz pomiarkowano,

I czarną mu polewkę do stołu podano.

Podobno Stolnikównie wpadł Soplica w oko,

Ale pżed rodzicami taiła głęboko.

Było to za Kościuszki czasuw; pan popierał

Prawo tżeciego maja i już szlahtę zbierał,

Aby konfederatom ciągnąć ku pomocy,

Gdy nagle Moskwa zamek opasała w nocy.

Ledwie był czas z moździeża na trwogę wypalić,

Podwoje dolne zamknąć i ryglem zawalić.

W zamku całym był tylko: pan Stolnik, ja, pani,

Kuhmistż i dwuh kuhcikuw, wszyscy tżej pijani,

Proboszcz, lokaj, hajducy czterej, ludzie śmiali.

Więc za stżelby, do okien. Aż tu tłum Moskali,

Kżycząc: »Ura!«, od bramy wali po tarasie;

My im ze stżelb dziesięciu palnęli »A zasie«.

Nic tam nie było widać; słudzy bez ustanku

Stżelali z dolnyh pięter, a ja i pan z ganku.

Wszystko szło pięknym ładem, hoć w tak wielkiej trwodze:

Dwadzieścia stżelb leżało tu na tej podłodze;

Wystżeliliśmy jedną, podawano drugą.

Ksiądz proboszcz zatrudniał się czynnie tą usługą,

I pani, i panienka, i nadworne panny:

Tżeh było stżelcuw, a szedł ogień nieustanny.

Grad kul sypały z dołu moskiewskie piehury;

My z żadka, ale celniej dogżewali z gury.

Tży razy aż pode dżwi to hłopstwo się wparło,

Ale za każdym razem tżeh nogi zadarło,

Więc uciekli pod lamus; a już był poranek.

Pan Stolnik wesuł wyszedł ze stżelbą na ganek,

I skoro spod lamusa Moskal łeb wyhylił,

On dawał zaraz ognia, a nigdy nie mylił;

Za każdym razem czarny kaszkiet w trawę padał

I już się żadko ktury zza ściany wykradał.

Stolnik, widząc strwożone swe niepżyjaciele,

Myślił zrobić wycieczkę, porwał karabelę

I z ganku kżycząc sługom wydawał rozkazy;

Obruciwszy się do mnie, żekł: »Za mną Gerwazy!«

Wtem stżelono spod bramy... Stolnik się zająknął,

Zaczerwienił się, zbladnął, hciał muwić, krwią hżąknął:

Postżegłem wtenczas kulę, wpadła w piersi same.

Pan słaniając się, palcem ukazał na bramę:

Poznałem tego łotra Soplicę! poznałem!

Po wzroście i po wąsah! Jego to postżałem

Zginął Stolnik, widziałem! Łotr jeszcze do gury

Wzniesioną tżymał stżelbę, jeszcze dym szedł z rury!

Wziąłem go na cel; zbujca stał jak skamieniały!

Dwa razy dałem ognia, i oba wystżały

Hybiły: czym ze złości, czy z żalu źle mieżył...

Usłyszałem wżask kobiet, spojżałem — pan nie żył».

Tu Gerwazy umilknął i łzami się zalał,

Potem żekł kończąc: «Moskal już wrota wywalał:

Bo po śmierci Stolnika stałem bezpżytomnie,

I nie widziałem, co się działo wokoło mnie.

Szczęściem, na odsiecz pżyszedł nam Parafianowicz,

Pżywiudłszy Mickiewiczów dwiestu z Horbatowicz,

Ktuży są szlahta liczna i dzielna, człek w człeka,

A nienawidzą rodu Sopliców od wieka.

Tak zginął pan potężny, pobożny i prawy,

Ktury miał w domu kżesła, wstęgi i buławy,

Ojciec włościan, brat szlahty; i nie miał po sobie

Syna, ktury by zemstę popżysiągł na grobie!

Ale miał sługi wierne. Ja w krew jego rany

Obmoczyłem muj rapier Scyzorykiem zwany

(Zapewne pan o moim słyszał Scyzoryku,

Sławnym na każdym sejmie, targu i sejmiku).

Pżysiągłem wyszczerbić go na Sopliców karkah,

Ścigałem ih na sejmah, zajazdah, jarmarkah.

Dwuh zarąbałem w kłutni, dwuh na pojedynku;

Jednego podpaliłem w drewnianym budynku,

Kiedyśmy zajeżdżali z Rymszą Korelicze:

Upiekł się tam jak piskoż; a tyh nie policzę,

Kturym uszy obciąłem. Jeden tylko został,

Ktury dotąd ode mnie pamiątki nie dostał:

Rodzoniutki braciszek owego wąsala!

Żyje dotąd i z swoih bogactw się pżehwala,

Zamku Horeszków tyka swyh kopcuw krawędzią,

Szanowany w powiecie, ma użąd, jest Sędzią!

I pan mu zamek oddasz? Niecne jego nogi

Mają krew pana mego zetżeć z tej podłogi?

O nie! Puki Gerwazy ma hoć za grosz duszy,

I tyle sił, że jednym małym palcem ruszy

Scyzoryk swuj wiszący dotyhczas na ścianie,

Puty Soplica tego zamku nie dostanie!»

«O! — kżyknął Hrabia, ręce podnosząc do gury —

Dobre miałem pżeczucie, żem lubił te mury!

Hoć nie wiedziałem, że w nih taki skarb się mieści,

Tyle scen dramatycznyh i tyle powieści!

Skoro zamek myh pżodkuw Soplicom zagrabię,

Ciebie osadzę w murah jak mego burgrabię.

Twoja powieść, Gerwazy, zajęła mię mocno.

Szkoda, żeś mię nie pżywiudł tu w godzinę nocną;

Udrapowany płaszczem, siadłbym na ruinah,

A ty byś mi o krwawyh rozpowiadał czynah.

Szkoda, że masz niewielki dar opowiadania!

Nieraz takie słyszałem i czytam podania;

W Anglii i w Szkocyi każdy zamek lorduw,

W Niemczech każdy dwur grafuw był teatrem morduw.

W każdej dawnej, szlahetnej, potężnej rodzinie

Jest wieść o jakimś krwawym lub zdradzieckim czynie,

Po kturym zemsta spływa na dziedzicuw w spadku:

W Polsce pierwszy raz słyszę o takim wypadku.

Czuję, że we mnie mężnyh krew Horeszków płynie!

Wiem, co winienem sławie i mojej rodzinie.

Tak, muszę zerwać wszelkie z Soplicą układy,

Hoćby do pistoletuw pżyszło lub do szpady!

Honor każe». Żekł, ruszył uroczystym krokiem,

A Gerwazy szedł z tyłu w milczeniu głębokiem.

Pżed bramą stanął Hrabia, sam do siebie gadał,

Poglądając na zamek prędko na koń wsiadał,

Tak samotną rozmowę kończąc roztargniony:

«Szkoda, że ten Soplica stary nie ma żony

Lub curki pięknej, kturej ubustwiałbym wdzięki!

Kohając i nie mogąc otżymać jej ręki,

Nowa by się w powieści zrobiła zawiłość:

Tu serce, tam powinność — tu zemsta, tam miłość!»

Tak szepcąc spiął ostrogi; koń leciał do dworu,

Gdy z drugiej strony stżelcy wyjeżdżali z boru.

Hrabia lubił myślistwo, ledwie stżelcuw zoczył,

Zapomniawszy o wszystkim, prosto ku nim skoczył,

Mijając bramę, ogrud, płoty: gdy w zawrocie

Obejżał się, i konia zatżymał pży płocie.

Był sad. —

Dżewa owocne, zasadzone w żędy,

Ocieniały szerokie pole; spodem gżędy.

Tu kapusta, sędziwe shylając łysiny,

Siedzi i zda się dumać o losah jażyny;

Tam, plącząc stronki w marhwi zielonej warkoczu,

Wysmukły bub obraca na nią tysiąc oczu;

Owdzie podnosi złotą kitę kukuruza;

Gdzieniegdzie otyłego widać bżuh harbuza,

Ktury od swej łodygi aż w daleką stronę,

Wtoczył się jak gość między buraki czerwone.

Gżędy rozcięte miedzą; na każdym pżykopie

Stoją jakby na straży w szeregah konopie,

Cyprysy jażyn; cihe, proste i zielone,

Ih liście i woń służą gżędom za obronę,

Bo pżez ih liście nie śmie pżecisnąć się żmija,

A ih woń gąsienice i owad zabija.

Dalej makuw białawe gurują badyle;

Na nih, myślisz, iż rojem usiadły motyle

Tżepiotąc skżydełkami, na kturyh się mieni

Z rozmaitością tęczy blask drogih kamieni:

Tylą farb żywyh, rużnyh, mak źrenicę mami.

W środku kwiatuw, jak pełnia pomiędzy gwiazdami,

Krągły słonecznik licem wielkim, gorejącem,

Od wshodu do zahodu kręci się za słońcem.

Pod płotem wąskie, długie, wypukłe pagurki,

Bez dżew, kżewuw i kwiatuw: ogrud na ogurki.

Pięknie wyrosły; liściem wielkim, rozłożystym,

Okryły gżędy jakby kobiercem fałdzistym.

Pośrodku szła dziewczyna w bieliznę ubrana,

W majowej zieloności tonąc po kolana;

Z gżęd zniżając się w bruzdy, zdała się nie stąpać,

Ale pływać po liściah, w ih barwie się kąpać.

Słomianym kapeluszem osłoniła głowę,

Od skroni powiewały dwie wstążki rużowe

I kilka pukluw światłyh, rozwityh warkoczy;

Na ręku miała koszyk, w duł spuściła oczy,

Prawą rękę podniosła niby do hwytania,

Jako dziewczę, gdy rybki w kąpieli ugania

Bawiące się z jej nużką, tak ona co hwila

Z rękami i koszykiem po owoc się shyla,

Ktury stopą nadtrąci lub dostżeże okiem.

Pan Hrabia zahwycony tak cudnym widokiem

Stał ciho. Słysząc tętent toważyszuw w dali,

Ręką dał znak, ażeby wstżymać konie; stali.

On patżył z wyciągniętą szyją, jak dziobaty

Żuraw z dala od stada gdy odprawia czaty,

Stojąc na jednej nodze, z czujnymi oczyma,

I by nie zasnąć, kamień w drugiej nodze tżyma.

Zbudził Hrabiego szelest na plecah i skroni;

Był to bernardyn, kwestaż Robak, a miał w dłoni

Podniesione do gury węzłowate sznurki:

«Ogurkuw hcesz Waść — kżyknął — oto masz ogurki!

Wara, panie, od szkody; na tutejszej gżędzie

Nie dla Waszeci owoc, nic z tego nie będzie».

Potem palcem pogroził, kaptura poprawił,

I odszedł. Hrabia jeszcze hwilę w miejscu bawił,

Śmiejąc się i klnąc razem tej nagłej pżeszkodzie.

Okiem powrucił w ogrud, ale już w ogrodzie

Nie było jej; mignęła tylko śrud okienka

Jej rużowa wstążeczka i biała sukienka.

Widać na gżędah, jaką pżeleciała drogą,

Bo liść zielony, w biegu potrącony nogą,

Podnosił się, drżał hwilę, aż się uspokoił,

Jak woda, kturą ptaszek skżydłami rozkroił.

A na miejscu, gdzie stała, tylko pożucony

Koszyk mały z rokity, denkiem wywrucony,

Pogubiwszy owoce na liściah zawisał,

I wśrud fali zielonej jeszcze się kołysał.

Po hwili wszędzie było samotnie i głuho.

Hrabia oczy w dom utkwił i natężył uho;

Zawsze dumał, a stżelcy zawsze nieruhomie

Za nim stali. Aż w cihym i samotnym domie

Wszczął się napżud szmer, potem gwar i kżyk wesoły

Jak w ulu pustym, kiedy weń wlatują pszczoły.

Był to znak, że wracali goście z polowania,

I kżątała się służba około śniadania.

Jakoż po wszystkih izbah panował ruh wielki:

Roznoszono potrawy, sztućce i butelki.

Mężczyźni tak jak weszli, w swyh zielonyh strojah,

Z tależami, z szklankami, hodząc po pokojah,

Jedli, pili lub wsparci na okien uszakah,

Rozprawiali o flintah, hartah i szarakah.

Podkomorstwo i Sędzia pży stole; a w kątku

Panny szeptały z sobą. Nie było pożądku,

Jaki się pży obiadah i wieczeżah howa;

Była to w staropolskim domu moda nowa:

Pży śniadaniah pan Sędzia, hoć nierad, pozwalał

Na taki niepożądek, lecz go nie pohwalał.

Rużne też były dla dam i mężczyzn potrawy:

Tu roznoszono tace z całą służbą kawy,

Tace ogromne, w kwiaty ślicznie malowane,

Na nih kużące wonnie imbryki blaszane

I z porcelany saskiej złote filiżanki;

Pży każdej garnuszeczek mały do śmietanki.

Takiej kawy, jak w Polszcze, nie ma w żadnym kraju:

W Polszcze, w domu pożądnym, z dawnego zwyczaju,

Jest do robienia kawy osobna niewiasta,

Nazywa się kawiarka; ta sprowadza z miasta,

Lub z wicin bieże ziarna w najlepszym gatunku

I zna tajne sposoby gotowania trunku,

Ktury ma czarność węgla, pżejżystość bursztynu,

Zapah moki i gęstość miodowego płynu.

Wiadomo, czym dla kawy jest dobra śmietana;

Na wsi nietrudno o nią: bo kawiarka z rana,

Pżystawiwszy imbryki, odwiedza mleczarnie

I sama lekko świeży nabiału kwiat garnie

Do każdej filiżanki w osobny garnuszek,

Aby każdą z nih ubrać w osobny kożuszek.

Panie starsze, już wcześniej wstawszy, piły kawę;

Teraz drugą dla siebie zrobiły potrawę

Z gorącego, śmietaną bielonego piwa,

W kturym twarug gruzłami posiekany pływa.

Zaś dla mężczyzn wędliny leżą do wyboru:

Pułgęski tłuste, kumpie, skżydliki ozoru,

Wszystkie wyborne, wszystkie sposobem domowym

Uwędzone w kominie dymem jałowcowym;

W końcu wniesiono zrazy na ostatnie danie:

Takie bywało w domu Sędziego śniadanie.

We dwuh izbah dwa rużne skupiły się grona:

Starszyzna pży stoliku małym zgromadzona

Muwiła o sposobah nowyh gospodarskih,

O nowyh coraz sroższyh ukazah cesarskih;

Podkomorzy krążące o wojnie pogłoski

Oceniał i wyciągał polityczne wnioski.

Panna Wojska, włożywszy okulary sine,

Zabawiała kabałą z kart Podkomorzynę.

W drugiej izbie toczyła młodzież żecz o łowah

W spokojniejszyh i cihszyh niż zwykle rozmowah:

Bo Asesor i Rejent, oba muwcy wielcy,

Pierwsi znawcy myślistwa i najlepsi stżelcy,

Siedzieli pżeciw sobie mrukliwi i gniewni.

Oba dobże poszczuli, oba byli pewni

Zwycięstwa swoih hartuw: gdy pośrud ruwniny

Znalazł się zagon hłopskiej niezżętej jażyny.

Tam wpadł zając; już Kusy, już go Sokół imał,

Gdy Sędzia dojeżdżaczy na miedzy zatżymał.

Musieli być posłuszni, hociaż w wielkim gniewie;

Psy powruciły same i nikt pewnie nie wie,

Czy zwież uszedł, czy wzięty; nikt zgadnąć nie zdoła,

Czy wpadł w paszczę Kusego, czyli też Sokoła,

Czyli obydwu razem: rużnie sądzą strony,

I spur na dalsze czasy trwał nierozstżygniony.

Wojski stary od izby do izby pżehodził,

Po obu stronah oczy roztargnione wodził,

Nie mieszał się w myśliwyh ni w starcuw rozmowę

I widać, że czym innym zajętą miał głowę.

Nosił skużaną plackę: czasem w miejscu stanie,

Duma długo i — muhę zabije na ścianie.

Tadeusz z Telimeną, pomiędzy izbami

Stojąc we dżwiah na progu, rozmawiali sami.

Niewielki oddzielał ih od słuhaczuw pżedział,

Więc szeptali. Tadeusz teraz się dowiedział:

Że ciocia Telimena jest bogata pani,

Że nie są kanonicznie z sobą powiązani

Zbyt bliskim pokrewieństwem; i nawet niepewno,

Czy ciocia Telimena jest synowca krewną,

Hoć ją stryj zowie siostrą, bo wspulni rodzice

Tak ih kiedyś nazwali mimo lat rużnicę;

Że potem ona żyjąc w stolicy czas długi

Wyżądziła niezmierne Sędziemu usługi;

Stąd ją Sędzia szanował bardzo i pżed światem

Lubił, może z prużności, nazywać się bratem,

Czego mu Telimena pżez pżyjaźń nie wzbrania.

Ulżyły Tadeusza sercu te wyznania.

Wiele też innyh żeczy sobie oświadczyli;

A wszystko to się stało w jednej krutkiej hwili.

Ale w izbie na prawo, kusząc Asesora,

Żekł Rejent mimojazdem: «Ja muwiłem wczora,

Że polowanie nasze udać się nie może:

Jeszcze zbyt wcześnie, jeszcze na pniu stoi zboże

I mnustwo sznuruw hłopskiej niezżętej jażyny:

Stąd i Hrabia nie pżybył mimo zaprosiny.

Hrabia na polowaniu bardzo dobże zna się,

Nieraz gadał o łowuw i miejscu, i czasie;

Hrabia hował się w obcyh krajah od dzieciństwa

I powiada, że to jest znakiem barbażyństwa

Polować, tak jak u nas, bez żadnego względu

Na artykuły ustaw, pżepisy użędu,

Nie szanując niczyih kopcuw ani miedzy,

Jeździć po cudzym gruncie, bez dziedzica wiedzy,

Wiosną ruwnie jak latem zbiegać pola, knieje,

Zabijać nieraz lisa, właśnie gdy linieje,

Albo cierpieć, iż kotną samicę zajęczą

Harty w runi uszczują, a raczej zamęczą,

Z wielką szkodą zwieżyny. Stąd się Hrabia żali,

Że cywilizacyja większa u Moskali;

Bo tam o polowaniu są ukazy cara

I dozur policyi, i na winnyh kara».

Telimena ku lewej izbie obrucona

Wahlując batystową husteczką ramiona:

«Jak mamę koham — żekła — Hrabia się nie myli.

Znam ja dobże Rosyją. Państwo nie wieżyli,

Gdy im nieraz muwiłam, jak tam z wielu względuw

Godna pohwały czujność i srogość użęduw.

Byłam ja w Petersburku, nie raz, nie dwa razy!

Miłe wspomnienia! wdzięczne pżeszłości obrazy!

Co za miasto! Nikt z panuw nie był w Petersburku?

Hcecie może plan widzieć? Mam plan miasta w biurku.

Latem świat petersburski zwykł mieszkać na daczy,

To jest w pałacah wiejskih (dacza wioskę znaczy).

Mieszkałam w pałacyku, tuż nad Newą żeką,

Niezbyt blisko od miasta i niezbyt daleko,

Na niewielkim, umyślnie sypanym pagurku:

Ah, co to był za domek! Plan mam dotąd w biurku.

Otuż, na me nieszczęście, najął dom w sąsiedztwie

Jakiś mały czynownik siedzący na śledztwie;

Tżymał kilkoro hartuw: co to za męczarnie,

Gdy blisko mieszka mały czynownik i psiarnie!

Ilekroć z książką wyszłam sobie do ogrodu,

Użyć księżyca blasku, wieczornego hłodu

Zaraz i pies pżyleciał, i kręcił ogonem,

I stżygł uszami, właśnie jakby był szalonym.

Nieraz się nalękałam. Serce mi wrużyło

Z tyh psuw jakieś nieszczęście: tak się też zdażyło.

Bo gdym szła do ogrodu pewnego poranka,

Hart u nug myh zadławił mojego kohanka

Bonończyka! Ah, była to rozkoszna psina,

Miałam ją w podarunku od księcia Sukina

Na pamiątkę; rozumna, żywa jak wiewiurka:

Mam jej portrecik, tylko nie hcę iść do biurka.

Widząc ją zadławioną, z wielkiej alteracji

Dostałam mdłości, spazmuw, serca palpitacji.

Może by gożej jeszcze z moim zdrowiem było;

Szczęściem, nadjehał właśnie z wizytą Kiryło

Gawrylicz Kozodusin, wielki łowczy dworu.

Pyta się o pżyczynę tak złego humoru,

Każe wnet użędnika pżyciągnąć za uszy;

Staje pobladły, drżący i prawie bez duszy.

»Jak śmiesz — kżyknął Kiryło piorunowym głosem —

Szczuć wiosną łanię kotną tuż pod carskim nosem?«

Osłupiały czynownik darmo się zaklinał,

Że polowania dotąd jeszcze nie zaczynał,

Że z wielkiego łowczego wielkim pozwoleniem,

Zwież uszczuty zda mu się być psem, nie jeleniem.

»Jak to? — kżyknął Kiryło — to śmiałbyś, hultaju,

Znać się lepiej na łowah i zwieżąt rodzaju

Niźli ja, Kozodusin, carski jegermajster?

Niehajże nas rozsądzi zaraz policmajster!«

Wołają policmajstra, każą spisać śledztwo.

»Ja — żecze Kozodusin — wydaję świadectwo,

Że to łania; on plecie, że to pies domowy:

Rozsądź nas, kto zna lepiej zwieżynę i łowy!«

Policmajster powinność służby swej rozumiał:

Bardzo się nad zuhwalstwem czynownika zdumiał

I odwiudłszy na stronę po bratersku radził,

By pżyznał się do winy i tym gżeh swuj zgładził.

Łowczy udobruhany pżyżekł, że się wstawi

Do cesaża i wyrok nieco ułaskawi.

Skończyło się, że harty poszły na powrozy,

A czynownik na cztery tygodnie do kozy.

Zabawiła nas cały wieczur ta pustota;

Zrobiła się nazajutż z tego anegdota,

Że w sądy o mym piesku wielki łowczy wdał się:

I nawet wiem z pewnością, że sam cesaż śmiał się».

Śmieh powstał w obu izbah. Sędzia z bernardynem

Grał w mariasza i właśnie z wyświeconym winem

Miał coś ważnego zadać: już ksiądz ledwo dyszał,

Kiedy Sędzia początek powieści posłyszał

I tak nią był zajęty, że z zadartą głową,

I z kartą podniesioną, do bicia gotową,

Siedział ciho i tylko bernardyna trwożył.

Aż gdy skończono powieść, pamfila położył,

I żekł śmiejąc się: «Nieh tam sobie kto hce hwali

Niemców cywilizcją, pożądek Moskali;

Niehaj Wielkopolanie uczą się od Szwabów

Prawować się o lisa i pżyzywać drabuw,

By wziąć w areszt ogara, że wpadł w cudze gaje:

Na Litwie, hwała Bogu, stare obyczaje.

Mamy dosyć zwieżyny dla nas i sąsiedztwa,

I nie będziemy nigdy o to robić śledztwa;

I zboża mamy dosyć, psy nas nie ogłodzą,

Że po jażynah albo po życie pohodzą:

Na morgah hłopskih bronię robić polowanie».

Ekonom z lewej izby żekł: «Nie dziw, mospanie,

Bo też pan tak drogo płaci za taką zwieżynę.

Hłopy i radzi temu, kiedy w ih jażynę

Wskoczy hart; nieh otżąśnie dziesięć kłosuw żyta:

To pan mu kopę oddasz i jeszcze nie kwita:

Często hłopi talara w pżydatku dostali.

Wież mi pan, że się hłopstwo bardzo rozzuhwali,

Jeśli...» — Reszty dowoduw pana Ekonoma

Nie mugł usłyszeć Sędzia; bo pomiędzy dwoma

Rozprawami, wszczęło się dziesięć rozgoworuw,

Anegdot, opowiadań i na koniec sporuw.

Tadeusz z Telimeną, całkiem zapomniani,

Pamiętali o sobie. Rada była pani,

Że jej dowcip tak bardzo Tadeusza bawił;

Młodzieniec jej nawzajem komplementy prawił.

Telimena muwiła coraz wolniej, ciszéj,

I Tadeusz udawał, że jej nie dosłyszy

W tłumie rozmuw: więc szepcąc tak zbliżył się do niéj,

Że uczuł tważą lubą gorącość jej skroni;

Wstżymując oddeh, usty hwytał jej westhnienie

I okiem łowił wszystkie jej wzroku promienie.

Wtem pomiędzy ih usta mignęła znienacka

Napżud muha, a za nią tuż Wojskiego placka.

Na Litwie muh dostatek. Jest pomiędzy nimi

Gatunek muh osobny, zwanyh szlaheckimi.

Barwą i kształtem całkiem podobne do innyh,

Ale pierś mają szerszą, bżuh większy od gminnyh,

Latając bardzo huczą i nieznośnie bżęczą,

A tak silne, że tkankę pżebiją pajęczą,

Lub jeśli ktura wpadnie, tży dni będzie bzykać,

Bo z pająkiem sam na sam może się borykać.

Wszystko to Wojski zbadał i jeszcze dowodził,

Że się z tyh muh szlaheckih pomniejszy lud rodził,

Że one tym są muhom, czym dla roju matki,

Że z ih wybiciem zginą owaduw ostatki.

Prawda, że ohmistżyni ani pleban wioski,

Nie uwieżyli nigdy w te Wojskiego wnioski

I tżymali inaczej o muszym rodzaju;

Lecz Wojski nie odstąpił dawnego zwyczaju:

Ledwo dostżegł takową muhę, wnet ją gonił.

Właśnie mu teraz szlahcic nad uhem zadzwonił;

Po dwakroć Wojski mahnął, zdziwił się, że hybił,

Tżeci raz mahnął, tylko co okna nie wybił;

Aż muha, odużona od tyla łoskotu,

Widząc dwuh ludzi w progu broniącyh odwrotu,

Żuciła się z rozpaczą pomiędzy ih lica;

I tam za nią mignęła Wojskiego prawica.

Raz tak był tęgi, że dwie odskoczyły głowy,

Jak rozdarte piorunem dwie dżewa połowy;

Udeżyły się mocno oboje w uszaki,

Tak, że obojgu sine zostały się znaki.

Szczęściem, nikt nie uważał; bo dotyhczasowa

Żywa, głośna, lecz dosyć pożądna rozmowa

Zakończyła się nagłym wybuhem hałasu.

Jak stżelcy, gdy na lisa zaciągną do lasu,

Słyhać gdzieniegdzie tżask dżew, stżały, psiarni granie,

A wtem dojeżdżacz dzika ruszył niespodzianie,

Dał znak i wżask powstaje w stżelcuw i psuw tłuszczy,

Jak gdyby się ozwały wszystkie dżewa puszczy:

Tak dzieje się z rozmową. Z wolna się pomyka:

Aż natrafi na pżedmiot wielki, jak na dzika.

Dzikiem rozmuw stżeleckih, był uw spur zażarty

Rejenta z Asesorem o sławne ih harty.

Krutko trwał, lecz zrobili wiele w jedną hwilę;

Bo razem wyżucili słuw i obelg tyle,

Że wyczerpnęli sporu zwyczajne tży części,

Pżycinki, gniew, wyzwanie — i szło już do pięści.

Więc ku nim z drugiej izby wszyscy się porwali,

I tocząc się pżeze dżwi na kształt bystrej fali,

Unieśli młodą parę stojącą na progu,

Podobną Janusowi, dwulicemu bogu.

Tadeusz z Telimeną nim na skroniah włosy

Poprawili, już groźne ucihły odgłosy.

Szmer zmieszany ze śmiehem śrud ciżby się szeżył;

Nastąpił rozejm kłutni, kwestaż ją uśmieżył:

Człowiek stary, lecz krępy i bardzo pleczysty.

Właśnie kiedy Asesor podbiegł do jurysty,

Gdy już sobie gestami grozili szermieże,

On raptem porwał obu z tyłu za kołnieże

I dwakroć udeżywszy głowy obie mocne

Jedną o drugą, jako jaja wielkanocne,

Rozkżyżował ramiona na kształt drogowskazu

I we dwa kąty izby żucił ih od razu.

Hwilę z rozciągnionymi stał w miejscu rękami,

I «Pax, pax, pax vobiscum — kżyczał — pokuj z wami!»

Zdziwiły się, zaśmiały nawet strony obie.

Pżez szacunek, należny duhownej osobie,

Nie śmiano łajać mniha; a po takiej probie,

Nikt też nie miał ohoty zaczynać z nim zwadę,

Zaś kwestaż Robak, skoro uciszył gromadę,

Widać było, że wcale tryumfu nie szukał,

Ani groził kłutnikom więcej, ani fukał;

Tylko poprawił kaptur, i ręce za pasem

Zatknąwszy, wyszedł ciho z pokoju.

Tymczasem

Podkomorzy i Sędzia między dwiema strony

Plac zajęli. Pan Wojski, jakby pżebudzony

Z głębokiego dumania, w środku się postawił,

Wąsy siwe pokręcił, kapoty poprawił,

Iskżyły mu się oczy (zawżdy postżegano

Ten blask niezwykły, kiedy o łowah gadano),

Obiegał zgromadzenie ognistą źrenicą

I gdzie szmer jeszcze słyszał, jak ksiądz kropielnicą,

Tam uciszając mahał swą placką ze skury;

Wreszcie podniusłszy tżonek z powagą do gury,

Jak laskę marszałkowską, nakazał milczenie.

«Uciszcie się! — powtażał — miejcie też baczenie,

Wy, co jesteście pierwsi myśliwi w powiecie,

Z gorszącej kłutni waszej co będzie? czy wiecie?

Oto młodzież, na kturej Ojczyzny nadzieje,

Ktura ma wsławiać nasze ostępy i knieje,

Ktura niestety, i tak zaniedbuje łowy,

Może do ih wzgardzenia weźmie pohop nowy.

Widząc, że ci, co innym mają dać pżykłady,

Z łowuw pżynoszą tylko poswarki i zwady!

Miejcie też wzgląd powinny dla myh włosuw siwyh;

Bo znałem większyh dawniej niźli wy myśliwyh,

A sądziłem ih nieraz sądem polubownym.

Ktuż był w lasah litewskih Rejtanowi ruwnym?

Czy obławę zaciągnąć, czy spotkać się z zwieżem,

Kto z Białopiotrowiczem poruwna się Jerzym?

Gdzie jest dziś taki stżelec jak szlahcic Żegota,

Co kulą z pistoletu w biegu trafiał kota?

Terajewicza znałem, co idąc na dziki,

Nie brał nigdy innego oręża prucz piki;

Budrewicza, co hodził z niedźwiedziem w zapasy:

Takih mężuw widziały niegdyś nasze lasy!

Jeśli do sporu pżyszło, jakże spur godzili?

Oto obrali sędziuw i zakład stawili.

Ogiński sto włuk lasu raz pżegrał o wilka;

Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka!

I wy, panowie, pujdźcie za staryh pżykładem,

I rozstżygnijcie spur wasz hoć mniejszym zakładem.

Słowo wiatr, w sporah słownyh nigdy nie masz końca;

Szkoda ust dłużej suszyć kłutnią o zająca.

Więc polubownyh sędziuw najpierwej obieżcie,

A co wyżekną, temu sumiennie zawieżcie.

Ja uproszę Sędziego, ażeby nie bronił

Dojeżdżaczowi, hoćby po pszenicy gonił;

I tuszę, że tę łaskę otżymam od pana».

To wyżekłszy, Sędziego ścisnął za kolana.

«Konia — zawołał Rejent — stawię konia z żędem,

I opiszę się jeszcze pżed ziemskim użędem,

Iż ten pierścień Sędziemu w salarijum złożę».

«Ja — żekł Asesor — stawię me złote obroże,

Jaszczurem wykładane, z kułkami ze złota,

I smycz tkany jedwabny, kturego robota

Ruwnie cudna jak kamień, co się na nim świeci.

Hciałem ten spżęt zostawić w dziedzictwie dla dzieci,

Jeślibym się ożenił: ten spżęt mnie darował

Książę Dominik, kiedym z nim razem polował

I z marszałkiem Sanguszką księciem, z jenerałem

Mejenem, i gdy wszystkih na harty wyzwałem.

Tam, bezpżykładną w dziejah polowania sztuką,

Uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką.

Polowaliśmy wtenczas na Kupiskim błoniu;

Książę Radziwiłł nie mugł dosiedzieć na koniu:

Zsiadł i, objąwszy sławną mą harcicę Kanię,

Tżykroć jej w samą głowę dał pocałowanie,

A potem tżykroć ręką klasnąwszy po pysku,

Żekł: »Mianuję cię odtąd księżną na Kupisku«.

Tak Napoleon daje wodzom swoim księstwa

Od miejsc, na kturyh wielkie odnieśli zwycięstwa».

Telimena, znudzona zbyt długimi swary,

Hciała wyjść na dziedziniec, lecz szukała pary;

Wzięła koszyczek z kołka: «Panowie, jak widzę,

Hcecie zostać w pokoju, ja idę na rydze;

Kto łaska, proszę za mną» — żekła, koło głowy

Obwijając czerwony szal kaszemirowy;

Cureczkę Podkomorstwa wzięła w jedną rękę,

A drugą podhyliła do kostek sukienkę.

Tadeusz milczkiem za nią na gżyby pośpieszył.

Zamiar pżehadzki bardzo Sędziego ucieszył;

Widział sposub rozjęcia kżykliwego sporu,

A więc kżyknął: «Panowie, po gżyby do boru!

Kto z najpiękniejszym rydzem do stołu pżybędzie,

Ten obok najpiękniejszej panienki usiędzie:

Sam ją sobie wybieże. Jeśli znajdzie dama,

Najpiękniejszego hłopca weźmie sobie sama».

Nawiedzenie

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Nawiedzenie

1

Już wuwczas miasto nasze popadało coraz bardziej w hroniczną szarość zmieżhu, porastało na krawędziah liszajem cienia, puszystą pleśnią i mhem koloru żelaza.

Ledwo rozpowity z brunatnyh dymuw i mgieł poranka — pżehylał się dzień od razu w niskie bursztynowe popołudnie, stawał się pżez hwilę pżezroczysty i złoty jak ciemne piwo, ażeby potem zejść pod wielokrotnie rozczłonkowane, fantastyczne sklepienie kolorowyh i rozległyh nocy.

Mieszkaliśmy w rynku, w jednym z tyh ciemnyh domuw o pustyh i ślepyh fasadah, kture tak trudno od siebie odrużnić.

Prolog

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

LITWA

PROLOG

W Wilnie pży ulicy Ostrobramskiej, w klasztoże ks. ks. Bazylianów, pżerobionym na więzienie stanu — cela więźnia.

A stżeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicah swoih was biczować będą.

Mat. R. X w. 17

I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom.

w. 18

I będziecie w nienawiści u wszystkih dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion.

Prolog

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

PROLOG

PIERWSZA OSOBA PROLOGU

Boże! zeszlij na lud twuj, wyniszczony bojem,

Sen cihy, sen pżespany, z pocieh jasnym zdrojem;

Niehaj widmo rozpaczy we śnie go nie dręczy.

Rozwieś nad nim kotarę z rąbka niebios tęczy,

Nieh się we łzah nie budzi pżed dniem zmartwyhwstania;

A mnie daj łzy ogromne i męki niespania,

Po mękah wręcz mi trąbę sądnego anioła;

A kogo pżed tron Boga ta trąba zawoła,

Niehaj stanie pżed Tobą. Daj mi siłę, Boże,

A komu palec pżekleństw na czoło położę,

Nieh nosi znak na czole... Pozwul, Panie, tuszyć,

Że słowem zdołam cielce złote giąć i kruszyć...

Z brązu wzniosę posągi, gdzie pokruszę gipsy.

A kto ja jestem? — Jestem duh Apokalipsy —

Obrućcie ku mnie oczu zamglonyh i tważy...

Oto stoję wśrud siedmiu złocistyh lihtaży

Podobny do człowieka... szata w długość szczodra

Spływa do stup; pas złoty pżewiązał mi biodra,

Głowę kryje włos biały, jak śniegi, jak wełna;

Z oczu skra leci ogniuw dyjamentu pełna,

Nogi mam jak miedź świeżym ogniskiem czerwona,

Głos huczy jako woda wezbraniem szalona,

W ręku siedem gwiazd niosę, a z ust mi wytryska

Miecz ostry obosieczny, a tważ moja błyska

Jak słońce w całej mocy wyświecone kołem.

A gdy pżede mną na tważ upadniecie czołem,

Powiem wam: «Jestem pierwszy... i ostatnim będę...»

DRUGA OSOBA PROLOGU

Ja wam zapał poety na nici rozpżędę,

Wy śmiejcie się z zapału mego toważysza...

Kto on? — do tureckiego podobny derwisza;

Owe siedem lihtaży, jest to siedem groduw,

Stoi wśrud siedmiu złotem nalanyh naroduw,

Wygnaniec. — A włos czarny w siwość mu zamienia

Nie wiek, ale zgryzota... W oczah blask nathnienia,

W ręku gwiazdy... to myśli, z kturyh jasność dniowa;

Miecz w ustah obosieczny, jest to sztylet słowa,

Kturym zabija ludzi głupih... albo wroguw.

TŻECIA OSOBA PROLOGU

Zwaśnionyh obu spędzam ze scenicznyh proguw.

Dajcie mi proh zamknięty w narodowej urnie,

Z prohu lud wskżeszę, stawiam na mogił koturnie

I mam aktoruw wyższyh o całe mogiły.

Z pżebudzonyh ryceży zerwę całun zgniły,

Wszystkih obwieję nieba polskiego błękitem,

Wszystkih oświecę duszy promieniem i świtem

Urodzonyh nadziei — aż pżejdą pżed wami

Pozdrowieni uśmiehem, pożegnani łzami.

Rozdział drugi

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział drugi

Po posiłku, ktury zwał się śniadaniem, a do kturego dwaj toważysze zasiedli wuwczas, gdy zwykli śmiertelni byli już dawno po południowym prandium, Petroniusz zaproponował lekką dżemkę. Według niego pora była jeszcze za wczesna na odwiedziny. Są wprawdzie ludzie, ktuży poczynają odwiedzać znajomyh o wshodzie słońca, uważając w dodatku zwyczaj ten za stary, rzymski. Ale on, Petroniusz, uważa go za barbażyński. Godziny popołudniowe są najwłaściwsze, nie wcześniej jednak, zanim słońce nie pżejdzie w stronę świątyni Jowisza Kapitolińskiego i nie pocznie patżeć z ukosa na Forum. Jesienią bywa jeszcze gorąco i ludzie radzi śpią po jedzeniu. Tymczasem miło jest posłuhać szumu fontanny w atrium i po obowiązkowym tysiącu krokuw zdżemnąć się w czerwonym świetle, pżecedzonym pżez purpurowe, na wpuł zaciągnięte velarium.

Rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

W ciągu dwumiesięcznej bytności w szkole Marcinek „zdumiewające uczynił w naukah postępy”.

Tak donosiła listownie rodzicom hłopca pani nauczycielowa.

W istocie Marcinek umiał już czytać (żecz prosta — po rosyjsku), pisać dyktanda, robić zadaczki na cztery działania i począł nawet ćwiczyć się w obu rozbiorah: etymologicznym i syntaktycznym.

Pan Wiechowski szczegulniejszą uwagę zwracał na owe rozbiory. Codziennie o godzinie drugiej po południu rozpoczynał z Marcinkiem lekcję. Hłopiec czytał jakiś urywek, puźniej opowiadał treść tego, co pżeczytał, w sposub tak śmieszny i tak zabawnie barbażyńskimi wyrazami, że samego profesora rozweselała ta nauka.

Rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

ROZDZIAŁ II

Tymczasem w domu czekała ih podczas obiadu dobra nowina. Panowie Tarkowski i Rawlison byli zaproszeni pżed kilku tygodniami, jako biegli inżynierowie, do obejżenia i oceny robut prowadzonyh pży całej sieci kanałuw w prowincji El-Fajum, w okolicah miasta Medinet, blisko jeziora Karoun oraz wzdłuż żeki Jussef i Nilu. Mieli tam zabawić koło miesiąca i uzyskali na to urlopy od własnej kompanii. Ponieważ zbliżały się święta Bożego Narodzenia, więc obaj nie hcąc rozstawać się z dziećmi postanowili, że Staś i Nel pojadą także do Medinet. Po usłyszeniu tej nowiny dzieci omal nie wyskoczyły ze skury z radości. Dotyhczas znały miasta leżące wzdłuż kanału, a mianowicie Izmailę i Suez, poza kanałem zaś — Aleksandrię i Kair, pod kturym oglądały wielkie piramidy i Sfinksa. Ale były to krutkie wycieczki, gdy wyprawa do Medinet-el-Fajum wymagała całego dnia jazdy koleją wzdłuż Nilu na południe, a potem od El-Wasta na zahud, ku Pustyni Libijskiej. Staś znał Medinet z opowiadań młodszyh inżynieruw i podrużnikuw, ktuży jeździli tam na polowanie na wszelkiego rodzaju ptactwo wodne oraz na wilki z pustyni i hieny. Wiedział, że jest to osobna wielka oaza leżąca po lewym bżegu Nilu, ale niezależna od jego wylewuw i mająca swuj własny system wodny, utwożony pżez jezioro Karoun, pżez Bahr-Jussef i pżez całą więź drobnyh kanałuw. Ci, ktuży oazę tę widzieli, muwili, że jakkolwiek kraina ta należy do Egiptu, jednakże, oddzielona od niego pustynią, twoży odrębną całość. Tylko żeka Jussef wiąże, żekłbyś, niebieskim cienkim sznurkiem tę okolicę z doliną Nilu. Wielka obfitość wud, żyzność gleby i wspaniała roślinność twożą z niej jakby raj ziemski, a rozległe ruiny miasta Krokodilopolis ściągają tam setki ciekawyh podrużnikuw. Stasiowi jednak uśmiehały się głuwnie bżegi jeziora Karoun z rojami ptactwa i wyprawy na wilki do pustynnyh wzguż Gue-bel-el-Sedment.

Świteź

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Świteź

Do Michała Wereszczaki

Ktokolwiek będziesz w Nowogródzkiej stronie,

Do Płużyn ciemnego boru

Wjehawszy, pomnij zatżymać twe konie,

By się pżypatżyć jezioru.

Świteź tam jasne rozpżestżenia łona,

W wielkiego kształcie obwodu,

Gęstą po bokah puszczą oczerniona,

A gładka jak szyba lodu.

Jeżeli nocną pżybliżysz się dobą

I zwrucisz ku wodom lice:

Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą

I dwa obaczysz księżyce.

Niepewny, czyli szklanna spod twej stopy

Pod niebo idzie ruwnina,

Czyli też niebo swoje szklanne stropy

Aż do nug twoih ugina;

Gdy oko bżeguw pżeciwnyh nie sięga,

Dna nie odrużnia od szczytu:

Zdajesz się wisieć w środku niebokręga,

W jakiejś othłani błękitu.

Tak w noc, pogodna jeśli służy pora,

Wzrok się pżyjemnie ułudzi...

Lecz, żeby w nocy jehać do jeziora,

Tżeba być najśmielszym z ludzi.

Bo jakie szatan wyprawia tam harce!

Jakie się larwy szamocą!

Drżę cały, kiedy bają o tém starce,

I strah wspominać pżed nocą.

Nieraz śrud wody gwar jakoby w mieście,

Ogień i dym buha gęsty,

I zgiełk walczącyh i wżaski niewieście

I dzwonuw gwałt i zbruj hżęsty.

Nagle dym spada, hałas się uśmieża,

Na bżegah tylko szum jodły,

W wodah gadanie cihego pacieża,

I dziewic żałośne modły.

Co to ma znaczyć? rużni rużnie plotą:

Cuż, kiedy nie był nikt na dnie;

Biegają wieści pomiędzy prostotą,

Lecz ktuż z nih prawdę odgadnie?

Pan na Płużynach, kturego pradziady

Były Świtezi dziedzice,

Z dawna pżemyślał i zasięgał rady,

Jak te zbadać tajemnice.

Kazał pżybory w bliskiem robić mieście,

I wielkie sypał wydatki:

Związano niewud, głęboki stup dwieście,

Budują czułny i statki.

Ja ostżegałem: że w tak wielkiem dziele

Dobże, kto z Bogiem poczyna;

Dano więc na mszę w niejednym kościele,

I ksiądz pżyjehał z Cyryna.

Stanął na bżegu, ubrał się w ornaty,

Pżeżegnał, pracę pokropił;

Pan daje hasło: odbijają baty,

Niewud się z szumem zatopił.

Topi się, pławki na duł z sobą spyha,

Tak pżepaść wody głęboka;

Prężą się liny, niewud idzie z ciha,

Pewnie nie złowią ni oka.

Na bżeg oboje wyjęto już skżydło,

Ciągną ostatek więcieży:

Powiemże jakie złowiono straszydło?

Hoć powiem, nikt nie uwieży.

Powiem jednakże. Nie straszydło wcale,

Żywa kobieta w niewodzie,

Tważ miała jasną, usta jak korale,

Włos biały skąpany w wodzie.

Do bżegu dąży. A gdy jedni z trwogi

Na miejscu stanęli głazem,

Drudzy zwracają ku ucieczce nogi,

Łagodnym żecze wyrazem:

«Młodzieńcy! wiecie, że tutaj bezkarnie

Dotąd nikt statku nie spuści:

Każdego śmiałka jezioro zagarnie

Do niepżebrnionyh czeluści.

I ty, zuhwały, i twoja gromada

Wraz byście poszli w głębinie:

Lecz, że to kraj był twojego pradziada,

Że w tobie nasza krew płynie;

Hoć godna kary jest ciekawość pusta,

Lecz, żeście z Bogiem poczęli,

Bóg wam pżez moje opowiada usta,

Dzieje tej cudnej topieli.

Na miejscah, kture dziś piaskiem zaniosło,

Gdzie car i tżcina zarasta,

Po kturyh teraz wasze biega wiosło,

Stał okrąg pięknego miasta.

Świteź, i w sławne orężem ramiona

I w kraśne tważe bogata,

Niegdyś od książąt Tuhanów żądzona,

Kwitnęła pżez długie lata.

Nie ćmił widoku ten ostęp ponury:

Pżez żyzne wskroś okolice

Widać stąd było Nowogródzkie mury,

Litwy nauwczas stolicę.

Raz niespodzianie obiegł tam Mendoga

Potężnem wojskiem car z Rusi;

Na całą Litwę wielka padła trwoga,

Że Mendog poddać się musi.

Nim ściągnął wojsko z odległej granicy,

Do ojca mego napisze:

— »Tuhanie! w tobie obrona stolicy,

Śpiesz, zwołaj twe toważysze«. —

Skoro pżeczytał Tuhan list książęcy

I wydał rozkaz do wojny,

Stanęło zaraz mężuw pięć tysięcy,

A każdy konny i zbrojny.

Udeżą w trąby, rusza młudź, już w bramie

Błyska Tuhana propożec,

Lecz Tuhan stanie i ręce załamie,

I znowu jedzie na dwożec.

I muwi do mnie: — »Jaż własnyh mieszkańcuw

Dla obcej zgubię odsieczy?

Wszak wiesz, że Świteź nie ma innyh szańcuw,

Prucz naszyh piersi i mieczy.

Jeśli rozdzielę szczupłe wojsko moje,

Krewnemu nie dam obrony;

A jeśli wszyscy pociągniem na boje,

Jak będą cury i żony?«

— Ojcze, odpowiem, lękasz się niewcześnie,

Idź, kędy sława cię woła,

Bóg nas obroni: dziś nad miastem we śnie,

Widziałam jego anioła.

Okrążył Świteź miecza błyskawicą,

I nakrył złotemi piury,

I żekł mi: puki męże za granicą,

Ja bronię żony i cury. —

Usłuhał Tuhan, i za wojskiem goni;

Lecz gdy noc spada ponura,

Słyhać gwar z dala, szczęk i tętent koni,

I zewsząd straszny wżask: ura!

Zagżmią tarany, padły bram ostatki,

Zewsząd pociskuw grad leci,

Biegą na dwożec starce, nędzne matki,

Dziewice i drobne dzieci.

»Gwałtu! wołają, zamykajcie bramę,

Tuż, tuż, za nami Ruś wali.

Ah! zgińmy lepiej, zabijmy się same,

Śmierć nas od hańby ocali«.

Natyhmiast wściekłość bieże miejsce strahu;

Miecą bogactwa na stosy,

Pżynoszą żagwie i płomień do gmahu,

I kżyczą strasznemi głosy:

»Pżeklęty będzie, kto się nie dobije!«

Broniłam, lecz prużny opur:

Klęczą, na progah wyciągają szyje,

A drugie pżynoszą topur.

Gotowa zbrodnia... Czyli wezwać hordy

I podłe pżyjąć kajdany,

Czy bezbożnemi wytępić się mordy?...

Panie, zawołam, nad pany:

Jeśli nie możem ujść niepżyjaciela,

O śmierć błagamy u Ciebie,

Niehaj nas lepiej Twuj piorun wystżela,

Lub żywyh ziemia pogżebie!

Wtem, jakaś białość nagle mnie otoczy,

Dzień zda się spędzać noc ciemną:

Spuszczam ku ziemi pżerażone oczy...

Już ziemi nie ma pode mną!...

Takeśmy uszły zhańbienia i żezi.

Widzisz to ziele dokoła,

To są małżonki i curki Świtezi,

Kture Bóg pżemienił w zioła.

Białawem kwieciem, jak białe motylki,

Unoszą się nad topielą;

List ih zielony, jak jodłowe szpilki,

Kiedy je śniegi pobielą.

Za życia cnoty niewinnej obrazy,

Jej barwę mają po zgonie,

W ukryciu żyją i nie cierpią skazy,

Śmiertelne nie tkną ih dłonie.

Doświadczył tego car i ruska zgraja,

Gdy piękne ujżawszy kwiecie,

Ten rwie i szyszak stalony umaja,

Ten wianki na skronie plecie:

Kto tylko ściągnął do głębini ramie,

Tak straszna jest kwiatuw władza,

Że go natyhmiast horoba wyłamie,

I śmierć gwałtowna ugadza.

Hoć czas te dzieje wymazał z pamięci,

Pozostał sam odgłos kary,

Dotąd w swyh baśniah prostota go święci,

I kwiaty nazywa Cary». —

To muwiąc, pani z wolna się oddala,

Topią się statki i sieci,

Szum słyhać w puszczy, pobużona fala

Z łoskotem na bżegi leci.

Jezioro do dna pękło na kształt rowu,

Lecz prużno za nią wzrok goni,

Wpadła i falą nakryła się znowu,

I więcej nie słyhać o niéj.

Tom I, rozdział drugi

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział drugi

A wtem pżez dżwi weszła księżna — pani średnih lat, ze śmiejącą się tważą, pżybrana w czerwony płaszcz i szatę zieloną, obcisłą, z pozłoconym pasem na biodrah, idącym wzdłuż pahwin i zapiętym nisko wielką klamrą. Za panią szły panny dworskie, niekture starsze, niekture jeszcze niedorosłe, w rużowyh i liliowyh wianuszkah na głowah, po większej części z lutniami w ręku. Były i takie, kture niosły całe pęki kwiatuw świeżyh, widocznie uzbieranyh po drodze. Zaroiła się izba, bo za pannami ukazało się kilku dwożan i małyh paholikuw. Weszli wszyscy raźno, z wesołością w tważah, rozmawiając głośno lub podśpiewując, jakoby upojeni pogodną nocą i jasnym blaskiem księżyca. Między dwożanami dwuh było rybałtuw, jeden z lutnią, drugi z gęślikami u pasa. Jedna z dziewcząt, młudka jeszcze, może dwunastolatka, niosła też za księżną małą luteńkę, nabijaną miedzianymi ćwiekami.

3. Piękne są oczy fiołkowe, ale kto ukradł dżwi?

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

3.
Piękne są oczy fiołkowe, ale kto ukradł dżwi?

Sprawa zbrodniczej nitki, kturą Adasiowi udało się... zszyć „pęknięte serce” dobrego hłopaczyny, narobiła wiele hałasu; gdy wiadomość o niej dotarła do pana profesora Gąsowskiego, zacny ten mąż zadumał się głęboko i znieruhomiał w pozie, w jakiej zwykle Mickiewicz kamienieje na posągah: kamienną ręką pżyciska kamienną książkę do kamiennej piersi, jak gdyby zatrwożony, że mu ją hcą pżemocą odebrać. Tym się jednak odrużniał od wieszcza, że hociaż zakżepły w kamiennej zadumie, westhnął głęboko w pewnej hwili, czego — jako żywo — wieszcz nie może uczynić, a co uczyniłby hętnie, gożkimi tknięty myślami i pżepełniony rozżaleniem nad losem wyświeconej z życia poezji. Pan profesor powruciwszy do życia, wyżekł sam do siebie tajemnicze słowa:

Akt III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT III

SCENA I

Gospodarz

Hodzi tam i sam; zatżaskując zamyka to jedne, to drugie dżwi, kture ktoś od zewnątż otwoży; wreszcie znużony położył się na zestawionyh kżesłah, dżemiący. Pokuj jest ciemny.

Wszystko już odtąd muwione pułgłosem.

SCENA II

Gospodarz, Poeta, Nos, Pan Młody, Gospodyni, Panna Młoda

POETA

Spił sie, no!

GOSPODARZ

Zwyczajna żecz:

powinien mieć polski łeb

i do szabli, i do szklanki

— a tymczasem usnął kiep.

NOS

Do szklanki i do kohanki —

— hociaż nie — hociaż nie; —

żecz mi się inaczej widzi,

coś mnie tak pod sercem rwie,

może z tego będzie co; —

wino, wudka — to nie to,

czynnik głuwny: ...miecz.

GOSPODARZ

Miecz — miecz, czynnik głuwny miecz.

POETA

Dziwna żecz — dziwna żecz;

połużcie go spać.

PAN MŁODY

Szarpie sie.

NOS

Widzi mi się, jestem w lesie;

uciekają dżewa precz....

PAN MŁODY

Czy cię nudzi?

NOS

Wszystko nudzi,

wszystko mi się pżykży już;

koło serca mi się studzi,

odleciał mnie Anioł struż;

ino mi się widzi las

i te dżewa lecą precz:

wszystko hula: has, has, has.

PANNA MŁODA

To sie spił.

POETA

Ciekawa żecz.

GOSPODARZ

Wszystko zawsze jest ciekawe,

wszystko interesujące.

PAN MŁODY

Własny ton, muzyka duszy;

ton, pżez ktury dusza kżyczy.

POETA

Ciszej — czegoś sobie życzy.

NOS

Kapkę wina, w gardle suszy.

POETA

Masz —

NOS

do Poety

Znam, znam: evviva l’arte,

życie nasze nic niewarte:

kult Bachusa i Astarte.

Ha! tża znosić Fata, Los,

konsekwentnie prużny tżos;

o Wielkościach darmo śnić,

tżeba żyć, tżeba żyć. —

Bonaparte, ten miał nos.

GOSPODARZ

ze swego miejsca

Gdzieżeś ty się tak uwinoł,

ledwo drugi dzień wesela,

jużeś powalony z nug.

NOS

Hciałem, żebym w tłumie zginął,

żeby się tak zniwelować,

zanużyć się po szczyt głowy

w ten świat zdrowy;

indywidualność zdusić,

do prostoty się pżymusić,

ale cuż, kiedy natura

rozśpiewała moją duszę;

mimo żem hciał się pogłębić,

na plan pierwszy wstąpić muszę —

czuję! psiakrew, serce czuję...

POETA

Nie żarty, horoba serca;

po cuż pijesz?

PAN MŁODY

Niebezpieczno,

ah, to już prawie szaleństwo.

GOSPODARZ

mrucząc

...A jednak i to... męczeństwo:

żyć z tą pustką w duszy wieczną.

NOS

Piję, piję, bo ja muszę,

bo jak piję, to mnie kłuje;

wtedy w piersi serce czuję,

strasznie wiele odgaduję:

tak po polsku coś miarkuję

szumi las, huczy las:

has, has, has.

Chopin gdyby jeszcze żył,

toby pił —

has, has, has,

szumi las, huczy las.

POETA

Połużże się na kanapie,

jak się wyśpisz, pujdziesz w tan.

NOS

Tańcowałem z Morawianką,

nikt jej nie hciał w taniec brać,

pżecie mnie na litość stać:

ona hłopka, a ja pan,

jak się pżeśpię, nieh poczeka.

GOSPODARZ

majacząc

Sen — sen: — nieh poczeka tam;...

długa droga i daleka,

jedzie drogą wielki pan...

POETA

do brata

Coś się maży — — ?

GOSPODARZ

I ja śpiący.

GOSPODYNI

do męża

Podź na łużko, zgotowione.

GOSPODARZ

Nie — zostanę tu w fotelu.

ku Nosowi

He, dobranoc, pżyjacielu,

tyh prawdziwyh już niewielu.

NOS

układa się na sofie; do Pana Młodego

Całowałem Morawiankę,

a tżymałem flaszkę w łapie;

flaszka mi się pżehyliła

i czuję, że wino kapie;

szkoda wina; — w tym pżyczyna,

że tżymałem flaszkę w łapie;

hciałem wyjąć korek, a tu

korek coraz na spud idzie;

myślę sobie, daj go katu,

wyciągnę korek za włos,

za włos długi Morawianki,

a ona poszła po szklanki;

no, ale się jakoś stało,

że wypiłem flaszkę całą

i... musiałem wypić włos!

i to mnie tak rozmażyło,

żem się kohać począł naraz —

hcę całować drugi raz

i tutaj nowy ambaras,

bom runął jak, jak — jak głaz.

PAN MŁODY

Pamiętaj na drugi raz:

wpżud całować, potem pić.

POETA

Wpżudy zmarnieć, potem żyć.

GOSPODYNI

A podźcie juz, niehże śpiom.

NOS

Tom te rom tom, tom, tom, tom...

PANNA MŁODA

Ostawcie ih, podźcie już.

POETA

Ciekawy stan takih dusz.

PAN MŁODY

My jeno znamy połowę

o sobie — ktuż resztę wie — — ?

POETA

Gdzie to człowiek hadza w śnie:

Czepiec, Muzykant we dżwiah wejściowyh

CZEPIEC

Durny gajdusie,

piniądze tobyś hcioł brać?!

MUZYKANT

Nie gawędźcie, gospodożu,

połużcie się spać;

nieh se potańcują inni.

CZEPIEC

Psiekwie — mieście grać powinni;

to mnie kazujecie leżeć,

jagem wom zesypoł piniądze. —

Patżyć! — jak wom pyski spiere.

Będziecie czy nie będziecie grać — ?

MUZYKANT

Skżypkowie, jo mom rękę silno,

moze wicie — po dobroci.

CZEPCOWA

O cuz to ci — o cuz to ci?

CZEPIEC

Następ, ja im sprawie lanie.

CZEPCOWA

Dejze pokuj.

CZEPIEC

Psie gazdonie,

Juści, ino tylecka człowieka,

co sie nawesołuje z młodu;

puźni ino cięgiem nażeka:

tego szkoda, tego szkoda...

GOSPODYNI

Tak ta, jak ta, jak sie co da.

CZEPCOWA

Ale piknie sie odbywo.

Ino to miastowe państwo

patży sie, patży, a poziwo;

widać to niewyspane cy jakie;

poziwo, a nie odydzie;

widać im sie szyćko udało; —

a napżyjezdzało niemało.

GOSPODYNI

Tylo ozrywki w cały bidzie.

SCENA VI

Rachel, Poeta

RACHEL

Ah, panie, jak to piękna dla pana

hwila — ja panu oddana;

a że to tak pżemija

i ani się pan coraz zbliża,

ani ja, bo ja wciąż nieśmiała.

POETA

Pani by tam stała i stała

na tym wihże...

RACHEL

A, ten pęd; a potem te głosy coraz cihsze —

coraz dalsze — i ta muzyka bliska,

i te wszystkie na sadzie zjawiska,

kturem ja widziała —

a że to tak pżemija;

że my się rozejdziemy

że się wzajem zapomniemy,

to jest, pan mnie zapomni,

i jak się Rachel opżytomni,

to będzie mażyć

i może będzie smutna.

POETA

To będzie pani kontenta,

że myśl tak upornie zajęta

smutkiem — a Smutek to Piękno.

RACHEL

A jak struny sie jakie rozpękną

i zacznie grać ten żal.

POETA

Wtedy pani weźmie szal

i pżystanie jak Polymnia w ogrodzie,

i pomyśli — — jaki kruj jest w modzie,

jak się ubrać, mając pujść na bal

lub do koncertowyh sal,

a tam — to się spotkamy.

RACHEL

No a cuż ten serdeczny żal

i ta na moim czole hmura — ?

POETA

A od czeguż jest literatura ?

to wejdzie w sztukę;

w jakiejkolwiek formie, ale wejdzie:

czy jako sonet, czy liryka,

czy feleton powieści.

RACHEL

A moja muzyka

serca — prawie miłość do pana

najszczersza — — ?

POETA

Ta będzie najszczeżej oddana,

co do wiersza.

SCENA VII

Haneczka, Pan Młody

HANECZKA

Dziękuję ci, panie bratku,

PAN MŁODY

Wszystko dobże, prucz całusuw

HANECZKA

Całus nie jest żadną stratą.

PAN MŁODY

Drużbowie za głupi na to.

HANECZKA

To tak muwisz na ostatku!

PAN MŁODY

Nie tża, kwiatku!

SCENA VIII

Poeta, Maryna

POETA

Coraz piękniej — pani sama.

MARYNA

Pięknieję w tej samotności;

pan już, widzę, pżypiął skżydła,

pan już upoetyzował hwilę

i dom cały, wesele i gości.

POETA

Tak — już wszelakie straszydła,

cały raj fantastyczności

zimaginowałem żywy.

MARYNA

No i stał się pan szczęśliwy,

miarkując talentu tyle;

a my co — my nie poeci; —

czy nie uważa pan, że nad nas leci

jakaś kaskada czułości,

że się nam na oczah świeci,

jakbyśmy już coś widzieli — ?

POETA

Może, to może być,

że staliście się anieli

pżez tę noc niepżespaną,

pżetańczoną, pżegraną

a dalej co — ?

MARYNA

Myślę właśnie,

co dalej z anielstwem począć —

że do wozu się koniki zapżągnie,

my siądziemy — lokaj tżaśnie

z bicza — i wszystko...

POETA

Jak z bicza tżask zgaśnie.

MARYNA

No ale ktuż

ten ton tak wysoki uciągnie??

Tam poza mną, jak stałam

pży skżypku — wysłuhałam:

muwili o Polsce hłopi

i muwili wcale rozsądnie i szczeże:

że tego, tamtego tżeba bić,

że się nie tżeba dać, że tżeba jakoś żyć,

że dłużej tak nie może trwać,

i, wie pan — jakoś temu wieżę,

że to było rozsądnie i szczeże.

POETA

Że jakby pżyszło do czego...

MARYNA

Kiedy!?

POETA

Bo po co się to ciągle skarżyć biedy:

po co myśleć.

MARYNA

Żeczywiście, po co —

POETA

A za popędem idąc...

MARYNA

Jak kto! —

POETA

Oni i my — my i oni,

na wyścigi — kto kogo pżegoni!

MARYNA

A pan na Pegazie na hmuże.

Mnie się zdaje — że coś jest...

POETA

Tam?!

MARYNA

Tam — tu! — w całej polskiej natuże

pżemiana.

POETA

Obserwacja?

MARYNA

Ja wrużę.

POETA

Ah, wieżę pani, i ja też pżemieniony,

a jeszcze sobie nie wieżę

i hoć wszystko pani muwię szczeże,

to pżed sobą prawdę własną kryję

i we mgle jakowejś żyję.

Tyle się podłości i głupoty

koło mnie wlokło jak psuw,

czepiało się moih rąk,

czepiało się moih nug;

z tylum już zawracał drug

dla mgieł, dla nocy, ciemności!

Oszaleć — bo wszędy czuję

ten ustruj poetyczności

i wszystko we mnie tańcuje:

mgły i smutek, i podłości —

i na skżydłah mi cięży

ciężar jakby cudzyh łez:

Że to pan wszystko tak pamięta,

że pan tym wszystkim tak się czuli.

SCENA IX

Czepiec, Kuba

CZEPIEC

Pudzies, smyku! pudzies, zdybiu!

KUBA

Dejciez pokuj, panie wujcie.

CZEPIEC

Nie kręć się tu pod nogami,

tu starszeństwo ino sami.

KUBA

A jo coś wim i pedziołbym,

żebyście się nie ciskali.

CZEPIEC

Co...?

KUBA

Wy macie pujść kajś z nim.

tu wskazuje Gospodarza

CZEPIEC

wskazując

Z tym...

KUBA

wskazując

Jakiś bardzo znakomity pon,

jeźli bary mioł jak piec.

KUBA

Zajehał konno w podwuże,

a potem, jak se pogadali

z tym, co śpi — pon Jaśka wzion;

Jasiek zaraz konia spion

i zakżyknął: bić Moskali!

Myśmy dwa ze Staskiem stali.

Jesce wam i to powtużę,

jak oni tu sie zgodali...

CZEPIEC

A ten pon — — ?

KUBA

Gość z Ukrainy,

jakiś okropnie bogaty,

straśnie polskie robił miny.

CZEPIEC

Stary — ?

KUBA

Pono setne laty. —

Muwili o jakisi żezi, krwi —

że tża objezdzywać dwory;

pon był do szyćkiego skory,

tak się prędziuśko zmuwili,

że jak stary już skońcyli,

tośmy ledwo odskocyli

ze Staskiem ode dżwi

i niby to, ze tżymomy siwka.

CZEPIEC

Koń był siwy — ?

KUBA

Jak śnig, mliko,

a czaprak pozłocisty.

CZEPIEC

Czy to nie jakosi podrywka,

czy Czart może ze mnie drwi?

A oddałem zaroz,

a matuś showali do skżynie.

CZEPIEC

Showali podkowę do skżyni — ?

nikomu nie pokazali;

jak na dobrom gospodynie.

dobże — to sie nawet hwali.

Ale Szczęście! — Jo już wim,

tża, żebyśmy poszli z nim.

Słuhaj, Kuba, pudź ty ze mną,

Czepiec, Gospodyni

GOSPODYNI

Muj ta śpi...

CZEPIEC

Wasz ta śpi...

GOSPODYNI

Tyla sie naciskoł, szumioł,

zwymyśloł het dookoła.

CZEPIEC

Muwił co i ciekawego?

GOSPODYNI

A kto by ta co rozumioł?

CZEPIEC

To może co będzie — hę?

GOSPODYNI

Tylo z tego, co z niczego;

kajś sie zbiroł, kajś sie broł,

moze by był kogo proł.

CZEPIEC

Moze by nie było źle?

GOSPODYNI

Moze byście hcieli ś nim

Rad jestem

od głupstwa oderwać się hwilę.

RADCZYNI

Pańska praca: żecz serio,

a pan takim pżekreśla ją gestem,

tak ją wspomina niemile,

tę żecz serio.

DZIENNIKARZ

Żeczy serio nie ma;

wszystko jest prowizoryczne:

pżekonania, opinie, twierdzenia.

RADCZYNI

Jednak Prawda — ?

DZIENNIKARZ

Nawet Prawdy cienia!

RADCZYNI

To tak zależy od człowieka:

ale gdy pan sam ucieka

z posterunku — —?

DZIENNIKARZ

Pani, to akcyza:

„Placuwka” — imaginacja;

Danaid zbyteczne trudy.

RADCZYNI

— — A to pan bywa wiele — ?

DZIENNIKARZ

Tak z nudy.

Człowiek się tak w młyn zamiele,

że bywam, i bywam wiele;

wist, partyjka, kolacyjka,

bliscy, dalsi pżyjaciele.

Z biegiem lat, z biegiem dni

ten umarł, tamtego brak;

człowiek sobie maży, śni,

a z nuduw pżywdziewa frak —

pżyjehałem na wesele

i hoć mi niejedno wspak,

jakoś, jakoś dobże mi.

SCENA XIII

Radczyni, Panna Młoda

RADCZYNI

No, moja ty urocza panno młoda,

jakże wy sobie będziecie żyli?

PANNA MŁODA

A tak-ta, tak-ta, co jo wim,

jescem sie nie zgodała ś nim.

RADCZYNI

Ja wiem, że twoja uroda

niejedną trudność pżesili,

żeś sobie młoda;

no, ale o czym wy będziecie muwili,

jak tak nadejdzie wieczur długi:

muwić się nie hce, tża pżesiedzieć;

on wykształcony, ty bez szkuł —

PANNA MŁODA

Po cuz by, prose pani, godoł,

jakby mi nie mioł nic powiedzieć,

po cuż by sobie gębę psuł?

SCENA XIV

Panna Młoda, Marysia

MARYSIA

Cieszę się, a myślę sobie,

że ci będzie, siostro, żal.

PANNA MŁODA

Czego żal?

MARYSIA

Jakeś do pola ganiała

krasą i siemieniatke;

jageś jesce była mała

i ty, i Hanusia, i ja,

byłyśmy razem doma,

że ci sie zacnie bez stajnie;

żeś kole niej wyrosła zwycajnie

i bez cały ty wsioski roboty,

bez tego harowanio;

że jak ty bedzies panią,

cieszę sie, a myślę sobie,

że ci będzie, siostro, żal.

PANNA MŁODA

Czego żal — —?

MARYSIA

Że ci sie będzie cnieło

bez tatusia, bez nos,

bez tyh płotuw, bez ogroda;

że hoć sie hłopem uciesys,

jesce tu płacząca pżylecis,

bo tutok duszę mos,

bo tu sie serce pżyjęło,

a tam ci będzie samotno

i bez to ci będzie markotno,

i bez to ci będzie żal.

PANNA MŁODA

Mało szkoda, krutki żal.

MARYSIA

A teraz ty sobie hwal,

rumień się teraz i pal;

ale tutok dusza sie ostanie

i tutok twoje kohanie,

a tam ci będzie samotno

i bez to ci będzie markotno,

i bez to ci będzie żal.

SCENA XV

Marysia, Ojciec

MARYSIA

Tatuś sie Weselem cieszą...

OJCIEC

Nieh sie bawią, nieh sie weselą;

tela tego, co te parę dni —

a potem, jak sie pobierą,

to już mnie do nih nic,

nieh se ta na swoih żarnah mielą,

jako hcą — nie moje prawo.

MARYSIA

Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą

grontuw — do tej upłaty — ?

OJCIEC

Jo patżę swego — jo niebogaty;

posłaś, toś posła;

cy tam za tego, cy za insego:

telo, co byś sie wyniosła

na tamten świat.

MARYSIA

Może byście byli więcej rad,

żebym za pana sie wydała,

jak mię to pżed laty hcioł — ?

OJCIEC

Ten, co umarł; — ostał swat,

boś sie pżez Wojtka swatała,

i swat ciebie wzioł.

MARYSIA

A ja swata pokohała,

a dzisiok, jak sie Jaga wydała

i ja sobie moje pżypomniała

o tym zmarłym pżyjacielu,

Ino patżę...

OJCIEC

Płaczesz — — ?

MARYSIA

Tak się w oczah mgli,

wszystko widzę coraz bladsze.

SCENA XVI

PANNA MŁODA

A tak-ta na śnie, nie dziwota,

że sie jakie byle co zwidzi;

nieh ino pon nie szydzi,

bo pon, to po dniu zdziwuje,

jesce wsady rozgaduje,

jakby cejco — hoć ni ma co.

POETA

Są tacy, co za to płacą;

że z jednego takiego bajania

można sobie powuz sprawić

i zestrojonego diabła,

i ogromnie wielu gapiuw zabawić.

PANNA MŁODA

Od tańcenia takem osłabła...

Śniło mi się, że siadam do karety,

a oczy mi sie kleją — o rety. —

Śniło mi sie, że siedzę w karecie

i pytam sie, bo mnie wiezą pżez lasy,

pżez jakiesi murowane miasta

„a gdzież mnie, biesy, wieziecie?”

a oni muwią: „do Polski” —

A kaz tyz ta Polska, a kaz ta?

Pon wiedzą?

POETA

Po całym świecie

możesz szukać Polski, panno młoda,

i nigdzie jej nie najdziecie.

PANNA MŁODA

To może i szukać szkoda.

POETA

A jest jedna mała klatka —

o, nieh tak Jagusia pżymknie

rękę pod pierś.

PANNA MŁODA

To zakładka

gorseta, zeszyta trohę pżyciaśnie.

POETA

— — — A tam puka?

PANNA MŁODA

I cuz za tako nauka?

Serce — ! — ?

POETA

A to Polska właśnie.

SCENA XVII

Poeta, Pan Młody

PAN MŁODY

Takie zimno bardzo rano;

noc tę dzisiaj niepżespaną

zapamiętam długie czasy.

POETA

Zapewne, noc to poślubna,

ta jest zawsze siłoprubna.

PAN MŁODY

Trohę to, co inne jeszcze.

Ujęły mnie jakieś kleszcze

pżestrahu, ogromne grozy.

Uląkłem się nagle prozy,

jaka jest we fantastycznym świecie:

że to, co jest tu pżed nami żywe,

tak się nagle wiatrem zmiecie;

że my prużno wyciągamy ręce

do widziadeł — bo to są widziadła,

i tak mi fantazja zbladła,

bo już się była układła

do snu we widziadeł lesie.

POETA

A mnie to znowu teraz niesie

ten wiher z nocy.

Określiłbym to tak, że dusza pnie się

po skale stromej w gurę

i wie — wie, że stanie tam!

Taka pewność sił, tę teraz mam!

PAN MŁODY

I to wszystko na żart — — ?

POETA

A ot tak, jak leci czart

po nocy — nie zeszła jeszcze noc.

PAN MŁODY

A trafiaj ty orły z proc,

ja wolę gaik spokojny,

sad cihy, woniami upojny:

żeby mi się kwieciły jabłonie

i mlecze w puhuw koronie,

i trawa shodziła zielona,

kręciła się pży mnie żona,

żebym miał kąt z bożej łaski,

maleńki, jak te obrazki,

co maluje Stanisławski

z jabłoniami i z bodiakiem

we złotawem słońcu takiem...

żeby mi tam było ciho, spokojnie,

a jeśli gwarno i rojnie,

to od bżęczącyh pszczuł, błyszczącyh muh.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

SCENA XVIII

Popżedni, Czepiec

CZEPIEC

w kożuhu, z wielką kosą w ręku

A moi panowie tu.

PAN MŁODY

Kosa!

Jaka piękna.

CZEPIEC

A bo nastawiona.

PAN MŁODY

Prawda, ostro najeżona,

jak do bicia — cuż to będzie z tego?

CZEPIEC

Ano nastawiona do użycia,

ale to wy, panowie, nie wicie,

jak widzę — co sie gotuje.

POETA

Cuż to Czepiec muwią — czy do brata

jaka sprawa?

CZEPIEC

Ano właśnie: Sprawa.

PAN MŁODY

Żecz ciekawa —

POETA

Żecz ciekawa,

PAN MŁODY

Cużeście to niby mieli,

żeście tak nagle wlecieli — ?

CZEPIEC

Ej, pon jakby ślepy, ślepiec;

nie do panam szedł.

POETA

No, Czepiec;

brat dżymie, budzić nie tżeba;

czy co ważne — — ?

CZEPIEC

Ważno kosa.

POETA

Jeśli potżebował do obrazu

kosy — postawcie ją w kącie —

jak się zbudzi...

CZEPIEC

Aha, bratku, mom cie.

Juz sie obrazy skońcyły;

Cuż mi kum do uha skżeczy,

o czym? — cuż z tą kosą, po co?

CZEPIEC

A tam ludzie sie szamocą

we wsi — tam sie garną, kupią;

może idą już — pon śpią!!

Zaspane ślipia.

GOSPODARZ

Co ty mnie tu — co wy, co to?

CZEPIEC

A spieszy mi sie z robotą,

juzem sie wycniuł ze spania

i jestem gotuw, i czekam

dalszego rozkazowania,

a pon sie nie wycniuł i śpi.

GOSPODARZ

A wam co się z kosą śni — — ?!

CZEPIEC

Mnie sie nie śni, wstawaj pon;

boć kum pono rozkaz wzion

jakiś ważny, najważniejszy,

i papiry, czy tam co.

GOSPODARZ

Ja, papiery, rozkaz, czyj?

CZEPIEC

Myjze sie pon prędzej, myj —

nieh po prużności nie stoję,

bo mi prużno mitręga i wstyd.

Pon mają pujść razem z hłopami,

a hłopi tu wsioscy już som

gotowi — i stoją tam!

Zbierają się kole studnie z gościeńca

i pżywalą się tu do dziedzieńca,

— — Jakiś znak?

CZEPIEC

Zbierajcie się, puki czas,

byśwa byli radzi z was,

a nie stujcie jak te ćmy

albo kpy;

co kto ma, do ręki brać,

na podwuże wyjść i stać;

tam już ludzie som,

co sie sami rwiom:

hłopi, tak! A hłopi, tak!

POETA

— Jakiś znak.

GOSPODARZ

Jakiś znak!

CZEPIEC

Panowie, jakeście som,

jeźli nie pujdziecie z nami,

to my na was — i z kosami!

GOSPODARZ

Wy, a jako — ?

POETA

Wiecież, kto my!?

Co wy o nas wiecie — nic.

CZEPIEC

O, pon, widno, niewidomy;

widać, że nie znacie nas.

PAN MŁODY

Widzę, żeście krwi łakomy;

jeno że na krew nie czas.

CZEPIEC

Hej, pan młody, hej, pan młody,

wyszczezyły mu się gody,

to mu ino w myśli wczas.

GOSPODARZ

A! wstydzę się waszyh słuw,

hoć mi radość z waszyh lic.

CZEPIEC

Wyście bo to żarnyh świc

rozpalili z naszyh lic.

Panie, a cy pon pamięta,

jak pon szeptoł nieraz w noc,

co muwiła Panna Święta,

jako w nas jest wielga moc,

jako że moc jest zaklęta,

że sie kiedyś opamięta...

Wyście to pożarnyh świc

Kręć pon ino prużne żarny,

poezyje, wirse, książki,

podobajom ci sie wstążki,

stroisz sie w te karazyje,

a jak tża sie miżać z czego,

to pon w sobie szyćko skryje.

POETA

A pżecież się nic nie dzieje.

CZEPIEC

A toć pżecie wciąż muwicie,

jeśli rozumiem co z tego;

ponoć nawet pierwsi wicie:

to żecz wielka?

GOSPODARZ

Jaka?!

CZEPIEC

Dnieje!!!

POETA

Dnieje, tak, to tam szaleje

ta majaka z hmur i mgły,

ta majaka, co sie wieje

ponad łan.

PAN MŁODY

ku oknu

Na liściah skry.

Opalowa rosa spływa;

pżesiewa się w dyjamentah

z dżew, jak wiszar w skalnyh pętah. —

Cud!

CZEPIEC

Pon ino widzisz phły,

phły, świecidła, rosę, ćmy,

a nie hcesz znać, co som my:

że w nas dnieje, dusa świci,

że zarucko kur zapieje,

że na nas czekają w mieście,

że nas tu jest ze dwiedzieście

z kosom, cepem, żelaziwem

i że to, to nie som sny.

POETA

Co on muwi? A to dziwne,

bo mi się to dziś mażyło:

jako dramat, jako sen.

PAN MŁODY

Co za temat!

POETA

Hłopska krew

i ten jego pański gniew.

GOSPODARZ

Nas czekają? — Was czekają?

Zaraz — coś to — coś tu było,

co już o tym mnie muwiło —

lecz kto, jaki...

CZEPIEC

Ktoś tu był,

co pżejehał duże światy,

ponoś kajsi z Ukrainy;

pżywiuzł hasło cy papiry,

rozesłać kazał wiciny —

a są tu za progiem ludzie,

mogą świadczyć, jak z pułnocka

słyszeli bżąkanie liry.

POETA

do brata

Liry bżęki po pułnocy,

jakeś ty leżał w niemocy,

ja słyszałem.

PAN MŁODY

Ja słyszałem

od podwuża, z tego sadu.

POETA

Z tego sadu, spod jabłonki,

ale sobie myślę: mżonki —

może ktoś się ubrał w dzwonki?

GOSPODARZ

A był także jakiś taki —

był też inny — nie pamiętam —

ale mi coś świta —

CZEPIEC

Pany —

wyście ino do majaki;

niehże ktury wyjży w pole,

co sie widzi hań na dole,

kandy jest krakowsko ścizka.

POETA

wyhodzi

I stąd widzieć, bo to z bliska;

tża zobaczyć.

SCENA XX

Pan Młody, Czepiec, Gospodarz

PAN MŁODY

Po cuż gniewy?

takiście są rozpaleni.

CZEPIEC

A tam, panie, się rumieni;

na powietżu słyhać śpiewy.

PAN MŁODY

Wyście, Czepiec, w gorącości,

to wam się coś maży, dzwoni.

CZEPIEC

Panie młody, tam ktoś goni,

tyle hłopa, tyle koni,

idź pon ujżyć.

PAN MŁODY

wybiega

Co tam znowu?

SCENA XXI

Gospodarz, Czepiec

GOSPODARZ

Kum pijany — ja pijany.

Ładnie wam tak z kosą w dłoni.

CZEPIEC

Psiakrew — — jo mom stać,

a tu ludzie hcom się rwać.

Podźcie, hłopcy — Kasper, podź!

Stańcie se tu kole proga.

Uhylił był dżwi nawołując; whodzi dwuh parobkuw z nastawionymi kosami; z tyh Kasper w stroju drużby. Stają na warcie: jeden pży dżwiah w głębi, drugi u dżwi weselnyh.

SCENA XXII

Gospodarz, Czepiec, Parobcy

GOSPODARZ

do Kaspra

Zamknij, nieh nie lazom baby.

A więc co to — co to, co — ?!

CZEPIEC

Ktuż to u was był — no kto?

Jeźli mos pon w sercu Boga,

to sie z nami zgudź.

GOSPODARZ

Czekaj, czekaj, coś mi świta:

ktoś był u mnie, muwisz kum

taki w głowie słyszę szum —

nie pamiętam, myśl ukryta

nie może się dobyć z głębi — —

coraz innyh myśli tłum...

CZEPIEC

Pon se ino serce ziębi

tym myśleniem, sumowaniem:

boby sie pon usroł na niem.

SCENA XXIII

Popżedni, Pan Młody

PAN MŁODY

we dżwiah

Stado mi białyh gołębi

wyfurknęło pżed sam nos,

że aż Jaga kżykła w głos;

powietże się od nih kłębi.

Jaga, podź no!

KASPER

u dżwi weselnyh

Nie tża Jagi.

Tu sie ważne grajom sprawy;

podź ta pon, boś tu ciekawy,

ino nie tża żadnyh bab.

SCENA XXIV

Popżedni, Panna Młoda

PANNA MŁODA

szarpła dżwi silnie i whodząc odpyha Kaspra

Pudzies, selmo, jakiś drab!

Bedzies mi tu groził wniść,

żeś se wraził w rękę żyrdź,

kces kim żądzić, taki cap —

wraź se jeszcze na łeb ćwirć!

PAN MŁODY

Cuż ci o to?

KASPER

Jasna pani!

Poszłabyś sie pżespać ś nim.

PANNA MŁODA

Wyście wszyscy niewyspani,

w izbah swąd, a we łbie dym.

SCENA XXV

Popżedni, Poeta

POETA

wbiegając

Huragan się czarnyh wron

zerwał z pola, gdzieś z tyh stron,

i z krakaniem wielkim goni;

taki był głęboki ton

w tym krakaniu czarnyh wron,

jakby jakiś niosły plon

we łbah.

GOSPODARZ

Bracie — nie to.

POETA

Na hmurah się dziwy stroją.

PAN MŁODY

ku oknu

Z daleka już widać ruż;

pżypatż się, tak oczy zmruż:

co za gra tyh pierwszyh zuż!

POETA

Z hmur się stawia jakby tron

i jakieś zjawiska skżydeł

koło tronu.

CZEPIEC

Widzioł pon!

SCENA XXVI

Popżedni, Gospodyni

GOSPODYNI

whodząc żywo

Słyszcie, hłopy, podźcie patżeć,

jakieś wojsko w ogniu stoi.

Całe pole pod Krakowem

od tyh kosiskuw się roi.

GOSPODARZ

Ha! — już stoją!

POETA

Tyś widziała —

muszę widzieć! płoniesz cała!

odbiegł, wiodąc za sobą Gospodynię

SCENA XXVII

Popżedni, prucz Gospodyni i Poety

PAN MŁODY

Cuż wy tutaj?

PANNA MŁODA

ciągnie go ze sobą

Podź sie patż:

dają znaki, dają znaki!

PAN MŁODY

A cuż za świat jakiś taki;

to ciekawe, to ciekawe.

Wybiegają obydwoje.

SCENA XXVIII

Popżedni, prucz Państwa Młodych, Poeta

POETA

wraca szybko

Słyszałem w powietżu wżawę,

coś jakoby głosy, śpiew,

ale wiatru zimny wiew

w coraz inną dmuha stronę

i co było już widome,

już, zdaje się, pojawione,

staje się nagle znikome;

umilka i cihnie śpiew,

pżestaje się hylić kżew...

SCENA XXIX

Popżedni, Pan Młody

PAN MŁODY

wraca pędem

Ze Zorzy się zrobiła krew:

taki sznur krwi wydłużony

ponad Kraków — krwawy pąs,

jakby wieża Zygmuntowska

miała we dwie strony wąs.

SCENA XXX

Popżedni, Panna Młoda

PANNA MŁODA

wraca pędem

Ogromny pżyleciał ptak,

hań se na ganecku siad,

taki ci ogromiec kruk.

Potem sie ze skżydlih wag

uniusł, wzleciał, znowu spad,

potżaskał gałązki bżuz,

strącił rosy gęsty deszcz

i posed — !

SCENA XXXI

Popżedni, Gospodyni

GOSPODYNI

wpada

Nieh broni Bóg!!!

Cuz wy hcecie, co wy hcecie!?

Cuzeście sie kosuw jeni;

do Czepca

idźcież, kumie, haw do sieni,

boście całom noc nie spali.

KASPER

Coroz wiency nas sie wali.

SCENA XXXII

Popżedni, wielu Chłopów z kosami i rużną bronią, poubieranyh jak do drogi

GOSPODYNI

Gwałtu rety, Boże hroń!

Kto wam wraził kosy!?

CZEPIEC

Broń!!

Dejcie, matka, spokuj dziś,

tża nam iść.

GOSPODARZ

Tża nam iść.

Coś mi świta; — świta w polu.

Wszyscy widzą jakieś cuda.

Sen — sny: bajki — Myśl: kąkolu!

Precz, kąkolu, hwaście, precz. —

Niehże wymiarkuję żecz:

ktoś był — kazał — co — ?

POETA

do Gospodarza

Co, bracie,

w tobie się szamoce bul.

PAN MŁODY

do Panny Młodej

Mgły się już rozwłuczą z pul;

będzie ranek śliczny — Jaga,

wczoraj były wihry, buża,

dzisiaj wszystko się rozhmuża,

moja duszo, jużeś moja.

POETA

do Gospodarza

Mnie się w nocy zjawił duh:

na nim była czarna zbroja;

napadł na mnie tak obcesem,

kżyczał słowa, takie słowa,

wytężałem cały słuh.

GOSPODARZ

do Poety, a słuhany pżez wszystkih

Tak mi cięży, cięży głowa.

To powietża ranny wiew.

Czy to prawda, bracie drogi,

że oni tam jakiś śpiew

napowietżny słyszą gdziesi?

POETA

A może we wihrah biesi

śpiewają i pryszczą krew

na hmury — ?

PAN MŁODY

Na niebie ruh.

GOSPODARZ

do Poety

Muwisz, żeś wytężył słuh —

bracie — skądś te słowa znam:

„wytężać — wytężać słuh”.

SCENA XXXIII

Popżedni, Haneczka, Zosia

HANECZKA

do Pana Młodego

Bratku, w niebie jakiś ruh,

jakieś wojny, jakieś dziwy:

gonitwy po hmurah konne.

ZOSIA

A powietże takie wonne...

HANECZKA

Gonitwy po niebie konne;

ryceże jacyś ogromni

stoją ruwno w dwa szeregi

i dalekim łanem dżewcuw

godzą na się wielkim pędem.

PAN MŁODY

A to graniczy z obłędem,

tyle zwidzeń, dziwuw tyle;

jak to człowiek z czego byle

wysnuje znaczące żeczy.

HANECZKA

do Czepca

Ah, jaka to wielka kosa,

moiściewy, taka szczytna;

można by nią ciąć niebiosa

na płaty, jak sztukę płutna.

CZEPIEC

Nie daj Boże ciąć po niebie;

mowa jakaś bałamutna;

zjawi się w naszy potżebie

nie bluźniercza, ale bitna;

panienka se rezolutna,

jesce nic o kosah nie wi.

HANECZKA

Jacyście wy, moiściewi,

dajcie no mi ją do ręki.

CZEPIEC

A to juz nie lo panienki;

Sprawa inso.

GOSPODARZ

do Poety, a słuhany pżez wszystkih

Sprawa, Sprawa!

Duch! — pżez Boga — Duch — miarkuję:

Ta noc była: dziwna jawa —

miałem gościa — kto pżeczuje? —

Była na dusze obława.

POETA

Widziałem ryceża w zbroi,

bracie, muwisz: Duch!

GOSPODARZ

Muj bracie,

pżyleciał Duch — ludzie moi!

Jeszcze w oczah, jak cień, stoi.

Pżypominam, pżypominam:

człowiek stary, z brodą siwą,

tważ owita w siwy włos,

w kożuhu ogromnym czerwonym

pżyszedł tu.

STASZEK

ktury się pżecisnął ku Gospodarzowi pżez gromadę hłopuw i bab w natłoku zebraną na izbie

Pżyjehał, wim,

tżymaliśmy konia razem z nim;

koń był biały.

KUBA

tuż za Staszkiem

W siodle lira.

GOSPODARZ

Myśli zbieram, słuh naginam...

POETA

W siodle lira...

STASZEK

Dwa pistolce.

GOSPODARZ

W muzgu kłuje — jakby kolce:

myśli zbieram...

CZEPIEC

do gromady otaczającej Gospodarza

Myśli zbira.

GOSPODYNI

O muj Boże, jakiś hory —

GOSPODARZ

Lżej, opadła z piersi zmora. —

Słuhajcie — wytężcie słuh:

był u mnie Duch: Wernyhora!

WSZYSCY

Co ty muwisz, wszelki duh?!

GOSPODARZ

Oblatywał nocą dwory,

był spokojny, dziwnie silny,

dawał mi rozkazy, hasła,

a był w sprawah takih pilny,

nic w nim Siła, Moc nie gasła.

Spieszył się, wyleciał zara,

miał objehać liczne dwory

i miał wrucić do tej pory.

WSZYSCY

Tego rana?!

GOSPODARZ

Tego rana.

WSZYSCY

I cuż rozkaz — — ?!

GOSPODARZ

Wić posłana.

POETA

ku kosynierom

Boże, toście wy są z Wici?

CZEPIEC

A som ludzie rozmaici;

my ta wiemy od hłopakuw,

co sie tżymali czaprakuw,

jak ta śkapa w dworcu stała.

STASZEK

Co sie szarpią, to kopała;

tżymaliśmy uzdki w łapah;

mnie i Kubie pyski sprała;

co za pon na takih śkapah!

GOSPODARZ

Wernyhora! — Wernyhora!

Obudziłem się ze snu —

kazał broń — broń kazał brać!

POETA

Lecieć?!

GOSPODARZ

Nie — tu w miejscu stać.

Czekać, jak zapieje kur,

wytężać, wytężać słuh,

aż się pocznie słyszeć ruh

od Krakowa na gościńcu.

GOSPODYNI

z drugiej izby

Tyle luda na dziedzińcu.

PANNA MŁODA

we dżwiah

Sami swoi!

GOSPODYNI

z drugiej izby

Som i z Toń.

Cała pod Krakowem błoń

pełna ludu, pełna kos!

POETA

Jakaś złuda.

GOSPODARZ

Jakiś los.

POETA

wjedzie stary lirnik siwy.

HANECZKA

Wjedzie stary Wernyhora!?!

GOSPODARZ

I pżeżegna lirą niwy —

wtedy tżeba się pokłonić,

potem siąść na koń.

POETA

I gonić!

GOSPODARZ

Nie wiem — potem co — tajemno

Słuhać.

HANECZKA

Słuhać —

GOSPODARZ

Cuż...?

PAN MŁODY

u okna zasłuhany

Jakiś pęd, ile muj słuh —

szedł, lecz wplątał się w sad grusz;

dżewa go więżą.

POETA

wśrud ogulnej ciszy

Bżęk muh,

nad malw badyle suhe

bżęczy pżedranny szum.

GOSPODYNI

szepce

Poklękali, luda tłum,

patżajcie hań ku dworcowi.

PANNA MŁODA

z wykżykiem

Coraz nowi, coraz nowi!!

HANECZKA

między Gospodarzem a Czepcem; pżez łzy

Czy on sam, czy jedzie społem

z kim — czy jest kto z nim? — ?

GOSPODARZ

Pokłońcie się o ziem czołem:

ma pżyjehać z ARCHANIOŁEM,

od gościńca, od Krakowa...

Na Zamku czeka KRULOWA

z Częstochowy.

POETA

Bracie, Duch!

GOSPODARZ

Natężać, natężać słuh.

HANECZKA

Rany Boskie, słyszę!

GOSPODYNI

Kaj?

PANNA MŁODA

Hań, daleko, słyszę.

PAN MŁODY

Gdzie?!

POETA

pułgłosem

Spadły liście suhe z dżew.

PAN MŁODY

szeptem

Ustał pżecie wiatru wiew.

POETA

Zerwały się wrony dwie

ze sadu.

PAN MŁODY

Z ogrodu w sad.

PANNA MŁODA

Zajść do pola!

GOSPODARZ

Ciho!

HANECZKA

Cyt!

GOSPODYNI

śrud milczenia

Może i słyhać co — ?

POETA

rękę stulił pży uhu, głowę pohylił ku piersiom brata

Świt!

GOSPODARZ

Słyhać, słyhać...

POETA

pewny, z dłonią pży uhu

Wielki Duch!

Wytężać, wytężać słuh.

Słyhać.

GOSPODARZ

Ciho!

PAN MŁODY

z uhem pży szybie okienka

Pędzi ktoś.

HANECZKA

zapatżona pżed siebie, osłaniając dłońmi tważ

Zosiu, Zosiu, Boga proś,

jedzie!

ZOSIA

Tętni!

GOSPODARZ

Jedzie!

POETA

Goni!

CZEPIEC

cały w słuhu

Będzie ze sta, do sta koni.

GOSPODYNI

Tętni.

KASPER

Jedzie.

PANNA MŁODA

Dudni.

POETA

Pędzi! — — —

GOSPODARZ

Ciho — świta, świta, zoże!

Prawie widno — to On — Boże!

On, On — ciho — Wernyhora. —

W pokłon głowy, prawda żywa,

Widmo, Duch, Mara prawdziwa.

POETA

Świtanie na lutniah gędzi...

PAN MŁODY

Tętni.

PANNA MŁODA

Jedzie.

GOSPODYNI

Tętni.

CZEPIEC

— Pędzi.

Wszyscy w nasłuhiwaniu, pohyleni ku dżwiom i oknu — w ogromnej ciszy, w pżejęciu.

GOSPODARZ

— — — — — — — — — — — —

Słuhajcie, kohani, dzieci —

ażeby to była prawda:

że Wernyhora tam leci

z Aniołem, Archaniołem na czele;

że tej nocy, gdy my pży muzyce,

pży weselu, gdy my w tańcowaniu,

tam, kędyś, stało się tak wiele:

że Kraków ogniami płonie,

a MATKA BOŻA w koronie,

na Wawelskim zamkowym tronie

siedząca, manifest pisze:

skrypt, co pżez cały kraj poleci

i tysiące obudzi i wznieci. —

Słuhajcie, serce mi dysze,

ażeby to prawda była:

że Wernyhora tam leci,

a za nim tabunem konie!

PAN MŁODY

Coraz bliżej?

POETA

Klęknąć!!

CZEPIEC

— — — Stanął, wrył.

GOSPODARZ

Stżymał, widać, z całyh sił.

HANECZKA

w zahwyceniu

Gdyby to Archanioł był.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wszyscy pohyleni, pułklęczący, zasłuhani; silnie dzierżąc w prawicah kosy; to imając szable, ze ściany pohwycone; to znuw jakieś flinty i pistolety; w tym zasłuhaniu jak w zahwycie duszy; dłoń do uha pżyhylona. — Słyhać było żeczywiście tętent, ktury nagle bliski, coraz bliższy — tuż ustał — — słyhać po hwili ciężkie kroki szybkie, gwałtowne, w sień, w drugą izbę, aże we dżwiah w głębi staje pierwszy drużba:

SCENA XXXIV

JASIEK

Maryś, panie, panie — Jezu!

koń w podwurcu padł.

rozglądając się

Cuż wy — Hanka — Jaga — hej,

cuż wy — cuż to, Jaga — ej

— — — — — — — — — — — —

Cuż to, co to, czy zaklęci:

stoją wsyscy jak pośnięci;

słysta, Hanuś, Błażek, matuś,

panie młody, Czepiec, tatuś,

panie, cuż to — czy zaklęci;

stoją syscy jak pośnięci;

— — — — — — — — — — — —

Aha; prawda, żywy Bóg,

pżecie miałem trąbić w rug;

kaz ta, zaś ta, cyli zginoł,

cyli mi sie ka odwinoł —

kajsim zabył złoty rug,

ostał mi sie ino sznur.

— — — — — — — — — — — —

Z izby głębnej, od hwili, wszedł był, w tropy za Jaśkiem, kołyszący się słomiany Chochoł.

SCENA XXXV

CHOCHOŁ

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jak ci spadła czapka z piur.

JASIEK

Tom sie hyloł po te copke,

to mi może sie odwinoł.

CHOCHOŁ

Miałeś, hłopie, złoty rug,

miałeś, hłopie, czapkę z piur:

Wybiega pżez dżwi weselne, pżeciskając się pżez gromadę znieruhomioną; — słyhać tupot jego krokuw w sieni — to raz się zastanowi, to dalej biegnie; ...w trop za nim kołysze się Chochoł, szeleszcząc słomą po potrącanyh ludziah.

Od sadu, od pola, we świetle szafiru, co idzie jak łuna błękitna — głosy się cisną pżedrannyh ptasih świergotań; niebieskie to Światło wypełnia jakby Czarem izbę i gra kolorami na ludziah pohylonyh w puł-śnie, puł-zahwycie. — Pżeze dżwi w głębi wraca Jasiek i patży dokoła, i oczom nie wieży, i coraz się słania od grozy.

SCENA XXXVI

JASIEK

Juz świtanie, juz świtanie —

tu tża bydłu paszę nieść,

tża rżnąć sieczki, ważyć jeść; —

jakże ja se rade dam,

oni w śnie — ja ino sam — ?

— — — — — — — — — — — —

Syćko tak porozwierane —

syćko z rękami na usah,

deh im zaparło w dusah;

jako dżewa wrośli w ziem,

jak tu, co tu radzić jem — ?

— — — — — — — — — — — —

Kajsim zabył złoty rug,

u rozstajnyh może drug,

copke strasny wiher zwiał

bez tom wiehę z pawih piur;

żebym hocia rug ten miał —

ostał mi sie ino sznur.

— — — — — — — — — — — —

Straśnie sie zasumowali,

tak im czoła zmarszczek spion,

jakby ciężko pracowali...

SCENA XXXVII

Pżez dżwi głębne od hwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skżynię malowaną się wygramolił i ze skżyni tak do drużby poczyna:

CHOCHOŁ

To ih Lęk i Strach tak wzion,

posłyszeli Ducha głos:

rozpion sie nad nimi Los.

JASIEK

Tak sie męcą, pot z nih ścieko,

bladość lica pżyobleko; —

jak ih zwolnić od tyh mąk?

CHOCHOŁ

Powyjmuj im kosy z rąk,

poodpasuj szable z pęt,

zaraz ih odejdzie Smęt.

Na czołah im kułka zrub,

skżypki mi do ręki daj;

ja muzykę zacznę sam,

tęgo gram, tęgo gram.

JASIEK

ktury był uczynił żecz

Ka te kosy złożyć — — ?

CHOCHOŁ

W kąt.

JASIEK

ciska za piec dżewca

Nik ih ta nie najdzie stąd.

CHOCHOŁ

Ze skałek postżepuj proh

i ciś je w piwniczny loh.

Lewą nogę wyciąg w zad,

zakreśl butem wielki krąg;

ręce im pozałuż tak:

nieh się po dwuh hycą w bok;

odmuw pacież, ale wspak.

Ja muzykę zacznę sam,

tęgo gram, tęgo gram:

będą tańczyć cały rok.

JASIEK

ktury był uczynił wszystką żecz

JASIEK

jest teraz kontent a dziwuje się

Tyle par, tyle par!

CHOCHOŁ

Tańcuj, tańczy cała szopka,

a cyś to ty za parobka?

JASIEK

z ręką do czoła, jakby se hciał na uho nasunąć czapki

Kajsi mi sie zbyła copka —

pżeciem drużba, pżeciem drużba,

a drużbie to w copce służba.

CHOCHOŁ

w takt się hyla a pżygrywa

Miałeś, hamie, złoty rug,

miałeś, hamie, czapkę z piur:

czapkę wiher niesie,

rug huka po lesie,

ostał ci sie ino sznur,

ostał ci sie ino sznur.

Kogut pieje.

JASIEK

jakby tknięty, pżytomniejąc

Jezu! Jezu! zapioł kur!

Hej, hej, bracia, hyćcie koni!

hyćcie broni, hyćcie broni!!

Czeka was WAWELSKI DWUR!!!!!

CHOCHOŁ

w takt się hyla a pżygrywa

Ostał ci sie ino sznur.

— — — — — — — — — — — —

Miałeś, hamie, złoty rug.

JASIEK

aże ohrypły od kżyku

Hyćcie broni, hyćcie koni!!!!

A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, pżeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, pułcihy — że ledwo szumią spudnice sztywno krohmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki ze świecidełek podzwaniają — głuho tupocą buty ciężkie — taniec ih tłumny, że zwartym kołem stuł okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni.

JASIEK

Nic nie słysom, nic nie słysom,

ino granie, ino granie,

jakieś ih hyciło spanie...?!

Deh mu zapiera Rozpacz, a pżestrah i groza obejmują go martwotą; słania się, hyla ku ziemi, potrącany pżez zbity krąg tanecznikuw, ktury daremno hciał rozerwać; — a za głuhym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny — zwartym kołem, weselnym —

Kogut pieje.

JASIEK

niepżytomny

Pieje kur; ha, pieje kur...

CHOCHOŁ

nieustawną muzyką pżemożny

Miałeś, hamie, złoty rug....

— — — — — — — — — — — —

Akt pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

CZĘŚĆ PIERWSZA

AKT PIERWSZY

SCENA I

Kordian, młody 15-letni hłopiec, leży pod wielką lipą na wiejskim dziedzińcu, Grzegorz, stary sługa, nieco opodal czyści broń myśliwską. Z jednej strony widać dum wiejski, z drugiej ogrud... za ogrodzeniem dziedzińca staw, pola — i lasy sosnowe

KORDIAN

zadumany

Zabił się — młody... Zrazu jakaś trwoga

Kładła mi w usta potępienie czynu,

Była to dla mnie posępna pżestroga,

Abym wnet gasił myśli zapalone;

Dziś gardzę głupią ostrożnością gminu,

Gardzę pżestrogą, zapalam się, płonę,

Jak kwiat liściami w niebo otwartemi

Hwytam powietże, pożeram wrażenia.

Myśl Boga z tworuw wyczytuję ziemi

I głazy pytam o iskrę płomienia.

Ten staw odbite niebo w sobie czuje

I myśli nieba błękitem.

Ta ciha jesień, co dżew tżęsie szczytem,

Co na dżewah liście truje

I rużom rozwiewa czoła,

Podobna do śmierci anioła,

Cihe wyżekła słowa do dżew: Gińcie dżewa!

Zwiędły — opadły.

Myśl śmierci z pżyrodzenia w duszę się pżelewa;

Posępny, tęskny, pobladły,

Patżę na kwiatuw skonanie

I zdaje mi się, że mię wiatr rozwiewa.

Ciho. Słyszę po łąkah tżud błędnyh wołanie.

Idą tżody po trawie hżęszczącej od szronu

I obracają głowy na niebo pobladłe,

Jakby pytały nieba: «Gdzie kwiaty opadłe?

Gdzie są kwitnące maki po wstęgah zagonu?»

Ciho, odludnie, zimno... Z wiejskiego kościoła

Dzwon wieczornyh pacieży dźwiękiem szklannym bije,

Ze skżepłyh traw modlitwy żadnej nie wywoła,

Ziemia się modlić będzie, gdy słońcem ożyje...

Otom ja sam, jak dżewo zważone od kiści,

Sto we mnie żądz, sto uczuć, sto uwiędłyh liści;

Ilekroć wiatr silniejszy wionie, zrywa tłumy.

Celem uczuć — zwiędnienie; głosem uczuć — szumy

Bez harmonii wyrazuw... Nieh grom we mnie wali!

Nieh w tłumie myśli jaką myśl wielką zapali...

Boże! zdejm z mego serca jaskułczy niepokuj,

Daj życiu duszę i cel duszy wyprorokuj...

Jedną myśl wielką roznieć, niehaj pali żarem,

A stanę się tej myśli nażędziem, zegarem,

Na tważy ją pokażę, pophnę serca biciem,

Rozdzwonię wyrazami i dokończę życiem.

po hwili

Jam się w miłość nieszczęsną całym sercem wsączył...

myśli — potem nagle obraca się do Grzegorza:

Grzegorzu, pożuć stżelbę czyścić...

GRZEGORZ

Jużem skończył.

Co mi panicz rozkaże?

KORDIAN

Hodź tutaj, muj stary...

Nudzę się...

GRZEGORZ

Nie nowina; cuż ja pocznę na to?

Hcesz panicz, powiem bajkę, szlahetnie bogatą,

Mam ja w szkatule muzgu dykteryjki, czary

Po babce mojej starej, co w Bogu spoczywa. —

Hcesz pan tej, co się gada? czy tej, co się śpiéwa?...

Kordian milczy; Grzegorz muwi następującą bajkę:

Było sobie niegdyś w szkole

Piękne dziecię, zwał się Janek.

Czuł zawczasu bożą wolę,

Ze starymi suszył dzbanek.

Dobry z niego byłby wiarus,

Bo w literah nie czuł smaku;

Co dzień stary bakalarus

Łamał wieżby na biedaku,

I po setnej, setnej prubie

Żekł do matki: «Oj, kobiéto!

Twego Janka w ciemię bito,

Nic nie wbito — weź go sobie!...»

Biedna matka wzięła Jana,

Szła po radę do plebana,

Pżed plebanem w płacz na nowo;

A księżulo słuhał skargi

I poważnie nadął wargi,

Po ojcowsku ruszał głową.

Wysłuhawszy pacież złego:

«Patż mi w oczy» — żekł do żaka —

«Nic dobrego! nic dobrego!»

Potem hożą tważ pogładził,

Dał opłatek i piętaka

I do szewca oddać radził...

Jak poradził, tak matczysko

I zrobiło... Szewc był blisko...

Lecz Jankowi nie do smaku

Pży szewieckiej ślipać igle.

Diabeł mięszał żułć w biedaku,

Śniły mu się dziwy, figle;

Zwyciężyła wilcza cnota,

Żekł: «W świat pujdę o piętaku!»

A więc tak jak był — hołota,

Pżed terminem żucił szewca

I na strudze do Królewca

Popłynął...

Jak do wody wpadł i zginął...

Matka w płacz, łamała dłonie;

A ksiądz pleban na odpuście

Pżeciw dziatkom i rozpuście

Gżmiał jak piorun na ambonie;

W końcu dodał: «Bogobojna

Tżudko moja, bądź spokojna,

Co ma wisieć, nie utonie».

Mały Janek gdzie się hował

Pżez rok cały, zgadnąć trudno.

Wsiadł na okręt i żeglował,

I na jakąś wyspę ludną

Pżypłynąwszy — wylądował...

Owdzie krul pżehodził drogą.

Jaś pokłonił się krulowi

I dwożanom, i ludowi;

A kłaniając szastał nogą

Tak układnie, że krul stary

Włożył na nos okulary.

I wnet tymże samym torem,

Dwur za krulem, lud za dworem

Powkładali szkła na oczy...

Owoż krul ten posiadł sławę,

Jakoby miał wzrok proroczy;

I hoć stracił oko prawe,

Tak kunsztownie lewym władał,

Że człowieka zaraz zbadał,

Na co mieży, na co zdatny:

Czy zeń ma być żądca kraju,

Czy podstoli, czy też szatny

Lecz tą razą, wbrew zwyczaju...

Krul pan oczom nie dowieża,

Czy żak Janek na tanceża?

Czy na żądcę dobry kraju?

Więc zapytał: «Muj kohanku,

Jak masz imię?»

«Janek».

«Janku,

Coż ty umiesz?»

«Psom szyć buty».

«A czy dobże?»

«Oj tatulu!

Czyli raczej, panie krulu!

Jak szacuję, ręczyć mogę,

Że but każdy ostro kuty

I na jedną zrobię nogę,

Czyli raczej na łap dwoje...

To na zimę. — Z letnih czasuw

But o jednym szwie wystroję.

Na opłatku, bez obcasuw;

A robota takiej wiary,

Że psy puszczaj na moczary,

Suhą nogą pżejdą stawy».

«Masz więc służbę, złotem płacę» —

Żekł do Janka pan łaskawy

I za sobą wiudł w pałace.

A gdy dzień zaświtał czwarty,

Szły na łowy w butah harty;

A szewc hartuw w aksamicie

Pży krulewskiej jehał świcie;

Złoty order miał na szyi,

W tży dni został szambelanem,

W sześć dni żądcą prowincyji,

W dni dwanaście został panem.

Starą matkę wziął z hałupy,

Krul frejliną ją mianował.

A plebana pożałował

W biskupy...

KORDIAN

Ha! ha! ha! pżednia powieść.

GRZEGORZ

A widzi pan, widzi,

Jak zabawiłem gadką... Nieh się pan nie wstydzi,

W tej powieści moralna kryje się nauka.

KORDIAN

Jaka? Powiedz mi, stary.

GRZEGORZ

A ktuż jej wyszuka?

Dość, że jest sens, powiadam.

KORDIAN

Wieżę.

GRZEGORZ

Tżeba wiary.

Bo widzi panicz, kiedy gada sługa stary,

To w słowah dziecku dawać nie będzie trucizny.

Błąkałem się ja długo z dala od ojczyzny

I tak mi było ciężko od tęsknego żalu,

Że żołnieże ciesali kołki na wąsalu;

Odcinając się szablą, nie brałem pociehy,

Bo żadnyh kłosuw ludziom nie wysieją śmiehy,

A smutek niby mądra książka w sercu żyje

I muwi wiele żeczy, i człowiek nie gnije

Jak muhomor pod sosną, lecz zbiera po szczypcie

Pżestrogę do pżestrogi... Byłem ja w Egipcie!

Ponoś no o tej walce nie muwiłem panu?

Czy wolno?

KORDIAN

Muw! muw, stary.

GRZEGORZ

kręcąc wąsa

Daj go tam szatanu

Kaprala... tęgi człowiek!... Wywiudł wojsko w pole,

Nie w pole, w piaski raczej; ruwno jak po stole,

Otwarto na wsze strony, kędyś wzrok obrucił,

Oko biegnąc po piaskah Boga szuka w niebie.

Wudz szyki w pięć kwadratuw sprawił ku potżebie

I niby pięć gwiazd jasnyh na pustynię żucił.

Mnie, świecącemu w jednej, widać było cztery.

Pżed walką, pżypominam, śmieh nas ruszył szczery;

Bo, tżeba panu wiedzieć, na wojska ogonie

Snuły się z bagażami osły... pży bagażah

Pżywlekli się z Francyji w bagnetuw zahronie

Mędrkowie, co to baśnie piszą w kalendażah.

Gardziliśmy jak Niemcem tą hmurą komoruw,

Tą psiarnią, co jak trufluw wietżyła kamieni;

Więc gdy do walki wiele stanęło pozoruw,

Zawołaliśmy głośno: «Osły i uczeni,

Howajcie się w kwadraty! dalej za pas nogi!»

Dalibug, kożystali z łagodnej pżestrogi;

Pżyznam się jednak panu, że hoć żołnież bitny,

Pżed walką byłem nieco nad zwyczaj ponury. —

Jak dziś pamiętam, z dala lał się Nil błękitny,

Dalej jakiegoś miasta widać było mury;

I nad głowami niebo czyste, bez obłoku,

A powietże, hoć bardzo jasne, grało w oku,

Nad katafalkiem niby od gromnic płomyki...

Lecz co najbardziej ludu zadziwiło szyki,

To były owe wielkie, murowane gury;

Stąd by je było widzieć, gdyby nie Karpaty

I gdyby z nieba można zetżeć wszystkie hmury.

Wtem wudz pżyjehał konno... zagżmiały wiwaty,

Acz bez winnyh kielihuw. Wudz wskazał na wieże

I żekł: «Soldats!», co znaczy, powiedział: «Żołnieże!»

Słyszałem wszystko; wudz żekł: «Patżcie, wojownicy!

Ze szczytu piramidy — co znaczy: z dzwonnicy —

Ze szczytu tyh piramid sto wiekuw was widzi».

Więc spojżałem, gdzie wskazał po nieba błękicie;

Aż tu patż... nieh kto ze mnie jak z prostaka szydzi,

Opowiem... Klnę się panu, na piramid szczycie,

Jak w kościołah sławnego malują Michała,

Taki stał ryceż w zbroi, promiennego ciała,

I płomienistą dzidą pżebijał z wysoka

Wijącego się z dala na pustyni smoka,

Co ku nam leciał w hmuże kużawy i piasku.

Sto dział zagżmiało, oczy zgubiłem od blasku.

A kiedym wzrok odpytał, aż tu mameluki

Kżywymi nas szablami dziobią gdyby kruki,

To końmi do ucieczki obruceni wżkomo,

Siadają na bagnetah jak małpy.

KORDIAN

Coż daléj?...

GRZEGORZ

A wstydźże się pan pytać, każdemu wiadomo,

Żeśmy zawsze łamane parole wygrali,

I gdyby nie ta dżuma... Ale pan nie słuha!...

KORDIAN

zamyślony, muwi sam do siebie

Wstyd mi! Stażec zapala we mnie iskrę duha.

Nieraz z myślą zbużoną w ciemne idę lasy,

Szczęk broni żucam w sosen rozhwianyh hałasy,

Widzę siebie wśrud świateł czarodziejskih sławy.

Wśrud promienistyh szykuw; szyki wstają z ziemi.

Ziemia wstaje jak miasto odgżebane z lawy...

Głupstwo... dzieciństwo mażeń... myślami takiemi

Nie śmiałbym się wynużyć pżed starcuw rozsądkiem,

Więc szukam — kogo? — sługi, co rozwlekłym wątkiem

Snuje głupie powieści.

myśli... potem nagle do Grzegorza

Idź sobie, Grzegorzu!

Jak się panna na konną pżehadzkę wybieże,

Dasz mi znać.

GRZEGORZ

Panicz może dziś nie dospał w łożu?

Bo starego odpędza jak natrętne zwieżę.

Bywszy niegdyś w niewoli, znałem ja młodziana,

Co miał wiele nauki, nie gardził mną pżecie

I dziękował za powieść, gdy dobże dobrana

Było to piękne wcale i szlahetne dziecię!

Smutno skończył!

KORDIAN

Cuż, umarł?

GRZEGORZ

A gdzie tam, muj panie!

KORDIAN

Więc żyje!

GRZEGORZ

Oj nie żyje! Gdy nas Rosyjanie

Wzięli w dwunastym roku, spędzili jak tżodę

I na Sybir zawiedli... Dwuhset naszyh było.

Wiarusy kęs nadpsute, oficerstwo młode;

A jak wzajem spżyjali, wspomnieć starcu miło;

Jeden drugiemu nigdy nie powie jak «Bracie»,

Hleb łamią jak opłatki, w jednej hodzą szacie.

Ten, o kturym żecz wiodę, zwał się Kazimierzem.

Otuż kiedy się Moskal pastwił nad żołnieżem,

Pan Kazimierz za wszystkih cierpiał, potem z głowy

Dobył myśli — zawołał na tajemne zmowy

I odkrył zamiar wcale dostojny, bo śmiały.

Nie szydź, panie, kto kupi niewolą włos biały,

Ten rozpaczy szalonej w ludziah nie potępi.

Więc on myślał, że straże kozackie wytępi,

Zmarłym wydże żelazo i polskie wiarusy

Do Polski odprowadzi... Poznali się Rusy

Na malowanyh lisah; wywiedli na pole;

Cały nas pułk Baszkirów ostąpił w pułkole,

Wołga stała za nami... pułkownik tatarski

Pżeczytał głośno niby jakiś dekret carski,

A w tym dekrecie stało, aby polskie jeńce

Rozdzielić na dziesiątki i w pułki powcielać.

Wtenczas nasze wiarusy wziąwszy się za ręce

Kżyknęli: «Nie pujdziemy!...» — Zamiast nas wystżelać,

Czy wieżysz pan, że owe tatarskie szatany

Żucali nam na szyje żemienne arkany,

Właśnie jakby na koni zdziczałyh tabuny.

Oh! co czułem, to z sobą poniosę do truny!

Związaliśmy się wszyscy rękoma co siły...

Pamiętam, z prawej strony — nie, z lewej, od serca —

Stał pży mnie żołnież wiekiem, ranami pohyły,

Ku niemu zwinął koniem baszkirski morderca;

Więc biedak rękę moją na kształt szabli ścisnął.

Potem ociężał na niej, bezwładny obwisnął,

Patżę mu w tważ, posiniał cały na kształt trupa,

Oczy wybiegły, szyja związana powrozem.

Tu Baszkir zaciął konia, koń spięty dał słupa,

Skoczył — a stażec jak koń uwiązany lozem

Pociągnął się po piasku, po kżemiennej warście.

Widziałem na kżemieniah włosuw siwyh garście,

Z krwi wyrwane kroplami... Koń leciał jak stżała,

Już trup zniknął — a jeszcze widać było konia

I myśl pży koniu starca krwawego widziała.

Staliśmy jak garść kłosuw pożułkłyh śrud błonia;

Głuhe było milczenie, zgroza, obłąkanie.

Piszcząc, kołem jak krucy krążyli poganie,

Wybierali oczyma, gdzie powrozem skiną,

Śmierć dając, hcieli zabić pżedśmiertną godziną.

Wtem, panie! nasz Kazimierz! uw Kazimierz młody!

Skoczył w tłumy Baszkirów i z tłumu wyskoczył

Z pułkownikiem tatarskim, żucił się do wody;

Tak ujętego wroga między dwie kry wtłoczył,

A kry się zbiegły, głowa z Baszkira odpadła

Jak mieczem odrąbana i na kże usiadła

Boże! jak ten stary

Rusł zapałem w olbżyma; lecz ja nie mam wiary,

Gdzie ludzie oddyhają, ja oddeh utracam.

Z wyniosłyh myśli ludzkih niedowiarka okiem

Wsteczną drogą do źrudła mętnego powracam.

Drug zawartyh pżesądem nie pżestąpię krokiem.

Teraz czas świat młodzieńca zapałem pżemieżyć

I rozwiązać pytanie: żyć? alboli nie żyć?

Jam bezsilny! nie mogę, jak Edyp zabujca,

Rozwiązać wszystkih sfinksuw zagadki na świecie;

Rozmnożyły się sfinksy, dziś tajemnic trujca

Liczna jak ziarna piasku, jak łąkowe kwiecie;

Wszędzie pełno tajemnic, świat się nie rozszeżył,

Ale zyskał na głębi... wieżhem człowiek płynie,

Lecz jeśli drogi węzłem żeglarskim nie mieżył,

Nie wie, czy bieg jest biegiem, gdy bżeg z oczu ginie...

Hyba, że w owej drodze jak milowe słupy

Mija stare pżesądy — zbladłe wiekuw trupy.

Nie, to są raczej kżyże pży ubitej drodze,

Prostak pży nih koniowi zatżymuje wodze

I żegna się, i pokłon oddaje — gdy mija...

Potem mędrkowie prostsze wytkną ludziom szlaki,

Z wolna na drogę nową zjeżdżają prostaki;

Na zapomnianym kżyżu bocian gniazdo zwija,

Meh rośnie, pod nim dzieci w piasku sadzą kwiaty;

Nieraz kżyż, u stup samyh podgryziony laty,

Pada, zabija dzieci z sielskiego pobliża,

A lud płacze, że zwalić nie pamiętał kżyża.

Więc idę na świat rąbać nadpruhniałe drewna.

Miłość? zapomnę o niej — wśrud światowej buży

Pozostanie głos wspomnień... jak pieśń dzika, żewna,

Jak pieśń żurawia, co się opuźnił w podruży

I samotny szybuje po błękicie nieba.

Ostatni, z licznyh szczęsnyh tłumuw odbłąkany.

Tżeba mi nowyh skżydeł, nowyh drug potżeba.

Jak Kolumb na nieznane wpływam oceany

Z myślą smutną i z sercem rozbitym...

LAURA

wołając z ganka

Kordianie!...

KORDIAN

Ten głos rozwiewa złote zapału świtanie.

Zamknięty jestem w kole czaruw tajemniczem,

Nie wyjdę z niego... Mogłem być czymś... będę niczem...

SCENA II

Ogrud. — Lipowe aleje kżyżują się w rużne strony — wśrud dżew widać dom opuszczony z wybitymi oknami... Jesień — liście opadają — wietżno... Kordian i Laura zsiadają z koni, pży kturyh Grzegorz zostaje, i whodzą do alei... Długo nic do siebie nie muwią

LAURA

z uśmiehem na puł szyderczym

Czemu Kordian tak smutny?

Kordian patży na nią oczyma zamglonymi — i milczy

Znalazłam dziś rano

W imionniku wierszami kartę zapisaną,

Poznałam rękę, piuro — o! nie, raczej duszę...

Pżyszłość.

LAURA

z uśmiehem

W kturej stronie nieba?

KORDIAN

O! nie wiem! nie wiem — jest to gwiazda obłąkana,

Co dnia ją tżeba tracić, co dnia szukać tżeba...

LAURA

Kordian ma piękną pżyszłość, talenta, zdolności...

KORDIAN

Tak, gdy mię spalą męczarnie,

To będę świecił ludziom pruhnem moih kości.

Talenta są to w ręku szalonyh latarnie,

Ze światłem idą prosto topić się do żeki.

Lepiej światło zagasić i zamknąć powieki,

Albo kupić rozsądku, zimnyh wyobrażeń,

Zapłacić za ten towar całym skarbem mażeń...

LAURA

Jaki dziś Kordian gożki?

Usiada na ławce darniowej — Kordian u nug jej się kładzie i muwi, patżąc na niebo

KORDIAN

Czarowna natura!

Jak koń Apokalipsy szara leci hmura,

Jesiennym gnana wiatrem; a w hmuże myśl gromu,

Omdlała zimnem, iskry wydobyć nie może;

Więc co ma w łonie gniewu, nie powie nikomu?

I pżepłynie nad światem... Z gromem myśli złożę,

Niehaj płyną nad światem zimne i bez głosu...

zrywa kwiat — i obraca się z uśmiehem do Laury

Pani, weź tę gałązkę purpurową wżosu,

Ale jej nie otżąsaj ze szronu brylanta...

zamyślony patży na niebo

Pani — patż tam na niebo... oto duhy Danta.

Tam się na starym dżewie wihży szpakuw stado,

Zaleciały pżelotem i do snu się kładą,

Wiatr pżez noc będzie liście zbijał — one pżeśnią

Noc całą, dżew ginącyh kołysane pieśnią;

Anioł pżeczucia śpiącym wskaże lotu szlaki,

A gdy się zbudzą, dżewo powie: «Lećcie, ptaki!

Nie mam już dla was liści, jam się zestażało

Pżez noc, kiedyście spały...»

LAURA

Cuż stąd za nauka?...

KORDIAN

Ha! ha! nauka smutku, że dżewo nie spało,

A ptaki spały...

LAURA

Kordian, co pżyszłości szuka,

Powinien spać jak ptaki...

KORDIAN

Gdzież anioł pżeczucia?

Czy pżyjdzie? poprowadzi? Więc myśli i czucia

Tżeba skąpca pżykładem na lata rozłożyć

I nigdy zmysłuw w jednej nie utracić buży.

Tżeba się dziś zwyciężyć, aby jutra dożyć.

Dziwna ciekawość życia prowadzi w podruży,

A za ciekawość tżeba nieszczęściami płacić

I nigdy zmysłuw w jednej buży nie utracić...

gwałtownie

Jam je utracił! Boże! zmiłuj się nade mną!

LAURA

Kordianie!...

Kordian milczy

Czas powracać, już wietżno i ciemno...

KORDIAN

O pani! zostań jeszcze...

LAURA

Więc pan mi pżyżeka,

Że będzie spokojniejszy?

KORDIAN

z obłąkaniem

Tak...

LAURA

Pżyszłość daleka,

Puki jesteśmy młodzi, wszystko jest pżed nami...

KORDIAN

zamyślony, patżąc na niebo

Ciemny się błękit nieba wyświeca za mgłami,

Ah księżyc! patż tam, pani! księżyc srebrny, pełny

Stanął i patży na nas, hmur srebżyste wełny

Spadły nań — leci, jakby wyrywał się z hmury;

Teraz go na puł gałąź rozcina spruhniała,

Teraz śrud czarnyh liści krąg howa ponury...

Pani! gdy kiedyś! kiedyś! tważ księżyca biała

Błyśnie wśrud hmur lecącyh na jesiennym niebie;

Będziesz muj cień natrętny odpędzać od siebie.

po hwili

Bóg promień duszy wcielił w nieskończone twory,

Dusza się rozprysnęła na uczuć kolory,

Z kturyh pięć wzięło zmysły cielesne za sługi,

Inne zagasły w nicość... ale jest świat drugi!

Tam z uczuć razem zlanyh wstanie anioł biały,

Mniejszy może niż człowiek, atom, środek koła

Rozpryśnionyh promieni; ale jasny cały

I plam ludzkih nie będzie na sercu anioła.

Nieskończoności zmysłem dusza się pomnoży,

Bóg aniołowi oczy na pżyszłość otwoży,

Aż pżestanie zaglądać w ciemną wspomnień trumnę.

Bóg mu pod nogi światła wywruci kolumnę,

Po niej gwiazd mirijady zapali i słońca;

Anioł je pżejży wzrokiem nadziei do końca

I do gwiazdy podobny będzie w pżyszłość płynął...

O! duh muj hce się wyrwać! już piura rozwinął.

Dusza z ust zapalonyh leci w błękit nieba...

opuszcza ręce i z rozpaczą

Na jednego anioła dwuh dusz ziemskih tżeba!...

LAURA

Źle, jeśli się pan będzie mażeniem zapalał,

Prawdziwie nie pojmuję, co mu jest?...

KORDIAN

ze wzgardą

Oszalał!...

Laura odhodzi ku dżwiom ogrodu, siada na koń... i odjeżdża z Grzegorzem. Kordian zostaje sam w ogrodzie nieruhomy

KORDIAN

sam

Światła nocy błyskają na nieba szafiże,

Myśl zbłąkana w błękity niebieskie upadła,

Oto ją gwiazdy w kręgi porywają hyże

I kręcą, aż zmęczona, posępna, pobladła,

Powruci z tańcu niebios w nudne serce moje...

Czekam — nad othłaniami niebieskimi stoję,

Zalękniony o myśli w gwiazd tonące wiże.

Gwiazdy! wy gdzieś lecicie jak żurawi stada!

Gwiazdy! polecę z wami po niebios szafiże!

dobywa pistoletu

Nabity — niehaj kżemień na żelazo pada...

Bul, hwila jedna, ciemno — potem jasność błyśnie.

Lecz jeśli nie zaświeci nic?... i bul pżeminie?

Jeśli się wszystko z hwilą boleści rozpryśnie?

A potem ciemność... potem nawet ciemność ginie,

Nic — nic — i sobie nawet nie powiem samemu,

Że nic nie ma — i Boga nie zapytam, czemu

Nic nie ma?... Ha! więc będę zwyciężony niczem?...

Śmierć patży w oczy moje dwustronnym obliczem,

Jak niebo nad głowami i odbite w wodzie...

Prawda lub omamienie — lecz wybierać trudno,

Gdzie nie można zrozumieć...

pżykłada broń do czoła

Nie... nie w tym ogrodzie.

Znajdę śrud lasuw łąkę kwietną i odludną.

wyhodzi z ogrodu

SCENA III

Noc. Laura sama w pokoju pży lampie

LAURA

Dotąd Kordian nie wrucił, jedynasta biła.

Natrętna niespokojność w serce się zakrada,

Gdybym też dziecię płohym szyderstwem zabiła?

Dmuham w rużę, co słońcem palona opada?

A jeśli jego serce z takih kruszcuw lane,

Że co na nim napiszę, pżetrwa napisane

Na wieki wiekuw? Boże! jeśli jego oczy

Pżywykną do ciemności i do łez? Co gorsza!

Jeśli miasto łez, w dzieciah zapalonyh skorsza

Duma gożkie uśmiehy na tważ mu wytłoczy?...

zamyśla się, potem bieże sztambuh i pżewraca

Nudnymi gżecznościami zapisane karty,

Ten mię ruwna do kwiatu, ci do gwiazd — a czwarty

Do Dyjanny bogini — on sam jak bug Apis

Zwieżęcą nosi głowę. — Ten kwiat hce rozkwitać...

Rysunek siostry mojej. — Ah! Kordiana napis;

Spojżałam mimowolnie, muszę raz odczytać...

czyta wiersz Kordiana

«O! pżypłynę ja kiedyś we wspomnień łańcuhu,

Zatżymam się... wspomnienia krokiem się nie ruszą...

Aż powiesz: »Natrętny duhu!

Ciężysz na duszy mojej twoją cihą duszą

Jak księżyc, muż oczyma podnoszący ciemnie.

Jesteś wszędzie, koło mnie, nade mną i we mnie...«

Luba, jam koło ciebie i z tobą i w tobie...

Nie pżyhodzę wyżucać ani pżypominać,

Ani śmiem błogosławić, ani hcę pżeklinać;

Pżyśniło mi się tylko kilka pytań w grobie...

Słuhaj, niegdyś ze szczęściem brałaś zaręczyny,

Pokaż mi uw pierścień złoty;

Ha! szczerniał? szczerniał pierścień? — to nie z mojej winy!

Dlaczego na tważ włosuw rozpuszczasz uploty?...

Spostżegłem we włosuw hmuże...

Bladość tważy i coś błyska!...

Może to blask w pereł sznuże?

Może światło brylanta? albo kornaliny?

Może rozgrane słońcem topazu ogniska?

Może to łzy? — ty płaczesz? — to nie z mojej winy!...

Muj aniele! muj aniele!

Kwiat ci niegdyś wieńczył głowę,

A było kwiatuw tak wiele,

Że nim zwiędły, brałaś nowe.

Dlaczeguż dzisiaj w stroju zmianę widzę jawną?

Wszak kwiaty pżeżyć buże musiały i spieki;

Prucz jednej bladej ruży, ktura dawno! dawno!

Nie pomnę, z jakiej pżyczyny,

Zwiędła na wieki...

Jeśli tak wszystkie zwiędły? — to nie z mojej winy!...»

pżestaje czytać

Słyszę tętent... to Kordian! — więc okno otwożę —

Nie, może bym za zbytnią troskliwość wydała...

Co nikt dżwi nie odmyka?

otwiera okno

Boże! wielki Boże!

Koń pżeleciał bez jezdca... Co to jest? Drżę cała!

dzwoni, Panna pokojowa whodzi

Gdzie Grzegorz?

PANNA

Nie wiem, pani, nie siadł do wieczeży,

Widać było, bo dzbankiem z nami się nie dzielił

Jak Żyd płaszczem Chrystusa.

LAURA

Szukaj go! nieh bieży!

GRZEGORZ

whodząc

Nieszczęście! Oh nieszczęście! panicz się zastżelił!...

Akt tżeci

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT TŻECI

SCENA I

Dom Wdowy dopalający się — pżed pogożeliskiem garstka wieśniaczego ludu.

PIERWSZA KOBIETA

Oj widzicie, jak diabły ludziom szczęście noszą.

Ta nędzarka, ta wdowa ze swoją kokoszą,

W złotej karecie błotem na nas biednyh bryzga.

DRUGA KOBIETA

Oj prawda, że to gożko, nam się to wyślizga,

Co się drugim dostało.

STAŻEC

A ja wam powiadam,

Że staruszka podczciwa, sam nasz ojciec Adam

Mugłby ją wziąć za żonę, lepiej mu pżypadła

Niż Ewa...

PIERWSZA KOBIETA

Bo bez zębuw, jabłek by nie jadła.

STAŻEC

Pamiętajcie, że ona ubogie leczyła.

Ty sama, co tu wżeszczysz, moja pani miła,

Już by cię dawno szatan pojął do swej hwały,

Gdyby nie ta staruszka.

DRUGA KOBIETA

I muj Stasiek mały

Także jej winien życie, więc jej nie zazdroszczę,

Dalibug nie zazdroszczę; wuz sianem wymoszczę

I pojadę w zamczysku odwiedzić staruszkę...

DZIEWCZYNA

I Balladynie miło będzie widzieć drużkę.

Pojadę z tobą, matko.

DRUGA KOBIETA

Jak hcesz, moje dziecię,

To narwijże ruż polnyh i bławatkuw w życie,

Na wianek dla tej pani.

STAŻEC

Oj, nie jedź, kobiéto!

Widzisz ten pożar?

DRUGA KOBIETA

Cuż stąd — że słomą podbitą

Hatę spalili — cuż stąd?

STAŻEC

Widać, że się wstydzą

Haty, słomy, bławatkuw i nas...

PIERWSZA KOBIETA

Na to zgoda,

A muwiłam, że oni z biednyh hłopkuw szydzą.

STAŻEC

Dajcie im święty pokuj.

DZIEWCZYNA

A ta panna młoda

To zadzierała nosa!... Widzieliście wczora.

Wstążkę czarną na czole miała zamiast wianka,

Wszystko, by się odrużnić... a w kosah ruwnianka

Nie z białyh ruż, ze złotyh... Tważ niby upiora

Blada... a uśmieh hardy; a kiedy się śmieje,

To ząbkuw ani widać.

DRUGA KOBIETA

Nim słońce dogżeje,

Jedźmy, dziewczyno, wozem do zamku Kirkora...

DRUGA DZIEWCZYNA

Nie jedź! nie jedź!...

DZIEWCZYNA

Nie jadę.

DRUGA KOBIETA

Stara wuz wymości

I pojedzie... Jak do nih muwić po godności?

STAŻEC

Gżecznie muwić.

DRUGA KOBIETA

Pojadę.

DZIEWCZYNA

Tego im i tżeba;

Każą ci na dziedziniec wynieść kawał hleba,

A ty się kłaniasz nisko jak wieko u skżyni;

A pani z okna plunie. — Ha! mościa grabini,

Pżyniosłam ci kosz jajek. — Wiecie wy, że ona

Była już na grabinię z dawna pżeznaczona,

Bo miała wziąć za męża Grabka pijanicę.

Wiecie o tym? na Boga... to nie tajemnice,

Zwąhali się z Grabiczem — to dziw, gdzie on siedział?

Nie było go na ślubie.

PIERWSZA KOBIETA

Może się dowiedział...

I poszedł do jeziora z rozpaczy.

DZIEWCZYNA

Niełatwo

Wisusowi utonąć...

PIERWSZA KOBIETA

Otuż Grabiec pędzi

Z lasu, jak zwykle wiejską otoczony dziatwą,

Niby kania od wrubluw...

Grabiec wpada na scenę, za nim tłum dzieci.

DZIEWCZYNA

Nieh z wami gawędzi.

Jeśli dotąd nic nie wie, nie muwcie o niczem;

Narwę grohu na wianek.

odhodzi

DZIECI

Z Grabiczem! z Grabiczem!

On był osłem!

Grabiec był osłem...

GRABIEC

Milcz, pżeklęty tłumie,

Bo mi się zdaje, że liściami szumię.

Gdybym pżynajmniej miał tyle gałązek,

Co miałem wczora; nie szczędziłbym wiązek

Na wasze plecy.

DZIECI

Co pan Grabek plecie?

GRABIEC

do starca

Powiedz mi, starcze! czy to można w lecie?...

Czy można to być? — dotąd korą świeżbię! —

Być wieżbą?...

STAŻEC

Wieżbą można zostać wieżbie,

Ale grabinie to nie...

GRABIEC

A ja byłem

Wieżbą...

STAŻEC

Co muwisz?...

GRABIEC

Muwię, co muwiłem.

Bogdaj was diabeł pozamieniał w łozy,

Curki tej wieżby, i piekielne kozy

Wypuścił na was... Ale ja w rozpaczy;

Ja byłem wieżbą...

STAŻEC

Jednak to coś znaczy...

A byłeś w karczmie?

GRABIEC

Wpżud nim wieżbą byłem,

To byłem w karczmie.

STAŻEC

I piłeś?...

GRABIEC

A piłem...

STAŻEC

śmiejąc się

Więc to sen, panie Grabku, wieżba owa!...

GRABIEC

pokazując na pogożelisko

A gdzie ta hata?

DZIEWCZYNA

Jaka?...

GRABIEC

Ta, gdzie wdowa

Żyła z curkami?...

DZIEWCZYNA

Bogdaj cię ożenił

Sztokfisz w habicie z diabłem — a gdzie ona?...

DZIEWCZYNA

Kto?

GRABIEC

Balladyna?

DRUGA DZIEWCZYNA

whodzi z grohowym wiankiem

Także pżemieniona

W ten grohowy wianuszek, w grohowy wianuszek...

żuca na głowę Grabkowi wianek

DZIECI

Ha! ha! ha! groh na wieżbie rośnie zamiast gruszek!

Ha! ha! ha! panie Grabku! Grabku, gdzieś ty bywał?

A tu słowik kohance mężulka wyśpiéwał...

DZIEWCZYNY

A pan Grabek był wieżbą!

DZIECI

Grabek rosnął w lesie!

DZIEWCZYNY

A żoneczka w złocistej smyknęła kolesie.

Ha! ha! ha!

DZIECI

Żeń się, Grabku, z miotłą czarownicy!

Ha! ha! ha!

STAŻEC

bieże Grabka za rękę

Hodź do karczmy, pży miodu szklanicy

Ja ci wszystko opowiem.

wyprowadza Grabka

DZIECI

lecąc za Grabkiem

Gil, wrubel i dzieżba

Śpiewały na grabinie — a on żekł: «Jam wieżba».

Nuż z niego kręcić dudy... Smyknęła dziewczyna!

Ha! ha! ha! wieżba, wieżbie, wieżbiątko, wieżbina.

Dzieci i cały tłum wyhodzą za Grabkiem.

SCENA II

Sala pyszna w zamku Kirkora.

Balladyna whodzi zamyślona w bogatej szacie — z wstążką czarną na czole.

BALLADYNA

sama

Więc mam już wszystko... wszystko... teraz tżeba

Używać... pańskih uczyć się uśmiehuw,

I być jak ludzie, kturym spadło z nieba

Ogromne szczęście... Wszakże tylu ludzi

Większyh się nad muj dopuścili gżehuw

I żyją. — Rankiem głos sumnienia nudzi,

Nad wieczorami dręczy i pżeraża,

A nocą ze snu okropnego budzi...

O! gdyby nie to!... Ciho. — Mur powtaża:

«O! gdyby nie to...»

Whodzi Kirkor zbrojny z rycerstwem.

KIRKOR

Moja młoda żono!

Jakże ci w moim zamczysku?...

BALLADYNA

Spokojnie.

Whodzi Fon Kostryn.

KOSTRYN

Ryceże zbrojni czekają pżed broną.

BALLADYNA

Grabio! dlaczego tak rano i zbrojnie?

KIRKOR

Kohanie moje, odjeżdżam...

BALLADYNA

Gdzie?

KIRKOR

Droga!

Pżysiągłem święcie taić cel wyprawy.

BALLADYNA

Odjeżdżasz! ah, ja nieszczęsna!

KIRKOR

Na Boga!

Nie płacz, najmilsza... bo ci będzie łzawy

Głos odpowiadał nierycerskim ehem...

Ani mię tżymaj pżymileń uśmiehem,

Bo moje oczy olśnione po słońcu

Drogi nie znajdą... Nieh pierś uniesiona

Ciężkim westhnieniem z krągłego robrońcu

Czaruw nie żuca, nieh twoje ramiona

Wiszą ku ziemi jak uwiędłe bluszcze.

BALLADYNA

żucając się na szyję

Gdzie jedziesz? Mężu... ja ciebie nie puszczę!

Dlaczego jedziesz? czyś popżysiągł komu?

KIRKOR

Sobie pżysiągłem.

BALLADYNA

Bogdaj ogień gromu

Bóg żucał tobie pżed konia podkową;

Może piorunem twuj koń pżerażony,

Piorunem w bramę powruci zamkową.

Więc ty na długo hcesz zaniehać żony?

KIRKOR

Za tży dni wrucę...

BALLADYNA

Czyś ty kiedy liczył,

Ile w dniu godzin? ile hwil w godzinah?

KIRKOR

Niehaj wie człowiek, że mu Bóg pożyczył

Życia na krutko, niehaj odda w czynah,

Co winien Bogu.

BALLADYNA

Lecz ty winien żonie

Pozostać z żoną...

KIRKOR

Nic mię nie zatżyma,

Muszę odjehać — daj mi białe skronie!

całuje w czoło

Pżed ludzi okiem ty wiesz, że prawdziwe

Pocałowania dają się oczyma,

A biedne usta, tak jako pieżhliwe

Jaskułki, muszą w lot z białego kwiatka

Hwytać miodową pocałunku muszkę —

Bądź zdrowa, żono... Gdzie jest nasza matka?

Może spi jeszcze, pożegnaj staruszkę:

Nie mogę czekać.

odprowadzając na stronę

W skarbcu masz pieniążki,

Szafuj... i baw się... — daj mi czoło białe,

Jeszcze raz... — żono! nie lubię tej wstążki,

Czoło należy do mnie, czoło całe,

Rozwiąż tę wstążkę...

BALLADYNA

Mężu, uczyniłam

Ślub...

KIRKOR

Ślub po siostże... tak... lecz gdy powrucę,

To wiedz się z Bogiem, ale mi się wyłam

Z takiego ślubu...

BALLADYNA

Tak...

KIRKOR

Bo się pokłucę

Z tobą, kohanko... i to nie na żarty. —

Bądź zdrowa. — Hamy na koń! — niehaj warty

Czuwają w zamku...

do Balladyny

Wspominaj mnie...

Odhodzi Kirkor i wszyscy prucz Balladyny.

BALLADYNA

sama

Mężu!...

Odjehał. Po co? Gdzie? — Sumnienia wężu,

Ty mi powiadasz: «Oto mąż odjehał

Szukać Aliny»... ona w grobie — w grobie?

Lecz jeśli znajdzie grub? — Tak się uśmiehał,

Jakby hciał muwić: «Pżywiozę ją tobie,

A zdejmiesz wstążkę, jak pżywiozę».

Fon Kostryn whodzi.

KOSTRYN

Pani!...

Hrabia zaklina, abyś mu pżez okno

Posłała uśmieh...

Balladyna staje w oknie i uśmieha się. Kostryn na stronie.

Mężowie, żegnani

Żon uśmiehami, sami we łzah mokną.

BALLADYNA

odhodząc od okna

Pojehał...

do Kostryna

Ktoś ty, ryceżu?...

KOSTRYN

Dowodźca

Warty zamkowej. —

BALLADYNA

Nagrodzę ci hojnie

Czujność i wierność...

KOSTRYN

Nie potżeba bodźca

Temu, kto służy rycersko i zbrojnie

Tobie, grafini... Otośmy dostali

Zamkowi temu obronę tajemną;

Ah! my oboje będziemy czuwali,

Jak biedny ptaszek spod płonącyh dahuw

W lot się puściłem... dziś obcy... nieznany

Własnej ojczyźnie, sługa w obcym kraju;

Nieh to nie będzie moim potępieniem!

Ty także obca...

BALLADYNA

Co?

KOSTRYN

Ty jesteś z raju.

odhodzi

BALLADYNA

sama

Jak się ja prędko poznałam spojżeniem

Z tym cudzoziemcem. — Ja mu nic nie winna —

Szukałam okiem pżerażonym w tłumie

Kogoś. — Wieżyłam, że tu być powinna

Bratnia mi dusza... dusza moja... z moją...

Zacząć — jak? Spojżeć — jeżeli zrozumie,

Pżemuwić. – Dziwnie, że się ludzie boją

Ludzi jak Boga i więcej niż Boga. —

Będę odważną z ludźmi...

Whodzi Wdowa ubrana jak w drugim akcie, w świątecznym ubioże.

WDOWA

Curko droga!

Co to się stało? Krulewic odjehał?

BALLADYNA

Cuż stąd?

WDOWA

Nazajutż po ślubie zaniehał

Żoneczki młodej... czyś go zagniewała?

To by źle było! Jakże ty dziś spała,

Gołąbko moja? wszak muwią, że tżeba

Pamiętać zawsze sen na nowym łożu.

Otuż ja śniłam, że do mnie aż z nieba

Pżyszła Alina, ot tak niby w możu

Płynąc w obłoczkah... i żekła...

BALLADYNA

Rużaniec

Muw lepiej, matko.

WDOWA

Czy ty hcesz kaganiec

Włożyć na usta matce?

BALLADYNA

Matko stara,

Zamek nie hata, tu zatrudnień hmara,

Tu nie snuw słuhać...

Whodzi Sługa.

SŁUGA

Jakaś tam hołota

Stoi pżed bramą i wykżyka hardo,

Aby ją puścić pżez zamkowe wrota.

A straż złożoną na kżyż halabardą

Zamknęła bramy... Ta hłopianka stara

Z drabiniastego woza bez ustanku

Kżyczy żołnieżom: «Powiedz, muj kohanku,

Matce Kirkora żony, że Barbara,

Jej pżyjaciułka, zjeżdża w odwiedziny».

WDOWA

To moja kuma... jakie tam nowiny?...

BALLADYNA

Odprawić ten wuz.

WDOWA

Balladyno?...

BALLADYNA

Matko!

Czy ci się spżykżył zamek?... dobra droga,

Możesz odjehać z tą starą...

WDOWA

Co?... klatką?

Tym drabiniastym wozem? — A! na Boga,

Curko, co muwisz?

BALLADYNA

O! to żarty... żarty...

Każ, matko, wuz ten wyprawić...

WDOWA

z westhnieniem

Wyprawcie. —

Powiedzcie, że śpię.

BALLADYNA

do Sługi

A jeśli uparty

Wuz nie odjedzie, rozumiecie — warty

Czuwają w zamku...

WDOWA

do Sługi

Tylko nie nabawcie

Biedy... to stara.

Sługa odhodzi.

Prawda, curko moja,

Gdyby pżyjmować, toby tu jak z roja

Sypało hłopstwo. — Niehaj nas kohają

Z daleka — prawda? Curki rozum mają,

Ty nie głupiutka; kiedy zaczniesz prawić,

To księdza nawet nie zrozumie głowa.

Moja curuniu! każ ty pżecie sprawić

Sukienkę matce, bo już ta cycowa

Ma blade kwiatki, a jak tu kobiécie

W szarak się ubrać? Curko! moje życie!

BALLADYNA

To jutro, matko, pżypomnij. — A tobie,

Starej kobiecie, lepiej nie wyhodzić

Z ciepłej komnaty...

WDOWA

Ah nudno jak w grobie

Tak samej siedzieć... Czy ty hcesz zagrodzić

Zamek matuli?...

BALLADYNA

Nie — nie...

WDOWA

Balladyna

Koha mię?... prawda, curko? A malina

Na twoim czole? ta plama... o! pokaż...

Czy boli ciebie? Ty nigdy nie kwokasz,

Kurko, hoć boli... a to może boli?...

BALLADYNA

Dosyć już, matko...

WDOWA

Woda spod topoli

Obmyć nie mogła... o! curko kohana...

To jakaś dziwna i okropna rana,

Bladniesz, by o niej wspomnieć...

BALLADYNA

Więc dlaczego

Wspominasz, matko?...

WDOWA

To z serca dobrego...

Z dobrego serca...

BALLADYNA

Na moją zgubę. Ludzie jako szpaki

Uczone mowy, pżez okropną władzę

Sprawiedliwości, nie myśląc o mowie,

Tak muwią, jakoby tajnymi szlaki

Dążyli ciągle w głąb serca. Surowie

Kładą sędziego pytanie: czyś winna?

Krętymi słowy... Matka, mąż, oboje,

I mąż, i matka — ta kobieta gminna...

Tżeba ją kohać, to matka.

Kostryn whodzi na scenę.

KOSTRYN

Pokoje

Kazałem suto osnuć w złotogłowy.

Dziś dzień poślubny... dziś na dwur zamkowy

Zjadą się liczne pany i ryceże,

Wasale twoi...

BALLADYNA

Tżeba zamknąć wieżę,

Gdzie mieszka moja — mamka — ona hora,

Snu potżebuje.

KOSTRYN

Jak to — ta potwora

Mlekiem poiła twoje usta śliczne?

Ah nie!... Ta hyba bogini niebieska,

Co na błękity lała drogi mleczne

Tak, że się każda białyh piersi łezka

W gwiazdę mieniła i dziś ludziom płonie;

Ta sama hyba na śnieżystym łonie

Co? Grabiec? Tego hłopstwa hmura

To jak szarańcza.

KOSTRYN

Pżebacz im, grabini.

Krulowa kwiatuw na prużno obwini

Hłopianki ułuw, że koło niej bżęczą.

Albo się obwiń niewidzialną tęczą

Pżed ludzi okiem; albo znoś cierpliwie

Nasze wejżenia...

BALLADYNA

O! ty, syn książęcy,

Mieszasz się prużno z tymi, co na niwie

Wiejskiej wyrośli... z tysiąca tysięcy

Możesz być pierwszym, byleś tajemnicy

Umiał dohować.

Kostryn pżyklęka i całuje kraj szaty.

Hodźmy do skarbnicy

Zaczerpnąć nieco złota, aby godnie

Gości pżyjmować...

KOSTRYN

Poniosę pohodnie.

Kostryn popżedza z pohodniami Balladynę — wyhodzą.

SCENA III

Las pżed hatą pustelnika.

Kirkor zbrojny. — Pustelnik z koroną w ręku.

PUSTELNIK

Kirkorze, oto złocista korona.

Więc może kiedyś za twoją pomocą

Wruci na Gnezno i niezakrwawiona

Błyśnie ludowi.

KIRKOR

Widzisz, jak ją złocą

Promienie słońca; dobra wrużba.

PUSTELNIK

Boże,

Świeć naszej sprawie... Dam ci jedną radę.

Młodziutką żonę pojąłeś, Kirkorze?

KIRKOR

Pełna prostoty, spokojny odjadę.

PUSTELNIK

Wtenczas w kobiecie całą ufność kładę,

Jeżeli wolna od wad matki Ewy.

Doświadcz ją. Poszlij zapieczętowaną

Skżynię małżonce i srogimi gniewy

Zagroź, jeżeli znajdziesz rozłamaną

Pieczęć małżeńską.

wynosi żelazną skżynkę

KIRKOR

Dobże, nieh tak będzie.

To moja pieczęć, dwie złote żołędzie

W paszczy dzikowej. Pujdź sam, wierny sługo.

Whodzi Sługa.

Zanieś to żonie, a jakkolwiek długo

Będę się bawił, niehaj nie otwiera,

Bo ja tak każę.

Sługa odhodzi.

Ona taka szczera!

Ah ty mi szczęścia pokazałeś drogę,

Czynami tylko zawdzięczyć ci mogę.

Żegnaj mi, starcze... Krulem cię powitam.

PUSTELNIK

Na twoim czole już zwycięstwo czytam.

KIRKOR

Na koń, ryceże!

Odhodzi Kirkor. — Słyhać tętent oddalającyh się koni.

PUSTELNIK

Czemu się ten ryceż

Dwudziestą laty pierwej nie urodził?...

Byłem na tronie, to kraj cały płodził

Same poczwary; jak niezdatny snyceż,

Ktury w kamieniah szuka ludzkiej tważy

I czyni ludziom podobne kamienie,

Ale bez duszy... Czyliż pżyrodzenie,

Nim stwoży, długo o stwożeniu maży,

Długo prubuje, napżud twożąc karcze,

A potem ludzi jak Kirkor.

Whodzi Filon — fantastycznie ubrany.

FILON

O! starcze!

Gdzie jest kohanka moja?

PUSTELNIK

Nie ożyła.

FILON

Ah to mi pokaż, gdzie leży mogiła

Serca mojego?... Niehaj widzę, jakie

Kwiaty wyrosły z posianej nadziei.

Blade być muszą...

PUSTELNIK

O! wieczna płacznico!

Czemu bezczynny błądzisz w leśnej kniei?

Biegnij z Kirkorem, twoje złote włosy

Odziej żelazną ryceża pżyłbicą;

I na tę szalę, ktura ludzkie losy

Waży na ziemi, żuć ziarko makowe

Twojego życia... może los pżeważy.

FILON

Gdzie jej mogiła?... gdzie?

PUSTELNIK

Gliny surowe

Pierś już wyjadły, a po białej tważy

Robactwo łazi...

FILON

O nie! ona w ziemi

Jako żek nimfa, na glinianym dzbanku

Dłonią oparta, dzban malinowemi

Leje gwiazdami i w rużowym wianku

Tżyma zaklętą na malin ruczajek

Białą jej postać... zbudzić się nie może;

Oczki, aż listkiem niezapominajek

Z grobu wyrosną, w rubinowe zoże

Mogiły patżą gwiazdami błękitu.

W grobie się błyszczy.

PUSTELNIK

W grobie tyle świtu,

Co nad kołyską mażeń.

FILON

A cień blady

Nieraz tam błądzi, gdzie zwieszone smutnie

Nad grobowcami bżozy, jako lutnie

Od słowikowej trącane gromady,

Płaczą i szumią listkowymi struny.

Nieraz ją srebrne uplączą piołuny,

Nieraz rozkwitły zatżyma bławatek;

Nieraz jak dziecko staje — i westhnieniem

Zdmuha cykorii opuszony kwiatek.

Ciało jej leży pod zimnym kamieniem;

Duh na promykah księżycowyh pływa

I nieraz płoho te kwiatki obrywa,

Co każdym listkiem liczą szczęścia hwile.

Ah powiedz, starcze... więc ludzie w mogile

Mażą o szczęściu?...

PUSTELNIK

Umżyj, to się dowiesz.

A jeśli wrucisz z grobu, to opowiesz

O tyh mażeniah sumnieniom zbrodniaży;

A może będą spali ciho w łożu...

FILON

Pujdę... i stanę na leśnym rozdrożu.

Jeżeli jaka jaszczurka zielona

Pobiegnie w prawo, to w grobie się maży...

Jeśli na lewo... to człowiek — nic — kona

I nie śni...

Odhodzi Filon.

PUSTELNIK

Ileż rodzajuw nędzaży

Na biednym świecie — ziemia, to szalona

Matka szalonyh — ktuż to znowu?

BALLADYNA

wbiega prędko

Kto ty?

BALLADYNA

Pani z bliskiego zamku.

PUSTELNIK

Czego żądasz?

BALLADYNA

Wiem, że znasz ziułek lekarskie pżymioty,

Że leczysz rany.

PUSTELNIK

Zdrowo mi wyglądasz.

Pokaż zranione miejsce.

BALLADYNA

Starcze!

PUSTELNIK

Lekaż

Czerwona malina

Splamiła czoło.

PUSTELNIK

Musisz mi powiedzieć,

Kiedy to było?

BALLADYNA

Wczora.

PUSTELNIK

Wczora rano?

BALLADYNA

Tak.

PUSTELNIK

Daj mi ręką posłuhać udeżeń

Twojego serca. — Czy pod zapłakaną

Wieżbą nie rosły maliny? Muw śmiało;

Żądam od ciebie spowiedniczyh zwieżeń.

Czy ta malina była kiedyś białą?

A tyś ją może sama sczerwieniła?

Pżyłuż do serca tę, co cię zraniła,

PUSTELNIK

Siostra nieh siostry zawoła!

Umarła wstanie i tę ranę zmaże.

Hcesz?

BALLADYNA

Gdybym miała tży wybladłe tważe,

Na każdej tważy tży

Straszniejsze plamy,

Wolę je nosić aż do Boga sądu,

Niż...

PUSTELNIK

Milcz, zbrodniarko! teraz my się znamy

Do głębi serca... Niehaj z tego trądu

Lęgną się w muzgu gryzące robaki,

W sumnieniu węże; nieh kąsają wiecznie,

Aż umżesz wewnątż, a zgniłymi znaki

Okryta, hodzić będziesz jako żywe

Trupy... precz! precz! precz! ty musisz koniecznie

Czekać, co Boga sądy sprawiedliwe

Uczynią z tobą... A coś okropnego

Bóg już pżeznaczył, może jutro spełni.

Może odmuwi hleba powszednego,

Może ci włosy kołtunami zwełni,

Potem zabije nie wyspowiadaną

Ogniem niebieskim... Biada! jutro rano

Na murah zamku ujżysz Boga palec.

Ty jesteś jako zjadliwy padalec,

A jeszcze gorszą plamę masz wyrytą

Na twoim sercu niż na twoim czole.

Co... czyś ty martwa?... Obudź się, kobiéto...

Obudź się... słuhaj.

BALLADYNA

jak ze snu

Co to? ha! wyżekłeś,

Że siostra moja zbudzi się?... ja wolę

Umżeć. — Dlaczego ty się, starcze, wściekłeś?

Biada ci! Biada!

ucieka

PUSTELNIK

sam

W smutnej lasuw ciszy

Zbrodnia jak dzięcioł w dżewa bije suhe;

A cięcie noża daje takie głuhe;

Eho jak topor kata, kiedy rąbie

Głowy na pniaku. Bóg to wszystko słyszy,

Wszystko zamyka w tej okropnej trąbie,

Co kiedyś będzie na sąd wołać ludzi.

Słyhać śmieh w lesie.

Wszelki duh! W lesie śmieją się szatani!

Wiedźma goplańska z diablikuw orszakiem

Śmieszy ponure dęby, a z płaczącyh

Bżuz się najgrawa.

Słyhać odgłos łowuw i psuw łajanie.

To łowiec umarły

Mglistymi psami mgliste pędzi tury

Błyskawicowym wihrem oślepione.

Pujdę... i łowy pżeżegnam, nieh giną

Na wieki wiekuw... Lecz to nierozsądek

Sąsiedztwo diabłuw mienić w niepżyjaciuł.

Słyhać dzwony podziemne.

Cuż to? zalane pżed wiekami miasta

Wołają z Gopła do Boga o litość

Płaczem wieżowym... Może jaki kżyżyk

Wieży sodomskiej między lilijami

Widać na fali?... Pujdę — nie wytżymam —

Pujdę pżeżegnać miasto potępione;

Może spokojne pod modlitwą starca

Snem cihym zaśnie w pogrobowej fali;

Jak potępiony człowiek, za kturego

Dziecię się modli.

SCENA IV

Las jak popżednio. — Skierka i Chochlik.

CHOCHLIK

Poleciał... głupi jak wrona.

SKIERKA

bieże pożuconą na kamieniu koronę

Patż, oto starca korona.

Niehaj na włosah Goplany

Od księżycowyh promykuw

Błyska jak wianek ognikuw

Związany włosem i wlany

W gniazdeczko złotyh warkoczy.

CHOCHLIK

Patż, nasza pani tu kroczy.

Grabiec i Goplana whodzą na scenę.

GRABIEC

Moja najmilsza wiedźmo, deszczowa panienko,

Tobie jezioro łożem, a hmura sukienką;

Gdy po lesie pżehodzisz, każdy kwiat i dżewo

Wołać by cię powinien: «Hodź, panno ulewo!»

Oraczowi by ciebie mieć nad suhą niwą.

A gdybym ja był kwiatkiem, gorczycą, pokżywą

Albo rumiankiem, wtenczas wieczną tobie miłość

Pżysiągłbym i w małżeńską wstąpiłbym zażyłość.

Ale ja na nieszczęście nie kwiat ani ziele;

Człowiek mięsny, panienko; a moje piszczele

Skurę wyhudłą podrą jak ostre nożyce,

Jeśli je mgłą napoję, gwiazdami nasycę.

Więc kłaniam uniżenie.

GOPLANA

O! biada mi, biada!

Dziś moja ruża na pieńku opada,

Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkę,

Pieszczotę moję; dziś miłą ptaszynkę,

Co mi śpiewała nocą nad jeziorem,

Na srebrnej bżozie, hłop zabił toporem

I dżewo zrąbał...

GRABIEC

Dzisiaj mnie sowito

Wieżbami pod zamczyskiem Kirkora obito;

To prawdziwe nieszczęście, plecy świeżbią. — Ale

Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale,

Gdy z odkręconyh dziobkuw u rynien w rynsztoki

Płynie jasna gożałka; więc każą wyroki,

Abym pżystał na służbę do kuhni Kirkora.

GOPLANA

Co? zawsze do niej! do niej!... Jeszcze wczora

Widziałeś serce tej kobiety. Miły,

Czego zażądasz? władzy, bogactw, siły,

Zmienionej tważy; hociażby kamyka,

Co sprawia cudem, że pżed ludźmi znika

Człowiek, jak widmo rozpłynione we śnie;

Wszystko mieć będziesz. Jakże mi boleśnie

Czarami twoje zakupować serce! —

Hceszli mieć owe skżydlate kobierce,

Co noszą ludzi, gdzie myślą zażądać?

O! miły, powiedz?... Czy pragniesz wyglądać

Jako uw ryceż zjawiony na hmuże

Szykom Lechitów? w złocie i lazuże

Od stup do głowy.

GRABIEC

Więc od stup do głowy

Miło by mi wyglądać jako krul dzwonkowy,

W koronie, z jabłkiem w lewej, z berłem na prawicy.

na stronie

Jak się teraz wywikła wiedźma z obietnicy?

głośno

Nieh mam berło, koronę, płaszcz, złote tżewiki,

Od stopy aż do głowy, jak pan krul...

GOPLANA

Diabliki!

Lećcie u zoży

Prosić purpury,

Pereł u ruży,

Szafiru u hmury,

U nieba błękitu,

A złota u świtu;

A może gdzie zawieszona

Na niebie tęczowa nić,

To tęczę wziąć na wżeciona,

I wić, i wić, i wić!

Odbiegają Skierka i Chochlik.

do Grabka

O jakiej zamażysz postaci,

Zakreślony w czaruw kole,

Taką moc Goplany da ci

Postać, szaty, rysy, dolę...

GRABIEC

W mojej myśli dzwonkowe szastają się krole.

GOPLANA

zakreśla koło

Stuj ciho, nie wyhodź z koła.

Słyszysz, jak szumi puszcza wesoła,

Jak po gałązkah sosen, leszczyny

Zlatują na duł śpiewne ptaszyny,

Złociste wilgi, gile, słowiki.

Z nimi ciekawe słońca promyki

Spływają do nas pżez listki drżące.

Ale się wkrutce niebo zahmuży,

We mgle pżelecą złote miesiące

I gwiazdy blade, jak tuman buży

Z błyskawicami!

Skierka i Chochlik niosą szaty i koronę.

SKIERKA

Wszystko gotowe.

GRABIEC

poziewa

A! a! spać hcę...

GOPLANA

Pohyl głowę,

Zaśnij — obudzisz się skoro.

We śnie cię duhy ubiorą

Na marę twego mażenia.

GRABIEC

kładnąc się

Cudy... Dobranoc, panie Grabku... do widzenia

Na tronie... dobrej nocy, synu organisty,

Polecam się pamięci i afekt stżelisty

Łączę...

poziewa

A! a! a! cudy...

zasypia

GOPLANA

Czuwajcie nad sennym,

Ja czary piekieł zamuwię.

Ściemnia się — czerwone hmury pżehodzą i widma otaczają Goplanę odwruconą.

SKIERKA

Okryj go płaszczem promiennym,

Wdziej mu złociste obuwie.

Ściemnia się zupełnie. — Na głowie Goplany pokazuje się pułksiężyc.

Perła rosy z płaszcza kapie;

Zbież te perełki po trawie

I znuw pżyszyj na rękawie.

CHOCHLIK

Krul dobrodziej w dobre hrapie,

Na drugi bok się pżewraca.

SKIERKA

Goplano, nieh światło wraca,

Już się twuj miły pżetważył.

Goplana daje znak — księżyc z jej czoła znika — i światło wraca.

GOPLANA

patżąc na śpiącego

Jaką on sobie dziwną postawę wymażył.

Grabek wstaje z ziemi jak krul dzwonkowy.

GRABIEC

poziewając

A — a — a — a — dobry dzień... a — piękna pogoda.

Co to? włosy na brodzie? — diabła! — siwa broda,

Co to znaczy? w co znowu pżewieżgnęły biesy?

Jaki płaszcz! — jakie dziwne na piersiah floresy!

Śniło mi się... Dalibug, nie wiem, co się śniło,

Karczma podobno, piwo z beczek się toczyło,

I był potop, w potopie pływałem jak ryba.

Sztuczka diabla! zrobili ze mnie wieloryba,

Lewiatana w złocistym płaszczu, z brodą siwą.

Ha! hodź tu, moja wiedźmo, moje szklanne dziwo,

Powiedz, kto mnie tak złotem i brodą ozdobił?

Powiedz, co się zrobiło ze mnie?

GOPLANA

Krul się zrobił.

GRABIEC

sięga do głowy i znajduje koronę

Więc nieh się nie odrabia to, co już zrobione.

Sięgnęła ręka głowy, znalazła koronę.

Cudy...

GOPLANA

Nosisz prawdziwą koronę Popielów...

GRABIEC

Widzę, że służy ludziom do tyh samyh celuw,

Co czapka: kryje uszy. A to?

Tym berłem po gżbiecinah. — Ah wielka mi szkoda,

Że się do nieba dostał ojciec golibroda,

Wraz by oszastał długie kędziory na brodzie.

Moja wiedźmo, co hodzisz jak święta po wodzie,

Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić?

Nie?... basta... jaki balwież potrafi się wsławić

Na tej krulewskiej brodzie. — Ha... a jeszcze warto

Dać mi jabłko do ręki, a z dzwonkową kartą

Będę hodził po świecie jako ze zwierciadłem.

SKIERKA

Na jabłko krulewskie skradłem

Hłopakom z bliskiego sioła

Bańkę z mydła; a dokoła

Tak piekło słońce, że z głową

I z nogami w kryształową

Siadłem kulkę. — Lecę, lecę...

Wtem banieczka moja złota

Na błękitnej siadła żece;

I konik polny — niecnota!

Kiedy pod tęczowym szkiełkiem

Usnąłem spokojnie w łudce:

Zbił ją gazowym skżydełkiem

I uciekł... a ja rozespan,

Na niebieskiej nezabudce

Ocknąłem się...

GRABIEC

Diabliku, to znaczy, że jespan

Głupi jak but... bo jabłko, hoć jabłko krulewskie,

To jabłko, nie zaś żadne migdały niebieskie.

Chochlik daje mu jabłko.

Dzięki składam waszeci — dobre... a czy winne?

kosztuje

Więc mam wszystko, co krul ma. Ah! ah! A gdzie gminne

Szołdry? poddani moi, kturym ja panuję?...

GOPLANA

Wszystko, co na tej ziemi moją władzę czuje:

Ptaszyny, dżewa, rosy, tęcze, każdy kwiatek

Jest twoim...

GRABIEC

Tżeba zaraz nałożyć podatek.

Słuhajcie mnie... a kodeks nieh będzie wykuty

W spruhniałej jakiej wieżbie. Odtąd brać w rekruty

I żubry, i zające, i dziki, i łosie.

Kwiaty, jeżeli zehcą kąpać listki w rosie,

Nieh płacą, rosę puszczam w odkupy Żydowi;

Nieh mi wudką zapłaci. Każdemu szpakowi

Kazać nie myśleć wtenczas, kiedy będzie gadał...

Zabronić, aby sejmik jaskułczy usiadał

Na tżcinah i o sprawie politycznej sądził.

Wrubluw sejmy rozpędzić; ja sam będę żądził

I wieszał, i nagradzał... Jaskułkom na drogę

Dawać paszporta, w takih opisywać nogę,

Dziub, ogonek i skżydła, i rodzime znaki.

Odtąd nie będą dzieci swyh posyłać ptaki

Do niemieckih zakładuw, gdzie uczą papugi;

Wyjęte sroki, kture oddają usługi

Ważne mowie ojczystej. Z cudzyh stron osoby,

Jak to: kanarki... śledzić. Na obce wyroby

Nakładam cło... od łokcia tęczy wyrobionej

W kraju słońca, księżyca, białej lub czerwonej

Albo fijoletowej, byleby jedwabnej,

Płacić po tży złotniki... a od sztuki szwabnej

Płutna z białyh pajęczyn...

GOPLANA

O czym gadasz, drogi?

GRABIEC

Co? kruluję... kruluję — skarb łatam ubogi.

Ruża płaci od pączka, od kalin kalina,

Od każdego ożeha zapłaci leszczyna,

Czy to pusty, czy pełny... mak od ziarek maku,

Nie od makuwek. Głowa na mnie nie dla znaku...

GOPLANA

Zostawiam ci Chochlika, Skierkę — niehaj służą,

Niehaj zrywają kwiaty, a stżęsioną rużą

Osypią, kiedy zaśniesz. Bądź zdruw — do wieczora.

Będę ciebie czekała nad bżegiem jeziora

I płacząc, piosnką płaczu wabiła słowika.

Odhodzi Goplana.

GRABIEC

Aż mi lżej, że ta rybia galareta znika.

Hej, poddani!

do Chochlika

Ty jesteś krulewskim ministrem,

Boś głupi.

do Skierki

A ty, drugi diable z oczkiem bystrem,

Błaznem; śmiesz mię, łajdaku, aż z radości pęknę.

Ministże, gdzie muj powuz?

CHOCHLIK

Cztery konie piękne,

Czarne — księżycowymi wieżgają podkowy;

I wuz na ciebie czeka Mefistofelowy;

Ale nie muw Goplanie...

GRABIEC

Dlaczego?

CHOCHLIK

Bo ona

Nie hce pożyczać z piekła.

GRABIEC

Szalona! szalona!

Jeśli diabeł pożycza, bież, bo takie wozy

Oszczędzają ci butuw...

do Skierki

Ty będziesz wiuzł z kozy.

Minister za forysia... teraz jehać pora.

SKIERKA

Gdzie krul jedzie?

GRABIEC

Na ucztę ślubną do Kirkora.

Odhodzą wszyscy.

SCENA V

Sala w zamku Kirkora.

KOSTRYN

sam

Za pustelnika celą dżewami ukryty

Słyszałem tajemniczą spowiedź tej kobiéty

O! szczęście! — teraz pan-em złotej tajemnicy;

Mugłbym ją z pałacowej rozkżyczeć wieżycy

Albo mojemu panu wiernie opowiedzieć,

Albo okropną powieść wyrazami cedzić,

Jako piasek klepsydry, w pani trwożne uho,

Aż zobaczę skarbnicę tego zamku suhą

Jak czoło Araratu... Wraca Balladyna.

Mogę mieć ją i skarby. — Szczęśliwa godzina.

staje na stronie

BALLADYNA

whodzi głęboko zamyślona

O wszystkim wie ten człowiek stary... powie dżewom,

Dżewa będą rozmawiać o tym w głuhe noce,

Aż straszna wieść urośnie. — O! biedneż wy myśli,

Jak dzieci nierozumne cieniuw się lękacie.

Ten stażec słowa moje łączy, składa, zbiera,

I muwi: «Być nie może... ta kobieta młoda

Nie zabiła». A jeśli wie? jeżeli pewny?

A ktuż w taką żecz może uwieżyć jak w pacież?...

Ale jeśli uwieżył — jeśli pżehodniowi

Zbłąkanemu opowie straszną zbrodnię pani,

Nim wymuwi nazwisko, zlęknie się jak prostak

Zemsty możnego pana. — A może — jeżeli

Dobre ma serce stażec; na końcu języka

Znajdzie litośną radę: Na co ludziom szkodzić?

A może już zapomniał, a ja nierozsądna

Myślę, o czym ten stażec myśleć już popżestał...

Bo i czymże ja jestem, aby mną się ludzie

Zajmowali, śledzili, hcieli gubić? — Piekło!

Tysiącem słuw nie mogę zabić tego słowa: «On wie». —

Na cużem poszła do tego człowieka?

Straciłam się; szatańska ręka mnie zawiodła.

I pomyśleć? że gdyby nie te odwiedziny,

Stażec byłby jak owe ludzi milijony,

Kturyh nigdy na świecie nie spotkałam.

Myśleć, że ta sama godzina trwożnyh myśli pełna

Byłaby jak wczorajsze godziny, i może

Spokojniejsza; bo wszakże wiele by się strahu

Pżez jeden dzień zatarło tajemniczą ciszą.

Teraz wszystko na nowo odradza się z tważą

Okropniejszą. — Zazdroszczę tej, co dzisiaj rano

Mną była.

Kostryn zbliża się.

KOSTRYN

Pani! od grafa pżysłany

Z darami goniec — na rozkazy czeka...

BALLADYNA

Dary od męża? zawołaj człowieka,

Nieh je tu złoży. Stuj... czy tobie znany

Uw żebrak, ktury mieszka w lesie, stary?

KOSTRYN

Pustelnik?

BALLADYNA

Nie wiem, czemu się nawinął

Na myśl... gdzie goniec z pżysłanymi dary?

Zapewne drogie?

KOSTRYN

Graf pan zawsze słynął

Szczodrobliwością... i był na kształt słońca,

Co wszędy żywne rozsypuje blaski...

BALLADYNA

Ciekawa jestem nowej męża łaski.

Zawołaj zaraz... zawołaj tu gońca.

Kostryn odhodzi.

Gdyby te dary, gdy nie pżerażona

Bogdajbym skonała,

Jeśli rozumiem głos tego człowieka!

Powtuż.

GRALON

Graf Kirkor...

BALLADYNA

Wiem. — Ale dlaczego

Skżynię okutą i pżysłaną w daże

Kazał mi hować aż do dnia sądnego

Zamkniętą?...

GRALON

Muwił pan: «Bo ja tak każę...»

Nic więcej...

BALLADYNA

Głupcze! Twoją głowę ciasną

Nosisz na karku w skorupie blaszanej,

Aby w niej wruble, jak w dziurawym garku,

Gniazda winęły. — Skżyni okowanej

Nie ruszać? Ha! ha! w Kirkora podarku

Widzę nieufność, nie zaś wierną miłość.

Ty podły hłopie,

do Gralona

hoć długa zażyłość

Łączy cię z panem, nie miałbyś odwagi

Ruszyć tej skżyni? bo ty hłosty, plagi

Czujesz na gżbiecie... Ale ja! małżonka,

Jeżeli zehcę... Gdyby mi szepnęła

Muha... ha, gdyby cihego skowronka

Głosek podszepnął: «Otwuż», a od dzieła

Szatan odpędzał ognistymi skżydły,

To wiesz ty, podły służalcze obżydły,

Że wola moja?

KOSTRYN

Grafini...

BALLADYNA

Ty może

Hcesz pżypominać, że muj mąż ma prawo?

Więc nieh doświadcza! co mi tam... Muj Boże,

Gdybym ja była jak inne ciekawą,

To... Ale wy mnie nie znacie, pżysięgam!

Ja tak trwożliwa, że nawet w ogrodzie

Po jabłko z dżewa upadłe nie sięgam.

Jeśli mąż zehce, o hlebie i wodzie

Żyć będę, zawsze wesoła, jak wrona

Na cudzym płocie. Anim teraz w złości.

Masz, stary,

do Gralona

oto złotuwka czerwona,

Weź ją i pżepij albo pżegraj w kości,

I goń za panem; powiedz, że go czekam

Z niecierpliwością, że łzy po nim ronię;

Że jedwabiami złotymi wywlekam

Szarfę dla niego. Gdzieżeś ty, Gralonie,

Odjehał pana?

GRALON

W nadgoplańskim boże.

BALLADYNA

Nie zatżymywał się nigdzie po drodze?

GRALON

U pustelnika stanął w celi.

BALLADYNA

Boże!

U pustelnika... Muw — ja ci nagrodzę

Za każde słowo garścią złota — ale

Hcę wiedzieć wszystko... rozumiesz? Wspaniale

Nagrodzę ciebie, ale muw otwarcie.

Hoćby co było okropnego — powiedz...

GRALON

W boże pżez głuho zarosły manowiec

Pan jehał pżodem na koniu lamparcie,

A my gęsiora jehali za panem...

Wtem nagle pański koń dał w gurę słupa,

Jakby się spotkał z ognistym szatanem.

A pan graf z konia żekł: «Czuć w lesie trupa...»

BALLADYNA

z pżerażeniem

I z konia zsiadł... i...

GRALON

Kżyknął: «Za mną służba!»

I pieszo z mieczem pod wieżbę poskoczył.

Na mhu trup leżał — a piersi mu toczył

Wianek żelaznyh gadzin...

BALLADYNA

O!!!

GRALON

«To wrużba

Naszej wyprawy — żekł graf. — Oto leży

Pżed nami ścierwo zabitego tura».

BALLADYNA

oddyhając

Ah!

GRALON

«Dobra wrużba dla mężnyh ryceży» —

Muwił graf Kirkor... my kżyknęli: «Hurra!»

I znowu na koń...

KOSTRYN

Muwiłeś, Gralonie,

Że trup pod wieżbą? a na białym łonie

Trupa żelazne leżały gadziny?

GRALON

I ty muwisz, że tur rosohaty

Leżał pod wieżbą?

GRALON

Tak.

KOSTRYN

Pżysiąż!

GRALON

Dlaczego?

KOSTRYN

Bo ja pżysięgnę na szatana złego,

Że nie tur... ale... Broń kłamstwa żelazem!

do Balladyny, dobywając miecza

Tego człowieka tżeba zabić.

BALLADYNA

z pomięszaniem

Tżeba.

KOSTRYN

napadając

Broń się!

GRALON

broniąc się

Co znaczy?

Biją się — Balladyna zdejmuje miecz ze ściany i zahodząc z tyłu, zabija Gralona.

BALLADYNA

Masz!

GRALON

O jasne nieba!

Zbrodnia!!!

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT TŻECI

Scena z I aktu, tylko bez kotary i okienka. Pułkoliste zakończenie pierwszego planu, jakieś jakby planetarne. Został tylko Pień, na kturym palą się latarki sygnałowe (?) czerwone i zielone. Podłoga wysłana wspaniałym dywanem. W głębi, w dole, nocny pejzaż daleki — światełka ludzkie i księżyc w pełni. Sajetan we wspaniałym kolorowym szlafroku (broda ufryzowana, włosy uczesane), stoi na środku sceny, podtżymywany pżez Czeladników, ubranyh w kwieciste Pidżamy i uczesanyh z rozdziałkami na glanc. Na prawo, ubrany w skurkę psią czy kocią (ale cały, z wyjątkiem głowy, jest w skuże, a na głowie ma kapturek z rużowej włuczki z dzwoneczkiem), do pnia na łańcuhu pżywiązany, śpi, zwinięty w kłębek jak pies, prokurator Scurvy.

I CZELADNIK

śpiewa ohydnym samczym głosem

Słyszę w sobie dziwny śpiew.

To tak śpiewa nasza krew.

Hamska, dzika i śmierdząca,

Ale za to tak gorąca.

Że jej wszystko, ah, pżebaczą,

Jeszcze po niej, ah, zapłaczą!

II CZELADNIK

śpiewa tak jak I Czeladnik

Czerwień się pieni w hmur pżezroczu,

Wśrud wihruw nagie tańczą dżewa,

Coś w mojej duszy samo śpiewa

I nie pamiętam już twyh oczu.

I CZELADNIK

Czyih, czyih?

Akt tżeci

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT TŻECI

Pokuj Rejenta.

SCENA PIERWSZA

Rejent siedzi pży stoliku i pisze. Dwuh mulaży pży dżwiah stoi.

Rejent, MULAŻE

REJENT

Muj majstruniu, muwcie śmiało,

Opiszemy sprawę całą;

Na te ciężkie nasze czasy

Boskim darem takie basy.

Każdy kułak spieniężymy:

Że was bito, wszyscy wiémy.

MULAŻ

Niekoniecznie.

REJENT

Bili pżecie,

Muj majstruniu.

MULAŻ

Niewyraźnie.

REJENT

Czeguż jeszcze wam nie stało?

Bo mahano dosyć raźnie.

MULAŻ

Ot, szturknięto tam coś mało.

DRUGI MULAŻ

Ktuż tam za to skarżyć zehce!

REJENT

Lecz kto szturka, ten nie łehce?

MULAŻ

Ha! Zapewne.

REJENT

A więc bije?

MULAŻ

Oczywiście.

REJENT

Komu kije

Porahują kości w gżbiecie,

Ten jest bity — wszak to wiecie?

A kto bity, ten jest zbity?

Co?

MULAŻ

Ha! dobże pan powiada,

Ten jest zbity.

REJENT

Więc was zbili,

To żecz jasna, moi mili.

MULAŻ

Ta, już jakoś tak wypada.

REJENT

napisawszy

Skaleczyli?

MULAŻ

A, broń Boże!

REJENT

Nie, serdeńko?

MULAŻ

Ah, nie.

REJENT

Pżecie

Znak, drapnięcie?

MULAŻ

pomuwiwszy z drugim

Znajdziem może.

REJENT

A drapnięcie, pewnie wiecie,

Że jesteście skaleczeni,

Pżez to hleba pozbawieni.

MULAŻ

O! to znowu...

REJENT

Pozbawiony

Jesteś, bratku, i z pżyczyny,

Że ci nie dam okruszyny —

pisze

Zatem, zatem skaleczeni,

Pżez to hleba pozbawieni,

Z matką — żoną — czworgiem dzieci.

MULAŻ

Nie mam dzieci.

DRUGI MULAŻ

Nie mam żony.

REJENT

Co? nie macie? — nic nie szkodzi —

Mieć możecie — tacy młodzi.

MULAŻ

Ha!

DRUGI MULAŻ

Tać prawda.

REJENT

napisawszy

Akt skończony.

Teraz jeszcze zaświadczycie,

Że nastawał na me życie.

Stary Cześnik, jęty szałem,

Stżelał do mnie.

MULAŻ

Nie widziałem.

REJENT

Wołał stżelby.

DRUGI MULAŻ

Nie słyszałem.

MULAŻ

Wołał wprawdzie: «Daj gwintuwki!» —

Lecz hciał stżelać do makuwki.

REJENT

Do makuwki... do makuwki...

No, no, dosyć tego będzie —

Świadkuw na to znajdę wszędzie —

Nie brak świadkuw na tym świecie,

Teraz hodźcie — bliżej! bliżej! —

Znakiem kżyża podpiszecie. —

Michał Kafar trohę niżej —

Tak, tak — Maciej Miętus — pięknie! —

Za ten kżyżyk będą grosze,

A Cześniczek z żułci pęknie.

MULAŻ

Najpokorniej teraz proszę,

popyhając ku dżwiom

Idź, serdeńko, bo cię tżepnę.

MULAŻ

we dżwiah

Ależ pżecie...

REJENT

zamykając dżwi

Bądźcie zdrowi!

Dobży ludzie, bądźcie zdrowi!

wracając

Czapkę pżedam, pas zastawię,

A Cześnika stąd wykużę;

Będzie potem o tej sprawie

Na wołowej pisał skuże.

Lecz tajemne moje wieści,

Jeśli wszystkie z prawdą zgodne,

Tym, czym teraz serce pieści,

Najboleśniej go ubodnę.

SCENA DRUGA

Rejent, Wacław

REJENT

W czas pżyhodzisz, drogi synu,

Pomuwimy słuwek parę. —

siada i daje znak synowi, aby usiadł

Z niejednego twego czynu

Niezahwianą wziąłem wiarę,

Iż wstępując w moje ślady,

Pobożności kroczysz drogą;

Że złe myśli, podłe rady

Nigdy zwieść cię z niej nie mogą.

Rade temu serce moje,

Quandoquidem już pży grobie,

Żyję tylko jeszcze w tobie.

ociera łzy

Sekatury — gożkie znoje,

W nieustannej alternacie

Składam kornie ciebie gwoli

Pży Najwyższym Majestacie;

Bo ja tylko, moje dziecię,

Do fortunnej twojej doli

Aspiruję jeszcze w świecie.

WACŁAW

Łaski ojca dobrodzieja,

Acz nieczęsty, dowud drogi.

REJENT

W tobie jedna ma nadzieja,

Lecz zazdroszczą mi jej wrogi;

Syna z ojcem hcą rozdzielić,

Hcą się smutkiem mym weselić.

Złego duha pną mamidła,

Twej młodości stawią sidła.

WACŁAW

Nie rozumiem.

REJENT

Nie rozumiesz?

Starościanka...

WACŁAW

Cna dziewica,

Tę ubustwiać...

REJENT

Skrycie umiesz...

WACŁAW

Jeśli była tajemnica,

To dlatego, żem hciał wpżody

Do sąsiedzkiej skłonić zgody.

REJENT

Mnie z Cześnikiem? — O muj Boże!

Ktuż jej więcej pragnąć może

Niż ja, człowiek bogobojny.

WACŁAW

Zezwul zatem, abym z Klarą...

REJENT

Być nie może żadną miarą;

Cześnik burda, ja spokojny.

WACŁAW

Lecz cuż Klara temu winna,

Że czasami stryj szalony?

REJENT

WACŁAW

I pżysięgam.

REJENT

surowo

Zamilcz wasze!

ze słodyczą

Co los spuści, pżyjąć tżeba:

Nieh się dzieje wola nieba. —

Lecz, serdeńko, gdyś tak stały,

Gdzież dawniejsze twe zapały?

Milczysz — jakże?

ironicznie

Nie do wiary,

Jak o wszystkim wie ten stary!

WACŁAW

Młodość... może...

REJENT

Podstolina

Była quondam ta jedyna!

Ta wybrana! Ta kohana!

Teraz bawi u Cześnika.

WACŁAW

z pośpiehem

Zaręczona Cześnikowi.

REJENT

REJENT

Szczęściem będzie taka żona.

WACŁAW

Wpżud mogiła mnie pżykryje...

Lecz i Cześnik jeszcze żyje,

On nas spali w pierwszym pędzie.

REJENT

z flegmą, jak zawsze

Ha! — to Cześnik wisieć będzie.

Nieh się dzieje wola nieba,

Z nią się zawsze zgadzać tżeba.

WACŁAW

Ojcze!

REJENT

Synu!

WACŁAW

Ostre noże

Topisz w sercu syna twego.

REJENT

Nie ma złego bez dobrego.

WACŁAW

Zmień twuj rozkaz.

REJENT

Być nie może.

WACŁAW

żucając mu się do nug

Ah, litości!

REJENT

Tę zyskałeś!

Patż, ja płaczę.

WACŁAW

wstając

Mieć nadzieję?

REJENT

Nie, serdeńko, być nie może.

WACŁAW

Ja z rozpaczy oszaleję.

REJENT

Patż, ja płaczę... ani słowa! —

Cnota, synu, jest budowa,

Jest to ziarno, kture sieje...

Wacław odhodzi. Po krutkim milczeniu.

Jeszcze diable młoda głowa.

SCENA TŻECIA

REJENT

Co skłoniło Podstolinę,

Wduwkę tantną, wduwkę gładką,

Za takową iść gadzinę,

To dotyhczas jest zagadką;

Ale wątpić nie wypada,

Iż zamienić będzie rada.

prostując się

Acz i starość bywa żwawa,

Wżdy wiek młody ma swe prawa.

Ale Cześnik, gdy postżeże,

Iż na dudka wystryhnięty,

Może... może... strah mnie bieże,

Apopleksją będzie tknięty...

Nieh się dzieje wola nieba,

Z nią się zawsze zgadzać tżeba.

SCENA CZWARTA

Rejent, Papkin

PAPKIN

wsuwając się trwożliwie

Wolnoż wstąpić?

REJENT

Bardzo proszę.

PAPKIN

z najniższym ukłonem i nieśmiało

Pana w domu i Rejenta

Widzieć w godnej tej osobie

Hluba wielka, niepojęta

Spada na mnie w tejże dobie,

Jak niemylnie pewnie wnoszę?

REJENT

pokornie

Tak jest — sługa uniżony.

Wolnoż mi się w odwet spytać,

Kogom zyskał honor witać?

PAPKIN

na stronie

Hm! pokorna coś szlahciurka,

Z każdym słowem daje nurka —

Niepotżebne miałem względy.

śmielej

Jestem Papkin.

Rejent wskazuje z ukłonem kżesło na środku stojące. Papkin pżypatruje się z uwagą Rejentowi, ktury jak zawsze z założonymi na piersiah rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin muwi dalej na stronie.

Jak uważam,

Skończę wszystko bez pomocy.

głośno, wyciągając się na kżeśle

Jestem Papkin — lew pułnocy,

Rotmistż sławny i kawaler —

okazując gestem wstęgi orderowe

Tak, siak, tedy i owędy.

Mądry w radzie, dzielny w boju,

Dusza wojny, wrug pokoju.

Znają Szwedy, muzułmany,

Sasy, Włochy i Hiszpany

Artemizy ostże sławne

I nim władać ramię wprawne.

Jednym słowem, krutko muwiąc,

Kula ziemska zna Papkina —

Teraz, bratku, daj mi wina.

REJENT

po krutkim wahaniu, na stronie

Nemo sapiens, nisi patiens.

Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patży w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, ktury muwi, co następuje.

PAPKIN

na stronie

O! Brat szlahcic thużem podszyt! —

Po zleceniu od Cześnika

Może sobie udrę łyka.

nakrywa głowę — pije

Cienkusz!

pije

deresz!

pije

REJENT

na stronie

Nadto śmiało.

PAPKIN

Istna lura, panie bracie,

Cuż, lepszego tu nie macie?

REJENT

Wybacz, waszmość, lecz nie stało.

PAPKIN

Otuż to jest szlahta nasza!

ze wzgardą

Siedzi na wsi — sieje, wieje —

Zżędzi, nudzi, gdera, łaje.

A dać wina — to nie staje.

idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma

Albo jeśli pżyjdzie flasza,

Samą maścią już pżestrasza;

Potem prosi: «Jeśli łaska» —

Nie proś, nie nudź, hreczkosieju,

A lepszego daj, u diaska!

REJENT

Ależ mości dobrodzieju...

PAPKIN

pijąc

Mętne, kwaśne nad pojęcie —

Istna lura, muj Rejencie!

REJENT

na stronie

Cierpliwości wiele tżeba;

Nieh się dzieje wola nieba.

PAPKIN

Zwiedź piwnice wszystkie moje,

Gdzie z puł świata masz napoje,

Gdzie sto beczek stoi żędem!

Jeśli znajdziesz co takiego,

Dam ci, bratku, konia z żędem.

REJENT

z ukłonem

Pozwul spytać, panie drogi,

Gdyż nie znana mi pżyczyna,

Co w nikczemne moje progi

Marsowego wiedzie syna?

PAPKIN

rozpierając się na kżeśle pży stoliku

Co? Hcesz wiedzieć?

REJENT

Proszę o to.

PAPKIN

Więc staję tu, wiedz, niecnoto,

Z strony jaśnie wielmożnego

Cześnika Raptusiewicza,

Co go ranka dzisiejszego

Twyh służalcuw sprośna dzicza,

Godna jednak pryncypała,

W jego zamku napaść śmiała.

REJENT

Muwże, waszmość, trohę ciszéj,

Jego sługa dobże słyszy.

PAPKIN

Muwię zawsze podług woli.

REJENT

Ależ bo mnie głowa boli.

PAPKIN

jeszcze głośniej

Że tam komu w uszah stżyka

Albo że tam czyj łeb hory,

Pżez to nigdy w pieśń słowika

Nie odmienią głos stentory.

REJENT

słodko

Ależ bo ja mam i ludzi.

Każę oknem cię wyżucić.

Papkin w miarę słuw Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz.

A tam dobry kawał z gury.

PAPKIN

O, nie tżeba.

REJENT

Jest tam ktury!

Hola!

PAPKIN

Nieh się pan nie trudzi.

REJENT

Pan jak piurko stąd wyjedzie.

do służącyh

Czekać w cztereh tam za dżwiami!

PAPKIN

Ale na cuż to, sąsiedzie,

Tej parady między nami?

REJENT

Teraz słuham waszmość pana.

sadzając go prawie gwałtem

Bardzo proszę — bardzo proszę —

siada blisko i napżeciwko

Jakaż czynność jest mu dana?

nie spuszcza z oka Papkina

PAPKIN

Jesteś trohę nadto żywy:

Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem,

Że tak bardzo masz słuh tkliwy —

Pżestżeż, proszę, gdy pżypadkiem —

Jakieś słuwko głośniej powiem.

REJENT

Czy się prędko żeczy dowiem?

PAPKIN

bardzo ciho

Zaraz — Cześnik bardzo prosi...

REJENT

Hę!

PAPKIN

Czy głośniej?

na znak potakujący Rejenta muwi dalej

Cześnik prosi...

To jest... raczej Cześnik wnosi,

Że, by skończyć w jednej hwili

Kontrowersją, co... zrobili...

nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej

Dobże muwię... co zrobili...

Kontrowersją... jak żecz znana...

Że tak... to jest... że... spży... spżyja...

odwracając się, na stronie

A to jakiś wzrok szatana,

Cały język w trąbkę zwija.

REJENT

Ja nie jestem pojąć w stanie,

Waszmość prawisz zbyt zawiło.

PAPKIN

wstając

Bo to... bo te... wybacz, panie,

Wino trohę mocne było.

A nie jestem zbyt wymowny...

ciszej

Czy tyh cztereh jeszcze stoi?

REJENT

Jednym słowem — muj szanowny,

Dobry sąsiad czego żąda?

PAPKIN

Lecz się poseł trohę —

REJENT

kończąc

...Boi.

Bądź, serdeńko, bez obawy.

PAPKIN

Więc Cześnika prośba niesie,

Abyś waszmość circa quartam

U tżeh kopcuw w Czarnym Lesie

Stanął z szablą do rozprawy.

REJENT

ironicznie

Stary Cześnik jeszcze żwawy!

PAPKIN

ośmielając się

Ba! To wszyscy wiedzą pżecie,

Że niemylne jego ciosy —

Wszakże w całym już powiecie

Pokarbował szlahcie nosy,

Tylko jeszcze...

REJENT

Ciszej, proszę.

PAPKIN

oglądając się na dżwi

Prawda, ciszej. — Ciho zatem

Jego gżeczną prośbę wnoszę

I dołączam moją własną

O odpowiedź krutką, jasną.

REJENT

Tę listownie mu udzielę,

Ale jakże się to zgadza:

Wszak ci jutro ma wesele.

PAPKIN

śmielej

Tamto temu nie pżeszkadza:

Rano pierścień — w puł dnia szabla —

Wieczur kielih — w nocy...

REJENT

słodko

Ciho.

PAPKIN

Prawda, ciho.

na stronie

Sprawa diabla,

Ani mrumru. — Czy mnie liho

Tu pżyniosło w takie szpony!

REJENT

ironicznie

Wielkiż afekt pżyszłej żony?

PAPKIN

Fiu! fiu! fiu! — Taż z miłości

Tżykroć na dzień wpada w mdłości —

Cześnik, także rozogniony,

Jak gromnica ku niej pała —

Będzie para doskonała.

A że wierna w każdej sprawie,

Ręce, nogi w zakład stawię.

SCENA PIĄTA

Rejent, Papkin, Podstolina

PODSTOLINA

Otuż jestem na wezwanie

W twoim domu, muj Rejencie,

Co dowodem nieh się stanie,

Żem zmieniła pżedsięwzięcie.

Nie straciłam na namyśle

Niepotżebnym czasu wiele —

Bo ja żadko kiedy myślę,

Alem za to hyża w dziele —

I nie muwiąc Cześnikowi:

Muj staruszku, bądźcie zdrowi,

Milsze od was są sąsiady —

Podpisuję twe układy

I w minucie tutaj staję. —

oddając papier złożony

Waszmość panu jeden daję,

Drugi odpis u mnie będzie.

Gdy więc pewność w każdym względzie

I wzajemnie dane słowa,

Witam ciebie jak synowa.

REJENT

Wielki splendor na mnie spływa,

Moja pani miłościwa,

I fortuna w złotej nawie

Żagiel dla mnie swuj rozpięła,

Gdyś hętliwie i łaskawie

W twoje skarbne serce wzięła

Najkorniejsze prośby moje.

Tak jest, pani miłościwa,

Wielki splendor na mnie spływa;

A na szczepu mego tżaski

Jeszcze większy spłynąć może,

Bo hcesz z arcywielkiej łaski

Mego syna dzielić łoże.

Niehże mi tu wolno będzie

Na tej lihej, własnej gżędzie,

Polecając waszmość pani

Trwałej pżyhylności zdroje

I powolne służby moje,

Do maluczkih upaść nużek,

Jako sługa i podnużek.

całuje ją w rękę

PAPKIN

na stronie

Co ja słyszę! Co, u kata!

Zdmuhnął żonę Cześnikowi

I z nią syna swego swata!

Wszak ci Cześnik, gdy się dowie,

Jak szczupaka go rozpłata.

PODSTOLINA

Nie myśl jednak, muj Rejencie,

Że to z gustu do odmiany

Wzięłam inne pżedsięwzięcie;

Syn twuj, Wacław, był mi znany,

Bardzo znany — jednym słowem,

Na cuż mam się kryć w tej mieże:

Był kohany — kohał szczeże.

PAPKIN

klaskając w palce

Tędy droga!

PODSTOLINA

Cuż to znaczy?

Papkin tu?

PAPKIN

Tak, Papkin czeka,

Aż go Anna zoczyć raczy.

PODSTOLINA

do Rejenta

Waszmość cierpisz tego człeka?

do Papkina

Precz mi z oczu!

PAPKIN

z pośpiehem

Idę.

REJENT

Czekaj,

Wasze!

PAPKIN

Czekam.

REJENT

Odpis pżecie.

PODSTOLINA

On to zdradną swą wymową

Mnie, zbyt słabej, mnie, kobiecie,

Opłakane wyrwał słowo.

PAPKIN

Ja?

PODSTOLINA

I gdyby nie ta zmiana,

Szłabym biedna w moc tyrana.

PAPKIN

do siebie

Dzień feralny!

REJENT

do Podstoliny

Wola nieba,

Z nią się zawsze zgadzać tżeba.

Ale teraz moje zdanie,

Że gdy Cześnik nie wie jeszcze

O nam hlubnie zaszłej zmianie,

Lubo w piśmie żecz umieszczę,

Dobże będzie, gdy z twej strony

Papkin weźmie zapewnienie

I powtuży to, co w liście.

PAPKIN

na stronie

Hce mnie zgubić, oczywiście!

REJENT

Daj mu, pani, twe zlecenie,

A ja skreślę słuwek parę.

odhodzi

SCENA SZUSTA

Podstolina, Papkin

PAPKIN

odprowadzając go oczyma

Podstolino! mam dać wiarę?

Co to znaczy? gdzie sumienie?

REJENT

ukazując głowę w dżwiah

Proszę ciszéj.

PAPKIN

Prawda, ciszéj.

na stronie

I pżez mury czart ten słyszy.

ciho do Podstoliny

Ah, co robisz, Podstolino?

Z twej pżyczyny wszyscy zginą —

Czyliż Cześnik ci nie znany?

On nie zniesie tego sromu,

On pohodnią i żelazem

Śmierć wyżuci w wasze ściany,

Gruz zostawi z tego domu.

Buj się Boga, hodźmy razem

oglądając się i odprowadzając coraz dalej na stronę

Ah, ty nie wiesz, gdzieś pżybyła...

W jakiej strasznej jesteś toni...

Ciho!... Gdyby nie w tej dłoni

Artemizy groźna siła,

Już by... sza!... Nieh Bóg nas broni!...

Dalej we dżwi i na shody.

PODSTOLINA

wyrywając się

Wolna droga.

PAPKIN

Niekoniecznie,

Cztereh stoi.

PODSTOLINA

Lecz weź wpżody

Pożegnanie dla Cześnika:

Kłaniaj mu się bardzo gżecznie,

Powiedz oraz, jak mą duszę

Zbyt boleśnie żal pżenika,

Że się tak z nim rozstać muszę —

Nieh porywczo mnie nie gani...

PAPKIN

Banialuki, moja pani,

Tyh ode mnie nie usłyszy.

SCENA SIUDMA

Podstolina, Papkin, Rejent

REJENT

Ciszéj z łaski.

PAPKIN

Prawda, ciszéj.

REJENT

Oto jest list do sąsiada...

PAPKIN

Ambasada diable śliska!

REJENT

Żegnam.

PAPKIN

w ukłonah

Papkin nużki ściska.

Za pżyjęcie dzięki składa.

Ukłony i ceremonie aż do końca sceny.

REJENT

Nie ma za co.

PAPKIN

O, i owszem.

REJENT

odprowadzając go

REJENT

REJENT

wracając

Nieh się dzieje wola nieba,

Z nią się zawsze zgadzać tżeba!

Antek

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Antek

Antek urodził się we wsi nad Wisłą.

Wieś leżała w niewielkiej dolinie. Od pułnocy otaczały ją wzguża spadziste, porosłe sosnowym lasem, a od południa wzguża garbate, zasypane leszczyną, tarniną i głogiem. Tam najgłośniej śpiewały ptaki i najczęściej hodziły wiejskie dzieci rwać ożehy albo wybierać gniazda.

Kiedyś stanął na środku wsi, zdawało ci się, że oba pasma gur biegną ku sobie, ażeby zetknąć się tam, gdzie z rana wstaje czerwone słońce. Ale było to złudzenie.

Część 3

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Maciuś bardzo żadko hodził teraz na narady:

— Szkoda czasu — muwił — nudzi się i niewiele z nih rozumiem.

Do krulewskiego ogrodu pżyhodziły hętnie dzieci. Ojciec Felka, ktury pżed wstąpieniem do wojska był cieślą — zrobił im huśtawkę. Więc się huśtali, bawili się w berka, w piłkę, straż ogniową, wiosłowali na krulewskiej sadzawce, łowili ryby. Troszkę gniewał się na te pożądki krulewski ogrodnik i hodził na skargę do pałacowego zażądu. Już nawet parę szyb pżez nieostrożność stłuczono. Ale nikt nic nie mugł muwić, bo Maciuś był teraz krulem-reformatorem i sam wprowadzał własne pożądki.

Część druga — Nawłoć (1/2)

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Część druga — Nawłoć

Dotarłszy do najrdzenniejszej Polski, bo do stolicy — Warszawy — ani po drodze, ani w tym mieście Cezary Baryka nie znalazł szklanyh domuw. Nie śmiał o nie nawet nikogo zapytać. Zrozumiał, że zmarły ojciec boleśnie zeń pżede śmiercią zażartował sobie. Jednak — być może pod wpływem tej tak naiwnej legendy, a być może pod wpływem głuwnego jej bohatera, „kuzyna Baryki”, Cezary postanowił wstąpić na medycynę w Warszawie. Nie miał swyh bakińskih papieruw, lecz po egzaminie dość pobieżnym został pżyjęty i począł hodzić na wykłady. Z zapałem krajał truposze, uczył się osteologii, hemii, botaniki itp. Zawarł nowe znajomości z „Polakami” i dość sobie w tyh nowyh ludziah podobał, hoć go nieraz swą „nieszczerością” ranili. Pod względem materialnym wiele mu pomugł znajomy ojca nieboszczyka, pan Szymon Gajowiec, bardzo wysoki użędnik w nowo kreowanym Ministerium Skarbu, dał mu bowiem nieetatową posadę w swym biuże i nastręczył bardzo kożystne lekcje języka rosyjskiego w sferah wyższej oficerii, pohodzącej z „Galicji”. Uw pan Gajowiec szczegulnie rozpytywał się o matkę Cezarego, kturą znał był bardzo dawno w mieście Siedlcach. Po wielekroć kazał sobie powtażać o niej wszelkie szczeguły, wszystkie perypetie jej niedoli i śmierci.

III. Pamiętnik starego subiekta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III. Pamiętnik starego subiekta

...Ze smutkiem od kilku lat uważam, że na świecie jest coraz mniej dobryh subiektuw i rozumnyh politykuw, bo wszyscy stosują się do mody. Skromny subiekt co kwartał ubiera się w spodnie nowego fasonu, w coraz dziwniejszy kapelusz i coraz inaczej wykładany kołnieżyk. Podobnież dzisiejsi politycy co kwartał zmieniają wiarę: onegdaj wieżyli w Bismarcka, wczoraj w Gambettę, a dziś w Beaconsfielda, ktury niedawno był Żydkiem.

Już widać zapomniano, że w sklepie nie można stroić się w modne kołnieżyki, tylko je spżedawać, bo w pżeciwnym razie gościom zabraknie towaru, a sklepowi gości. Zaś polityki nie należy opierać na szczęśliwyh osobah, tylko na wielkih dynastiah. Metternih był taki sławny jak Bismarck, a Palmerston sławniejszy od Beaconsfielda i — ktuż dziś o nih pamięta? Tymczasem rud Bonapartych tżąsł Europą za Napoleona I, potem za Napoleona III, a i dzisiaj, hoć niektuży nazywają go bankrutem, wpływa na losy Francji pżez wierne swoje sługi, MacMahona i Ducrota.

Jesień, rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

Już świt ubielił dahy i zgżebną, szarą płahtą pżysłonił noc i gwiazdy pobladłe, gdy ruh się uczynił w Borynowym obejściu.

Kuba zwlukł się z wyrka i wyjżał pżed stajnię — szron leżał na ziemi i szaro było jeszcze, ale już zoże rozpalały się na wshodniej stronie i czerwieniły czuby dżew oszroniałyh — pżeciągnął się z lubością, ziewnął parę razy i poszedł do obory, aby kżyknąć na Witka, że czas wstawać, ale hłopak uniusł nieco senną głowę i szepnął:

Księga tżecia

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga tżecia

Umizgi

Wyprawa Hrabiego na sad — Tajemnicza nimfa gęsi pasie — Podobieństwo gżybobrania do pżehadzki cieniuw elizejskih — Gatunki gżybuw — Telimena w świątyni dumania — Narady tyczące się postanowienia Tadeusza — Hrabia pejzażysta — Tadeusza uwagi malarskie nad dżewami i obłokami — Hrabiego myśl o sztuce — Dzwon — Bilecik — Niedźwiedź, mospanie!

Hrabia wracał do siebie; lecz konia wstżymywał,

Głową coraz w tył kręcił, w ogrud się wpatrywał.

I raz mu się zdawało, że znowu z okienka

Błysnęła tajemnicza, bieluhna sukienka

I coś lekkiego znowu upadło z wysoka,

I pżeleciawszy cały ogrud w mgnieniu oka,

Pomiędzy zielonymi świeciło ogurki:

Jako promień słoneczny, wykradłszy się z hmurki,

Kiedy śrud roli padnie na kżemienia skibę

Lub śrud zielonej łąki w drobną wody szybę.

Hrabia zsiadł z konia, sługi odprawił do domu,

A sam ku ogrodowi ruszył po kryjomu.

Dobiegł wkrutce parkanu, znalazł w nim otwory

I wcisnął się po cihu, jak wilk do obory.

Nieszczęściem, trącił kżaki suhego agrestu:

Ogrodniczka, jak gdyby zlękła się szelestu,

Oglądała się wkoło, lecz nic nie spostżegła;

Pżecież ku drugiej stronie ogrodu pobiegła.

A Hrabia bokiem, między wielkie końskie szczawie,

Między liście łopuhu, na rękah, po trawie,

Skacząc jak żaba, ciho pżyczołgał się blisko,

Wytknął głowę i ujżał cudne widowisko.

W tej części sadu rosły tu i uwdzie wiśnie,

Śrud nih zboże w gatunkah zmieszanyh umyślnie:

Pszenica, kukuruza, bub, jęczmień wąsaty,

Proso, groszek, a nawet kżewiny i kwiaty.

Domowemu to ptactwu taki ohmistżyni

Wymyśliła ogrudek: sławna gospodyni,

Zwała się Kokosznicka, z domu Jendykowi-

czuwna. Jej wynalazek epokę stanowi

W domowym gospodarstwie; dziś powszehnie znany,

Lecz w owyh czasah jeszcze za nowość podany,

Pżyjęty pod sekretem od niewielu osub,

Nim go wydał kalendaż, pod tytułem: Sposub

Na jastżębie i kanie, albo nowy środek

Wyhowywania drobiu — był to uw ogrodek.

Jakoż, zaledwie kogut, co odprawia warty,

Stanie i nieruhomie dzierżąc dziub zadarty,

I głowę gżebieniastą pohyliwszy bokiem,

Aby tym łacniej w niebo mugł celować okiem,

Dostżeże wiszącego jastżębia śrud hmury,

Kżyknie: zaraz w ten ogrud howają się kury,

Nawet gęsi i pawie, i w nagłym pżestrahu

Gołębie, gdy nie mogą shronić się na dahu.

Teraz w niebie żadnego nie widziano wroga;

Tylko skważyła słońca letniego pożoga.

Od niej ptaki w zbożowym ukryły się lasku;

Tamte leżą w murawie, te kąpią się w piasku.

Śrud ptaszyh głuw sterczały głuwki ludzkie małe,

Odkryte; włosy na nih krutkie, jak len białe;

Szyje nagie do ramion; a pomiędzy nimi

Dziewczyna głową wyższa, z włosami dłuższymi.

Tuż za dziećmi paw siedział i piur swyh obręcze

Szeroko rozpżestżenił w rużnofarbną tęczę,

Na kturej głuwki białe, jak na tle obrazku,

Żucone w ciemny błękit, nabierały blasku.

Obrysowane wkoło kręgiem pawih oczu

Jak wiankiem gwiazd, świeciły w zbożu jak w pżezroczu,

Pomiędzy kukuruzy złocistymi laski,

I angielską trawicą posrebżaną w paski,

I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem;

Kturyh kształty i barwy mieszały się razem

Niby krata ze srebra i złota pleciona,

A powiewna od wiatru jak lekka zasłona.

Nad gęstwą rużnofarbnyh kłosuw i badyluw

Wisiała jak baldahim jasna mgła motyluw,

Zwanyh babkami, kturyh poczwurne skżydełka

Lekkie jak pajęczyna, pżejżyste jak szkiełka,

Gdy w powietżu zawisną, zaledwo widome,

I hociaż bżęczą, myślisz, że są nieruhome.

Dziewczyna powiewała podniesioną w ręku

Szarą kitką, podobną do piur strusih pęku;

Nią zdała się oganiać głuwki niemowlęce

Od złotego motyluw deszczu. W drugiej ręce

Coś u niej rogatego, złocistego świeci,

Zdaje się, że naczynie do karmienia dzieci:

Bo je zbliżała dzieciom do ust po kolei;

Miało zaś kształt złotego rogu Amaltei.

Tak zatrudniona, pżecież obracała głowę

Na pamiętne szelestem kżaki agrestowe,

Nie wiedząc, że napastnik już z pżeciwnej strony

Pżybliżył się, czołgając jak wąż pżez zagony,

Aż wyskoczył z łopuhu. Spojżała — stał blisko,

O cztery gżędy od niej, i kłaniał się nisko.

Już głowę odwruciła i wzniosła ramiona,

I zrywała się lecieć jak kraska spłoszona,

I już lekkie jej stopy wionęły nad liściem,

Kiedy dzieci, pżelękłe podrużnego wniściem

I ucieczką dziewczyny, wżasnęły okropnie.

Posłyszała, uczuła, że jest nieroztropnie

Dziatwę małą, pżelękłą i samą pożucić:

Wracała, wstżymując się, lecz musiała wrucić,

Jak niehętny duh, wrużka pżyzwany zaklęciem,

Pżybiegła z najkżykliwszym bawić się dziecięciem,

Siadła pży nim na ziemi, wzięła je na łono;

Drugie głaskała ręką i mową pieszczoną;

Aż się uspokoiły, objąwszy w rączęta

Jej kolana i tuląc głuwki jak pisklęta

pod skżydło matki. Ona żekła: «Czy to pięknie

Tak kżyczeć? Czy to gżecznie? Ten pan się zalęknie.

Ten pan nie pżyszedł straszyć; to nie dziad szkaradny,

To gość, dobry pan, patżcie tylko jaki ładny».

Sama spojżała: Hrabia uśmiehnął się mile,

I widocznie był wdzięczny jej za pohwał tyle;

Postżegła się, umilkła, oczy opuściła

I jako ruży pączek cała się spłoniła.

W istocie był to piękny pan: słusznej urody,

Tważ miał pociągłą, blade lecz świeże jagody,

Oczy modre, łagodne, włos długi, białawy;

Na włosah listki ziela i kosmyki trawy,

Kture Hrabia oberwał pełznąc pżez zagony,

Zieleniły się jako wieniec rozpleciony.

«O ty — żekł — jakimkolwiek uczczę cię imieniem,

Bustwem jesteś czy nimfą, duhem czy widzeniem!

Muw: własna li cię wola na ziemię sprowadza,

Obca li więzi ciebie na padole władza?

Ah, domyślam się, — pewnie wzgardzony miłośnik,

Jaki pan możny, albo opiekun zazdrośnik,

W tym cię parku zamkowym jak zaklętą stżeże!

Godna, by o cię bronią walczyli ryceże,

Byś została romansuw heroiną smutnyh!

Odkryj mi, piękna, tajnie twyh losuw okrutnyh!

Znajdziesz wybawiciela. Odtąd twym skinieniem,

Jak żądzisz sercem moim, tak żądź mym ramieniem».

Wyciągnął ramię.

Ona z rumieńcem dziewiczym,

Ale z rozweselonym słuhała obliczem.

Jak dziecię lubi widzieć obrazki jaskrawe

I w liczmanah błyszczącyh znajduje zabawę,

Nim rozezna ih wartość: tak się słuh jej pieści

Z dźwięcznymi słowy, kturyh nie pojęła treści.

Na koniec zapytała: «Skąd tu pan pżyhodzi?

I czego tu po gżędah szuka pan dobrodziéj?»

Hrabia oczy roztwożył. Zmieszany, zdziwiony,

Milczał; wreszcie, zniżając swej rozmowy tony:

«Pżepraszam — żekł — panienko! Widzę, żem pomieszał

Zabawy! Ah, pżepraszam: jam właśnie pośpieszał

Na śniadanie: już puźno, hciałem na czas zdążyć;

Panienka wie, że drogą tżeba wkoło krążyć,

Pżez ogrud zdaje mi się jest do dworu prościéj».

Dziewczyna żekła: «Tędy droga jegomości;

Tylko gżąd psuć nie tżeba. Tam, między murawą

Ścieżka». — «W lewo — zapytał Hrabia — czy na prawo?»

Ogrodniczka, podniusłszy błękitne oczęta,

Zdawała się go badać ciekawością zdjęta:

Bo dom o tysiąc krokuw widny jak na dłoni,

A Hrabia drogi pyta? Ale Hrabia do niéj

Hciał koniecznie coś muwić i szukał powodu

Rozmowy: «Panna mieszka tu? blisko ogrodu?

Czy na wsi? Jak to było, żem panny we dwoże

Nie widział? czy niedawno tu? pżyjezdna może?»

Dziewczę wstżąsnęło głową. — «Pżepraszam, panienko,

Czy nie tam pokuj panny, gdzie owe okienko?»

Myślił zaś w duhu: jeśli nie jest heroiną

Romansuw, jest młodziuhną, pżeśliczną dziewczyną.

Zbyt często wielka dusza, myśl wielka ukryta

W samotności, jak ruża śrud lasuw rozkwita;

Dosyć ją wynieść na świat, postawić pżed słońcem,

Aby widzuw zdziwiła jasnyh barw tysiącem!

Ogrodniczka tymczasem powstała w milczeniu,

Podniosła jedno dziecię zwisłe na ramieniu,

Drugie wzięła za rękę, a kilkoro pżodem

Zaganiając jak gąski, szła dalej ogrodem.

Odwruciwszy się żekła: «Czy też pan nie może

Rozbiegłe moje ptastwo wpędzić nazad w zboże?»

«Ja, ptastwo pędzać?» kżyknął Hrabia z zadziwieniem;

Ona tymczasem znikła, zakryta dżew cieniem.

Hwilę jeszcze z szpaleru, pżez majowe zwoje,

Pżeświecało coś na wskroś jakby oczu dwoje.

Samotny Hrabia długo jeszcze stał w ogrodzie.

Dusza jego, jak ziemia po słońca zahodzie,

Ostygała powoli, barwy brała ciemne;

Zaczął mażyć, lecz sny miał bardzo niepżyjemne.

Zbudził się, sam nie wiedząc, na kogo się gniewał:

Niestety, mało znalazł! nadto się spodziewał!

Bo gdy zagonem pełzał ku owej pasterce,

Paliło mu się w głowie, skakało w nim serce;

Tyle wdziękuw w tajemnej nimfie upatrywał,

W tyle ją cuduw ubrał, tyle odgadywał!

Wszystko znalazł inaczej: prawda, że tważ ładną,

Kibić miała wysmukłą, ale jak nieskładną!

A owa pulhność licuw i rumieńca żywość,

Malująca zbyteczną, prostacką szczęśliwość!

Znak, że myśl jeszcze dżemie, że serce nieczynne!

I owe odpowiedzi, tak wiejskie, tak gminne!

«Po cuż się łudzić — kżyknął — zgaduję po czasie:

Moja nimfa tajemna pono gęsi pasie!»

Z nimfy zniknieniem, całe czarowne pżezrocze

Zmieniło się. Te wstęgi, te kraty urocze

Złote, srebrne: niestety! więc to była słoma?

Hrabia z załamanymi poglądał rękoma

Na snopek uwiązanej trawami mietlicy,

Kturą brał za pęk strusih piur w ręku dziewicy.

Nie zapomniał naczynia: złocista konewka,

Uw rożek Amaltei, była to marhewka!

Widział ją w ustah dziecka pożeraną hciwie:

Więc było po uroku! po czarah! po dziwie!

Tak hłopiec, kiedy ujży cykoryi kwiaty,

Wabiące dłoń miękkimi, lekkimi bławaty,

Hce je pieścić, zbliża się, dmuhnie: i z podmuhem

Cały kwiat na powietżu rozleci się puhem,

A w ręku widzi tylko badacz zbyt ciekawy

Nagą łodygę szarozielonawej trawy.

Hrabia wcisnął na oczy kapelusz i wracał

Tamtędy, kędy pżyszedł; ale drogę skracał,

Stąpając po jażynah, kwiatah i agreście,

Aż, pżeskoczywszy parkan, odethnął nareście!

Pżypomniał, że dziewczynie muwił o śniadaniu;

Może już wszyscy wiedzą o jego spotkaniu

W ogrodzie, blisko domu? może szukać wyślą?

Postżegli, że uciekał? kto wie, co pomyślą?

Więc wypadało wrucić. Hyląc się u płotuw

Około miedz i zielska, po tysiącah zwrotuw

Rad był pżecież, że wyszedł w końcu na gościniec,

Ktury prosto prowadził na dworski dziedziniec.

Szedł pży płocie, a głowę odwracał od sadu.

Jak złodziej od spihleża, aby nie dać śladu,

Że go myśli nawiedzić albo już nawiedził:

Tak Hrabia był ostrożny, hoć go nikt nie śledził;

Patżył w stronę pżeciwną ogrodu, na prawo.

Był gaj z żadka zarosły, wysłany murawą.

Po jej kobiercah, na wskroś białyh pniuw bżozowyh,

Pod namiotem obwisłyh gałęzi majowyh,

Snuło się mnustwo kształtuw, kturyh dziwne ruhy,

Niby tańce, i dziwny ubiur: istne duhy

Błądzące po księżycu. Tamci w czarnyh, ciasnyh,

Ci w długih, rozpuszczonyh szatah jak śnieg jasnyh;

Tamten pod kapeluszem jak obręcz szerokim,

Ten z gołą głową; inni jak gdyby obłokiem

Obwiani, idąc, na wiatr puszczają zasłony,

Ciągnące się za głową, jak komet ogony.

Każdy w innej postawie: ten pżyrusł do ziemi,

Tylko oczyma kręci na duł spuszczonemi;

Uw, patżąc wprost pżed siebie, niby senny kroczy,

Jak po linie, ni w prawo, ni w lewo nie zboczy;

Wszyscy zaś ciągle w rużne shylają się strony

Aż do ziemi, jak gdyby wybijać pokłony.

Jeżeli się pżybliżą albo się spotkają,

Ani muwią do siebie, ani się witają,

Głęboko zadumani, w sobie pogrążeni.

Hrabia widział w nih obraz elizejskih cieni,

Kture, hociaż boleściom, troskom niedostępne,

Błąkają się spokojne, cihe, lecz posępne.

Ktuż by zgadnął, że owi tak mało ruhomi,

Owi milczący ludzie — są nasi znajomi,

Sędziowscy toważysze? Z hucznego śniadania

Wyszli na uroczysty obżęd gżybobrania.

Jako ludzie rozsądni, umieją miarkować

Mowy i ruhy swoje, aby je stosować

W każdej okoliczności do miejsca i czasu.

Dlatego, nim ruszyli za Sędzią do lasu,

Wzięli postawy tudzież ubiory odmienne,

Służące do pżehadzki opończe płucienne,

Kturymi osłaniają po wieżhu kontusze,

A na głowy słomiane wdziali kapelusze.

Stąd biali wyglądają jak czyśćcowe dusze.

Młodzież także pżebrana, oprucz Telimeny

I kilku po francusku hodzącyh.

Tej sceny

Hrabia nie pojął; nie znał wiejskiego zwyczaju:

Więc zdziwiony niezmiernie biegł pędem do gaju.

Gżybuw było w brud. Hłopcy biorą krasnolice,

Tyle w pieśniah litewskih sławione lisice,

Co są godłem panieństwa: bo czerw ih nie zjada,

I dziwna, żaden owad na nih nie usiada.

Panienki za wysmukłym gonią borowikiem,

Kturego pieśń nazywa gżybuw pułkownikiem.

Wszyscy dybią na rydza; ten wzrostem skromniejszy

I mniej sławny w piosenkah, za to najsmaczniejszy,

Czy świeży, czy solony, czy jesiennej pory,

Czy zimą. Ale Wojski zbierał muhomory.

Inne pospulstwo gżybuw, pogardzone w braku

Dla szkodliwości albo niedobrego smaku,

Lecz nie są bez użytku: one zwieża pasą

I gniazdem są owaduw i gajuw okrasą.

Na zielonym obrusie łąk, jako szeregi

Naczyń stołowyh sterczą: tu z krągłymi bżegi

Surojadki srebżyste, żułte i czerwone,

Niby czareczki rużnym winem napełnione;

Koźlak, jak pżewrucone kubka dno wypukłe,

Lejki, jako szampańskie kieliszki wysmukłe,

Bielaki krągłe, białe, szerokie i płaskie,

Jakby mlekiem nalane filiżanki saskie,

I kulista, czarniawym pyłkiem napełniona

Purhawka, jak piepżniczka; zaś innyh imiona,

Znane tylko w zajęczym lub wilczym języku,

Od ludzi nieohżczone; a jest ih bez liku.

Ni wilczyh, ni zajęczyh nikt dotknąć nie raczy;

A kto shyla się ku nim, gdy błąd swuj obaczy,

Zagniewany, gżyb złamie albo nogą kopnie:

Tak szpecąc trawę, czyni bardzo nieroztropnie.

Telimena ni wilczyh, ni ludzkih nie zbiera.

Roztargniona, znudzona, dokoła spoziera,

Z głową w gurę zadartą. Więc pan Rejent w gniewie

Muwił o niej, że gżybuw szukała na dżewie;

Asesor ją złośliwiej ruwnał do samicy,

Ktura miejsca na gniazdo szuka w okolicy.

Jakoż zdała się szukać samotności, ciszy.

Oddalała się z wolna od swyh toważyszy,

I szła lasem na wzgurek pohyło wyniosły,

Ocieniony, bo dżewa gęściej na nim rosły.

W środku szażał się kamień; strumień spod kamienia

Szumiał, tryskał i zaraz, jakby szukał cienia,

Hował się między gęste i wysokie zioła,

Kture wodą pojone bujały dokoła;

Tam uw bystry swawolnik, spowijany w trawy

I liściem podesłany, bez ruhu, bez wżawy,

Niewidzialny i ledwie dosłyszany szepce,

Jako dziecię kżykliwe złożone w kolebce,

Gdy matka nad nim zwiąże firanki majowe

I liścia makowego nasypie pod głowę.

Miejsce piękne i cihe: tu się często shrania

Telimena, zowiąc je Świątynią dumania.

Stanąwszy nad strumieniem, żuciła na trawnik

Z ramion swuj szal powiewny, czerwony jak krwawnik;

I podobna pływaczce, ktura do kąpieli

Zimnej shyla się, nim się zanużyć ośmieli,

Klęknęła i powoli hyliła się bokiem;

Wreszcie, jakby porwana koralu potokiem,

Upadła nań i cała wzdłuż się rozpostarła.

Łokcie na trawie, skronie na dłoniah oparła,

Z głową na duł skłonioną; na dole u głowy,

Błysnął francuskiej książki papier welinowy;

Nad alabastrowymi stronicami księgi,

Wiły się czarne pukle i rużowe wstęgi.

W szmaragdzie bujnyh traw, na krwawnikowym szalu,

W sukni długiej, jak gdyby w powłoce koralu,

Od kturej odbijał się włos z jednego końca,

Z drugiego czarny tżewik; po bokah błyszcząca

Śnieżną pończoszką, hustką, białością rąk, lica,

Wydawała się z dala jak pstra gąsienica,

Gdy wpełźnie na zielony liść klonu.

Niestety!

Wszystkie tego obrazu wdzięki i zalety

Darmo czekały znawcuw, nikt nie zważał na nie,

Tak mocno zajmowało wszystkih gżybobranie.

Tadeusz pżecież zważał i w bok stżelał okiem,

I nie śmiejąc iść prosto, pżysuwał się bokiem:

Jak stżelec, gdy w ruhomej gałęzistej szopie,

Usiadłszy na dwuh kołah, podjeżdża na dropie,

Albo na siewki idąc, pży koniu się kryje,

Stżelbę złoży na siodle lub pod końską szyję,

Niby to bronę włuczy, niby jedzie miedzą,

A coraz się pżybliża, kędy ptaki siedzą:

Tak skradał się Tadeusz.

Sędzia czaty zmieszał

I pżeciąwszy mu drogę, do źrudła pośpieszał.

Z wiatrem igrały białe poły sarafana

I wielka hustka w pasie końcem uwiązana;

Słomiany, podwiązany kapelusz od ruhu

Nagłego hwiał się z wiatrem jako liść łopuhu,

Spadając to na barki, to znowu na oczy;

W ręku ogromna laska: tak pan Sędzia kroczy.

Shyliwszy się i ręce obmywszy w strumieniu,

Usiadł pżed Telimeną na wielkim kamieniu,

I, wsparłszy się oburącz na gałkę słoniową

Tżciny ogromnej, z taką ozwał się pżemową:

«Widzi aśćka, od czasu jak tu u nas gości

Tadeuszek, niemało mam niespokojności.

Jestem bezdzietny, stary; ten dobry hłopczyna,

Wszak to moja na świecie pocieha jedyna,

Pżyszły dziedzic fortunki mojej. Z łaski nieba,

Zostawię mu kęs niezły szlaheckiego hleba;

Już mu też czas obmyśleć los, postanowienie;

Ale zważaj no, aśćka, moje utrapienie!

Wiesz, że pan Jacek, brat muj, Tadeusza ociec,

Dziwny człowiek, zamiaruw jego trudno dociec,

Nie hce wracać do kraju, Bóg wie gdzie się kryje,

Nawet nie hce synowi oznajmić, że żyje,

A ciągle nim zażądza. Napżud w legijony

Hciał go posyłać; byłem okropnie zmartwiony.

Potem zgodził się pżecie, by w domu pozostał

I żeby się ożenił. Jużbyć żony dostał;

Partyję upatżyłem. Nikt z obywateli

Nie wyruwna z imienia ani z parenteli

Podkomorzemu; jego starsza curka Anna

Jest na wydaniu, piękna i posażna panna;

Hciałem zagaić». Na to Telimena zbladła,

Złożyła książkę, wstała nieco i usiadła.

«Jak mamę koham — żekła — czy to, panie bracie,

Jest w tym sens jaki, czy wy Boga w sercu macie?

To myślisz Tadeusza zostać dobrodziejem,

Jeśli młodego hłopca zrobisz grykosiejem?

Świat mu zawiążesz! wież mi, kląć was kiedyś będzie!

Zakopać taki talent w lasah i na gżędzie!

Wież mi, ile poznałam, pojętne to dziecię,

Warto, żeby na wielkim pżetarło się świecie.

Dobże brat zrobi, gdy go do stolicy wyśle,

Na pżykład do Warszawy? Lub wie brat, co myślę...

Żeby do Peterburka? Ja pewnie tej zimy

Pojadę tam dla sprawy; razem ułożymy,

Co zrobić z Tadeuszem. Znam tam wiele osub,

Mam wpływy: to najlepszy kreacyi sposub.

Za mą pomocą, znajdzie wstęp w najpierwsze domy,

A kiedy będzie ważnym osobom znajomy,

Dostanie użąd, order; wtenczas nieh pożuci

Służbę, jeżeli zehce, nieh do domu wruci,

Mając już i znaczenie, i znajomość świata.

I cuż brat myśli o tym?» — «Jużci, w młode lata —

Żekł Sędzia — nieźle hłopcu trohę się pżewietżyć,

Obejżeć się na świecie, między ludźmi pżetżéć;

Ja za młodu niemało świata objehałem:

Byłem w Piotrkowie, w Dubnie, to za trybunałem

Jadąc jako palestrant, to własne swe sprawy

Forytując, jeździłem nawet do Warszawy.

Człek niemało skożystał! Hciałbym i synowca

Wysłać pomiędzy ludzi, prosto jak wędrowca,

Jak czeladnika, ktury terminuje lata,

Ażeby nabył trohę znajomości świata.

Nie dla rang ni orderuw! Proszę uniżenie,

Ranga moskiewska, order: cuż to za znaczenie?

Kturyż to z dawnyh panuw, ba, nawet dzisiejszyh,

Między szlahtą w powiecie nieco zamożniejszyh,

Dba o podobne fraszki? Pżecież są w estymie

U ludzi; bo szanujem w nih rud, dobre imię,

Albo użąd, lecz ziemski, pżyznany wyborem

Obywatelskim, nie zaś czyimś tam faworem».

Telimena pżerwała: «Jeśli brat tak myśli,

Tym lepiej, więc go jako wojażera wyślij».

«Widzi siostra — żekł Sędzia, skrobiąc smutnie głowę —

Hciałbym bardzo: cuż, kiedy mam trudności nowe!

Pan Jacek nie wypuszcza z opieki swej syna,

I pżysłał mi tu właśnie na kark bernardyna

Robaka, ktury pżybył z tamtej strony Wisły,

Pżyjaciel brata, wszystkie wie jego zamysły;

A więc o Tadeusza już wyżekli losie,

I hcą, by się ożenił, aby pojął Zosię,

Wyhowankę waćpani. Oboje dostaną,

Oprucz fortunki mojej, z łaski Jacka wiano

W kapitałah; wiesz aśćka, że ma kapitały,

I z łaski jego mam też fundusz prawie cały:

Ma więc prawo rozżądzać... aśćka pomyśl o tem,

Żeby się to zrobiło najmniejszym kłopotem.

Tżeba ih z sobą poznać. Prawda, bardzo młodzi,

Szczegulnie Zosia mała, lecz to nic nie szkodzi.

Czas by już Zośkę wreszcie wydobyć z zamknięcia.

Bo wszakci to już pono wyrasta z dziecięcia».

Telimena zdziwiona i prawie wylękła

Podnosiła się coraz, na szalu uklękła;

Zrazu słuhała pilnie, potem dłoni ruhem

Pżeczyła, ręką żwawo wstżąsając nad uhem,

Odpędzając jak owad niepżyjemne słowa

Na powrut w usta muwcy —

«A! a! to żecz nowa!

Czy to Tadeuszowi szkodzi, czy nie szkodzi —

Żekła z gniewem — sądź o tym sam waćpan dobrodziéj!

Mnie nic do Tadeusza; sami o nim radźcie,

Zrubcie go ekonomem lub w karczmie posadźcie,

Nieh szynkuje lub z lasu nieh zwieżynę znosi:

Z nim sobie, co zehcecie, zrubcie. Lecz do Zosi?

Co waćpaństwu do Zosi? Ja jej ręką żądzę,

Ja sama! Że pan Jacek dawał był pieniądze

Na wyhowanie Zosi, i że jej wyznaczył

Małą pensyjkę roczną, więcej pżyżec raczył,

Toć jej jeszcze nie kupił. Zresztą, państwo wiecie,

I dotąd jeszcze o tym wiadomo na świecie,

Że hojność państwa dla nas nie jest bez powodu,

Winni coś Soplicowie dla Horeszków rodu».

(Tej części mowy Sędzia słuhał z niepojętem

Pomieszaniem, żałością i widocznym wstrętem;

Jakby lękał się reszty mowy, głowę skłonił,

I ręką potakując, mocno się zapłonił.)

Telimena kończyła: «Byłam jej piastunką,

Jestem krewną, jedyną Zosi opiekunką.

Nikt oprucz mnie nie będzie myślił o jej szczęściu».

«A jeśli ona szczęście znajdzie w tym zamęściu? —

Żekł Sędzia wzrok podnosząc. — Jeśli Tadeuszka

Podoba?» — «Czy podoba? to na wieżbie gruszka!

Podoba, nie podoba: a to mi żecz ważna!

Zosia nie będzie, prawda, partyja posażna;

Ale też nie jest z lada wsi, lada szlahcianka,

Idzie z jaśnie wielmożnyh, jest wojewodzianka,

Rodzi się z Horeszkówny; małżonka dostanie!

Staraliśmy się tyle o jej wyhowanie!

Hybaby tu zdziczała». Sędzia pilnie słuhał,

Patżąc w oczy; zdało się, że się udobruhał,

Bo żekł dosyć wesoło: «No, to i cuż robić!

Bóg widzi, szczeże hciałem interesu dobić;

Tylko bez gniewu. Jeśli aśćka się nie zgodzi,

Aśćka ma prawo; smutno: gniewać się nie godzi.

Radziłem, bo brat kazał; nikt tu nie pżymusza.

Gdy aśćka rekuzuje pana Tadeusza,

Odpisuję Jackowi, że nie z mojej winy

Nie dojdą Tadeusza z Zosią zaręczyny.

Teraz sam będę radzić. Pono z Podkomorzym

Zagaimy swatowstwo i resztę ułożym».

Pżez ten czas Telimena ostygła z zapału:

«Ja nic nie rekuzuję, braciszku, pomału!

Sam muwiłeś, że jeszcze za wcześnie — zbyt młodzi, —

Rozpatżmy się, czekajmy, nic to nie zaszkodzi,

Poznajmy z sobą państwo młodyh, będziem zważać;

Nie można szczęścia drugih tak na traf narażać.

Ostżegam tylko wcześnie: nieh brat Tadeusza

Nie namawia, kohać się w Zosi nie pżymusza;

Bo serce nie jest sługa, nie zna co to pany,

I nie da się pżemocą okuwać w kajdany».

Za czym Sędzia, powstawszy, odszedł zamyślony.

Pan Tadeusz z pżeciwnej pżybliżył się strony,

Udając, że szukanie gżybuw tam go zwabia.

W tymże kierunku z wolna posuwa się Hrabia.

Hrabia podczas Sędziego sporuw z Telimeną

Stał za dżewami, mocno zdziwiony tą sceną.

Dobył z kieszeni papier i ołuwek, spżęty,

Kture zawsze miał z sobą, i na pień wygięty,

Rozpiąwszy kartkę, widać, że obraz malował,

Muwiąc sam z sobą: «Jakbyś umyślnie grupował:

Ten na głazie, ta w trawie; grupa malownicza!

Głowy harakterowe! z kontrastem oblicza!»

Podhodził, wstżymywał się, lornetkę pżecierał,

Oczy hustką obwiewał i coraz spozierał:

«Miałożby to cudowne, śliczne widowisko

Zginąć albo zmienić się, gdy podejdę blisko?

Ten aksamit traw, będzież to mak i botwinie?

W nimfie tej czyż obaczę jaką ohmistżynię?»

Hoć Hrabia Telimenę już dawniej widywał

W domu Sędziego, w kturym dosyć często bywał,

Lecz mało ją uważał: zadziwił się zrazu,

Rozeznając w niej model swojego obrazu.

Miejsca piękność, postawy wdzięk i gust ubrania

Zmieniły ją, zaledwo była do poznania.

W oczah świeciły jeszcze niezagasłe gniewy;

Tważ, ożywiona wiatru świeżymi powiewy,

Sporem z Sędzią i nagłym pżybyciem młodzieńcuw,

Nabrała mocnyh, żywszyh niż zwykle rumieńcuw.

«Pani — żekł Hrabia — racz mej śmiałości darować;

Pżyhodzę i pżepraszać, i razem dziękować.

Pżepraszać, że jej krokuw śledziłem ukradkiem;

I dziękować, że byłem jej dumania świadkiem.

Tyle ją obraziłem! winienem jej tyle!

Pżerwałem hwilę dumań; winienem ci hwile

Nathnienia, hwile błogie! Potępiaj człowieka;

Ale sztukmistż twojego pżebaczenia czeka!

Na wielem się odważył, na więcej odważę:

Sądź!» — tu ukląkł i podał swoje pejzaże.

Telimena sądziła malowania proby

Tonem gżecznej, lecz sztukę znającej osoby;

Skąpa w pohwały, lecz nie szczędziła zahętu:

«Brawo — żekła — winszuję, niemało talentu.

Tylko pan nie zaniedbuj; szczegulniej potżeba

Szukać pięknej natury! O, szczęśliwe nieba

Krajuw włoskih! rużowe cezaruw ogrody!

Wy, klasyczne Tyburu spadające wody!

I straszne Pauzylipu skaliste wydroże!

To, Hrabio, kraj malażuw! U nas, żal się Boże!...

Dziecko muz, w Soplicowie oddane na mamki,

Umże pewnie. Muj Hrabio, oprawię to w ramki,

Albo w album umieszczę, do rysunkuw zbiorku,

Kture zewsząd skupiałam: mam ih dosyć w biurku».

Zaczęli więc rozmowę o niebios błękitah,

Morskih szumah i wiatrah wonnyh, i skał szczytah,

Mieszając tu i uwdzie, podrużnyh zwyczajem,

Śmieh i urąganie się nad ojczystym krajem.

A pżecież wokoło nih ciągnęły się lasy

Litewskie, tak poważne i tak pełne krasy!

Czeremhy oplatane dzikih hmieluw wieńcem,

Jażębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem,

Leszczyna jak menada z zielonymi berły,

Ubranymi jak w grona, w ożehowe perły;

A niżej dziatwa leśna: gług w objęciu kalin,

Ożyna czarne usta tuląca do malin.

Dżewa i kżewy liśćmi wzięły się za ręce,

Jak do tańca stające panny i młodzieńce

Wkoło pary małżonkuw. Stoi pośrud grona

Para, nad całą leśną gromadą wzniesiona

Wysmukłością kibici i barwy powabem:

Bżoza biała, kohanka, z małżonkiem swym grabem.

A dalej, jakby starce na dzieci i wnuki

Patżą, siedząc w milczeniu, tu sędziwe buki,

Tam matrony topole i mhami brodaty

Dąb, włożywszy pięć wiekuw na swuj kark garbaty,

Wspiera się, jak na grobuw połamanyh słupah,

Na dębuw, pżodkuw swoih, skamieniałyh trupah.

Pan Tadeusz kręcił się, nudząc niepomału

Długą rozmową, w kturej nie mugł brać udziału.

Aż, gdy zaczęto sławić cudzoziemskie gaje,

I wyliczać z kolei wszystkih dżew rodzaje:

Pomarańcze, cyprysy, oliwki, migdały,

Kaktusy, aloesy, mahonie, sandały,

Cytryny, bluszcz, ożehy włoskie, nawet figi,

Wysławiając ih kształty, kwiaty i łodygi:

Tadeusz nie pżestawał dąsać się i zżymać,

Na koniec nie mugł dłużej od gniewu wytżymać.

Był on prostak, lecz umiał czuć wdzięk pżyrodzenia,

I patżąc w las ojczysty, żekł pełen nathnienia:

«Widziałem w botanicznym wileńskim ogrodzie,

Owe sławione dżewa rosnące na wshodzie

I na południu, w owej pięknej włoskiej ziemi;

Ktureż ruwnać się może z dżewami naszemi?

Czy aloes z długimi jak konduktor pałki?

Czy cytryna, karlica z złocistymi gałki,

Z liściem lakierowanym, krutka i pękata,

Jako kobieta mała, bżydka, lecz bogata?

Czy zahwalony cyprys długi, cienki, hudy,

Co zdaje się być dżewem nie smutku, lecz nudy?

Muwią, że bardzo smutnie wygląda na grobie;

Jest to jak lokaj Niemiec we dworskiej żałobie,

Nieśmiejący rąk podnieść ani głowy skżywić,

Aby się etykiecie niczym nie spżeciwić.

«Czyż nie piękniejsza nasza poczciwa bżezina,

Ktura jako wieśniaczka, kiedy płacze syna,

Lub wdowa męża, ręce załamie, roztoczy

Po ramionah do ziemi strumienie warkoczy!

Niema z żalu, postawą jak wymownie szloha!

Czemuż pan Hrabia, jeśli w malarstwie się koha,

Nie maluje dżew naszyh, pośrud kturyh siedzi?

Prawdziwie, będą z pana żartować sąsiedzi,

Że mieszkając na żyznej litewskiej ruwninie,

Malujesz tylko jakieś skały i pustynie».

«Pżyjacielu — żekł Hrabia — piękne pżyrodzenie

Jest formą, tłem, materią; a duszą — nathnienie,

Kture na wyobraźni unosi się skżydłah,

Poleruje się gustem, wspiera na prawidłah.

Nie dość jest pżyrodzenia, nie dosyć zapału:

Sztukmistż musi ulecieć w sfery ideału!

Nie wszystko, co jest piękne, wymalować da się!

Dowiesz się o tym wszystkim z książek w swoim czasie.

Co się tyczy malarstwa: do obrazu tżeba

Punktuw widzenia, grupy, ansamblu i nieba,

Nieba włoskiego! Stąd też w kunszcie pejzażuw,

Włohy były, są, będą, ojczyzną malażuw!

Stąd też, oprucz Brejgela (lecz nie van der Helle,

Ale pejzażysty: bo są dwaj Brejgele)

I oprucz Ruisdala, na całej pułnocy

Gdzież był pejzażysta ktury pierwszej mocy?

Niebios, niebios potżeba». — «Nasz malaż Orłowski,

Pżerwała Telimena — miał gust soplicowski.

(Tżeba wiedzieć, że to jest Sopliców horoba,

Że im oprucz ojczyzny nic się nie podoba).

Orłowski, ktury życie strawił w Peterburku,

Sławny malaż (mam jego kilka szkicuw w biurku)

Mieszkał tuż pży cesażu, na dwoże, jak w raju:

A nie uwieży Hrabia, jak tęsknił po kraju!

Lubił ciągle wspominać swej młodości czasy,

Wystawiał wszystko w Polszcze: ziemię, niebo, lasy...»

«I miał rozum! — zawołał Tadeusz z zapałem. —

To państwa niebo włoskie, jak o nim słyszałem,

Błękitne, czyste: wszak to jak zamarzła woda;

Czyż nie piękniejsze stokroć wiatr i niepogoda?

U nas dość głowę podnieść: ileż to widokuw!

Ileż scen i obrazuw z samej gry obłokuw!

Bo każda hmura inna: na pżykład jesienna

Pełznie jak żułw leniwa, ulewą bżemienna,

I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi,

Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi;

Hmura z gradem, jak balon szybko z wiatrem leci,

Krągła, ciemnobłękitna, w środku żułto świeci,

Szum wielki słyhać wkoło; nawet te codzienne,

Patżcie państwo, te białe hmurki, jak odmienne!

Zrazu jak stada dzikih gęsi lub łabędzi,

A z tyłu wiatr jak sokuł do kupy je pędzi:

Ściskają się, grubieją, rosną — nowe dziwy!

Dostają kżywyh karkuw, rozpuszczają gżywy,

Wysuwają nug żędy i po niebios sklepie

Pżelatują jak tabun rumakuw po stepie:

Wszystkie białe jak srebro, zmieszały się... nagle

Z ih karkuw rosną maszty, z gżyw szerokie żagle,

Tabun zmienia się w okręt i wspaniale płynie

Ciho, z wolna po niebios błękitnej ruwninie!»

Hrabia i Telimena poglądali w gurę;

Tadeusz jedną ręką pokazał im hmurę,

A drugą ścisnął z lekka rączkę Telimeny.

Kilka już upłynęło minut cihej sceny;

Hrabia rozłożył papier na swym kapeluszu

I wydobył ołuwek. Wtem pżykry dla uszu

Odezwał się dzwon dworski i zaraz śrud lasu

Cihego pełno było kżyku i hałasu.

Hrabia, kiwnąwszy głową, żekł poważnym tonem:

«Tak to na świecie wszystko los zwykł kończyć dzwonem!...

Rahunki myśli wielkiej, plany wyobraźni,

Zabawki niewinności, uciehy pżyjaźni,

Wylania się serc czułyh: gdy spiż z dala ryknie,

Wszystko miesza się, zrywa, mąci się i niknie!»

Tu, obruciwszy czuły wzrok ku Telimenie,

«Cuż zostaje?» A ona mu żekła: «Wspomnienie!»

I hcąc Hrabiego nieco ułagodzić smutek,

Podała mu urwany kwiatek niezabudek.

Hrabia go ucałował i na pierś pżyszpilał;

Tadeusz z drugiej strony kżak ziela rozhylał,

Widząc, że się ku niemu tym zielem pżewija

Coś białego: była to rączka jak lilija;

Pohwycił ją, całował i usty po cihu

Utonął w niej jak pszczoła w liliji kielihu.

Uczuł na ustah zimno; znalazł klucz i biały

Papier w trąbkę zwiniony; był to listek mały.

Porwał, shował w kieszenie; nie wie, co klucz znaczy,

Lecz mu to owa biała kartka wytłumaczy.

Dzwon wciąż dzwonił i ehem z głębi cihyh lasuw

Odezwało się tysiąc kżykuw i hałasuw.

Odgłos to był szukania i nawoływania,

Hasło zakończonego na dziś gżybobrania;

Odgłos nie smutny wcale ani pogżebowy,

Jak się Hrabiemu zdało: owszem, obiadowy.

Dzwon ten, w każde południe kżyczący z poddasza,

Gości i czeladź domu na obiad zaprasza:

Tak było w dawnyh licznyh dworah we zwyczaju

I zostało się w domu Sędziego. Więc z gaju

Wyhodziła gromada, niosąca krobeczki,

Koszyki uwiązane końcami husteczki,

Pełne gżybuw; a panny w jednym ręku niosły,

Jako wahlaż zwiniony, borowik rozrosły,

W drugim związane razem jakby polne kwiatki,

Opieńki i rozlicznej barwy surojadki.

Wojski miał muhomora. Z prużnymi pżyhodzi

Rękami Telimena; z nią panicze młodzi.

Goście weszli w pożądku i stanęli kołem.

Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem:

Z wieku mu i z użędu ten zaszczyt należy,

Idąc kłaniał się starcom, damom i młodzieży;

Obok stał kwestaż; Sędzia tuż pży bernardynie.

Bernardyn zmuwił krutki pacież po łacinie;

Podano w kolej wudkę: za czym wszyscy siedli,

I hołodziec litewski milczkiem żwawo jedli.

Obiadowano ciszej, niż się zwykle zdaża;

Nikt nie gadał, pomimo wezwań gospodaża.

Strony biorące udział w wielkiej o psuw zwadzie,

Myśliły o jutżejszej walce i zakładzie;

Myśl wielka zwykle usta do milczenia zmusza.

Telimena, muwiąca wciąż do Tadeusza,

Musiała ku Hrabiemu nieraz się odwrucić,

Nawet na Asesora nieraz okiem żucić:

Tak ptasznik patży w sidło, kędy szczygły zwabia,

I razem w pastkę wrublą. Tadeusz i Hrabia,

Obadwa radzi z siebie, obadwa szczęśliwi,

Obaj pełni nadziei, więc niegadatliwi.

Hrabia na kwiatek dumne opuszczał wejżenie,

A Tadeusz ukradkiem spozierał w kieszenie,

Czy uw kluczyk nie uciekł? Ręką nawet hwytał

I kręcił kartkę, kturej dotąd nie pżeczytał.

Sędzia Podkomorzemu węgżyna, szampana

Dolewał, służył pilnie, ściskał za kolana,

Ale do rozmawiania z nim nie miał ohoty

I widać, że czuł jakieś tajemne kłopoty.

Pżemijały w milczeniu tależe i dania;

Pżerwał nareszcie nudny tok obiadowania

Gość niespodziany, szybko wpadając, gajowy;

Nie zważał nawet, że czas właśnie obiadowy,

Pobiegł do pana; widać z postawy i z miny,

Że ważnej i niezwykłej jest posłem nowiny.

Ku niemu oczy całe zwruciło zebranie.

On, odethnąwszy nieco, żekł: «Niedźwiedź, mospanie!»

Resztę wszyscy odgadli: że źwież z matecznika

Wyszedł, że w zaniemeńską puszczę się pżemyka,

Że go tżeba wnet ścigać, wszyscy wraz uznali,

Hoć ani się radzili, ani namyślali;

Spulną myśl widać było z uciętyh wyrazuw,

Z gestuw żywyh, z wydanyh rozlicznyh rozkazuw,

Kture, wyhodząc tłumnie, razem z ust tak wielu,

Dążyły pżecież wszystkie do jednego celu.

«Na wieś! — zawołał Sędzia — hej! konno, setnika!

Jutro na bżask obława, lecz na ohotnika;

Kto wystąpi z oszczepem, temu z robocizny

Wytrącić dwa szarwarki i pięć dni pańszczyzny».

«W skok — kżyknął Podkomorzy — okulbaczyć siwą,

Dobiec w cwał do mojego dworu; wziąć co żywo

Dwie pjawki, kture w całej okolicy słyną,

Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Strapczyną;

Zakneblować im pyski, zawiązać je w miehu,

I pżystawić je tutaj konno dla pośpiehu».

«Wańka! — kżyknął na hłopca Asesor po rusku —

Tasak muj sanguszkowski pociągnąć na brusku:

Wiesz, tasak co od księcia miałem w podarunku;

Pas opatżyć, czy kula jest w każdym ładunku».

«Stżelby — kżyknęli wszyscy — mieć na pogotowiu!»

Asesor wołał ciągle: «Ołowiu, ołowiu!

Formę do kul mam w torbie». — «Do księdza plebana

Dać znać — dodał pan Sędzia — żeby jutro z rana

Mszę miał w kaplicy leśnej: kruciuhna oferta

Za myśliwyh, msza zwykła świętego Huberta».

Po wydanyh rozkazah nastało milczenie;

Każdy dumał i żucał dokoła wejżenie,

Jak gdyby kogoś szukał; z wolna wszystkih oczy

Sędziwa tważ Wojskiego ciągnie i jednoczy:

Znak to był, że szukają na pżyszłą wyprawę

Wodza i że Wojskiemu oddają buławę.

Wojski powstał, zrozumiał toważyszuw wolę,

I udeżywszy ręką poważnie po stole,

Pociągnął złocistego z zanadża łańcuszka,

Na kturym wisiał gruby zegarek jak gruszka:

«Jutro — żekł — puł do piątej, pży leśnej kaplicy

Stawią się bracia stżelcy, wiara obławnicy».

Żekł i ruszył od stołu, za nim szedł gajowy;

Oni obmyślić mają i użądzić łowy.

Tak wodze, gdy na jutro bitwę zapowiedzą,

Żołnieże po obozie broń czyszczą i jedzą,

Lub na płaszczah i siodłah śpią prużni kłopotu,

A wodze śrud cihego dumają namiotu.

Pżerwał się obiad, dzień zszedł na kowaniu koni,

Karmieniu psuw, zbieraniu i czyszczeniu broni;

U wieczeży, zaledwo kto pżysiadł do stoła;

Nawet strona Kusego z partyją Sokoła,

Pżestała dawnym wielkim zatrudniać się sporem:

Pobrawszy się pod ręce, Rejent z Asesorem

Wyszukują ołowiu. Reszta spracowana

Szła spać wcześnie, ażeby pżebudzić się z rana.

Ptaki

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Ptaki

Nadeszły żułte, pełne nudy dni zimowe. Zrudziałą ziemię okrywał dziurawy, pżetarty, za krutki obrus śniegu. Na wiele dahuw nie starczyło go i stały czarne lub rdzawe, gontowe stżehy i arki, kryjące w sobie zakopcone pżestżenie stryhuw — czarne, zwęglone katedry, najeżone żebrami krokwi, płatwi i bantuw — ciemne płuca wieczoruw zimowyh. Każdy świt odkrywał nowe kominy i dymniki wyrosłe w nocy, wydęte pżez wiher nocny, czarne piszczałki organuw diabelskih. Kominiaże nie mogli opędzić się od wron, kture na kształt żywyh czarnyh liści obsiadały wieczorem gałęzie dżew pod kościołem, odrywały się znuw, tżepocąc, by wreszcie pżylgnąć, każda do właściwego miejsca na właściwej gałęzi, a o świcie ulatywać wielkimi stadami — tumany sadzy, płatki kopciu, falujące i fantastyczne, plamiąc migotliwym krakraniem mętnożułte smugi świtu. Dni stwardniały od zimna i nudy, jak zeszłoroczne bohenki hleba. Napoczynano je tępymi nożami, bez apetytu, z leniwą sennością.

Rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

Na dolnym korytażu gimnazjum klasycznego w Klerykowie znajdowało się mnustwo osub. Byli tam użędnicy, szlahta, księża, pżemysłowcy, a nawet zamożniejsi hłopi. Cały ten tłum stanowił w owej hwili jedną kategorię: rodzicuw.

Korytaż był długi, wyłożony posadzką z piaskowca i bardzo dobże pżypominał pierwotną swoją fizjonomię: korytaż klasztorny. Wąskie okna wpuszczone były w mury bardzo grube i hłodne; panował tam jeszcze dawny cień i smutek.

Pżez zestażałe, zielonawoniebieskie szyby padały ukradkiem promienie rannego słońca i złociły świeżo wybielone ściany i żułtawą, wydeptaną posadzkę. Z prawej i lewej strony był szereg dżwi prowadzącyh do sal szkolnyh. Dżwi te ruwnie jak okna były poroztwierane, gdyż właśnie świeżo pociągnięto ściany klas na kolor szaroniebieski, z wielkimi lamperiami, i wymalowano podłogi żułtą farbą olejną. Srogi zapah terpentyny i lakieruw napełniał cały korytaż.

Rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

ROZDZIAŁ III

ADOLF

Tylko zgaś świecę; — widzisz — ogień w okna bije.

gaszą świecę

Runt dzieciństwo! runt musi do wrut długo pukać,

Dać hasło i odebrać, musi kluczuw szukać: —

Potem — długi korytaż, — nim nas runt zacapi,

Rozbieżym się, dżwi zamkną, każdy padł i hrapi.

Inni więźniowie, wywołani z celi, wyhodzą

ŻEGOTA

Dobry wieczur.

KONRAD

I ty tu!

KS. LWOWICZ

I wy tu?

SOBOLEWSKI

I ja tu.

FREJEND

A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi,

Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu,

I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli,

A pży tym nowość, — dobże widzieć nowe ściany.

SOBOLEWSKI

Żegoto! a, jak się masz; — i ty tu, kohany!

ŻEGOTA

U mnie cela tży kroki; was taka gromada.

FREJEND

Wiecie co, pujdźmy lepiej do celi Konrada.

Najdalsza jest, pżytyka do muru kościoła;

Nie słyhać stamtąd, hoć kto śpiewa albo woła.

Myślę dziś głośno gadać i hcę śpiewać wiele;

W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele.

Jutro jest Narodzenie Boże. — Eh — koledzy,

Mam i kilka butelek.

JAKUB

Bez kaprala wiedzy?

FREJEND

Kapral poczciwy, i sam z butelek skożysta,

Pży tym jest Polak, dawny nasz legijonista,

Kturego car pżerobił gwałtem na Moskala.

Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala

Pżepędzić wieczur świętej Wigiliji razem.

JAKUB

Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem.

Whodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. — Cela Konrada jak w Prologu

KS. LWOWICZ

I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kohany?

Kiedy?

ŻEGOTA

Dziś mię porwali z domu, ze stodoły.

KS. LWOWICZ

I ty byłeś gospodaż?

ŻEGOTA

Jaki! zawołany.

Żebyś ty widział moje merynosy, woły!

Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma,

Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma.

JAKUB

Wzięto cię niespodzianie?

ŻEGOTA

Od dawna słyszałem

O jakimś w Wilnie śledztwie; dom muj blisko drogi.

Widać było kibitki latające czwałem

I co noc nas pżerażał poczty dźwięk złowrogi.

Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli

I ktoś żartem udeżył w szklankę noża tżonkiem,

Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli,

Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem.

Lecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co,

Nie należałem dotąd do żadnego spisku.

Sądzę, że żąd to śledztwo wynalazł dla zysku,

Że się więźniowie nasi pożądnie opłacą

I powrucą do domu.

TOMASZ

Taką masz nadzieję?

ŻEGOTA

Jużci pżecież bez winy w Sybir nas nie wyślą;

A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą?

Milczycie, — wytłumaczcież, co się tutaj dzieje,

O co nas oskarżono, jaki powud sprawy?

TOMASZ

Powud — że Nowosilcow pżybył tu z Warszawy.

Znasz zapewne harakter pana Senatora.

Wiesz, że już był w niełasce u imperatora,

Że zysk dawniejszyh łupiestw pżepił i roztrwonił,

Stracił u kupcuw kredyt i ostatkiem gonił.

Bo pomimo największyh starań i zabieguw

Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić;

Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić,

I tu pżeniusł się z całym głuwnym sztabem szpieguw.

Żeby zaś mugł bezkarnie po Litwie plądrować

I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić,

Musi z toważystw naszyh wielką żecz wysnuwać

I nowyh wiele ofiar carowi poświęcić.

ŻEGOTA

Lecz my się uniewinnim —

TOMASZ

Bronić się daremnie —

I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie;

Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony,

Ten, co nas skarży, naszej ma słuhać obrony;

On gwałtem hce nas karać — nie unikniem kary.

Został nam jeszcze środek smutny — lecz jedyny:

Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary,

I ci na siebie muszą pżyjąć wszystkih winy.

Ja stałem na waszego toważystwa czele,

Mam obowiązek cierpieć za was, pżyjaciele;

Dodajcie mi wybranyh jeszcze kilku braci,

Z takih, co są sieroty, starsi, nieżonaci,

Kturyh zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi,

A młodszyh, potżebniejszyh z rąk wroga wybawi.

ŻEGOTA

Więc aż do tego pżyszło?

JAKUB

Patż, jak się zasmucił.

Nie wiedział, że dom może na zawsze pożucił.

FREJEND

Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu,

A nie płacze —

FELIKS KOŁAKOWSKI

Ma płakać? owszem — hwała Bogu.

Jeśli powije syna, pżyszłość mu wywieszczę —

Daj mi no rękę — jestem trohę hiromanta,

Wywrużę tobie pżyszłość twojego infanta.

patżąc na rękę

Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim żądem

Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem;

A kto wie, może wszystkih nas znajdzie tu jeszcze —

Lubię synuw, to nasi pżyszli toważysze.

ŻEGOTA

Wy tu długo siedzicie?

FREJEND

Skądże datę wiedzieć?

Kalendaża nie mamy, nikt listuw nie pisze;

To gorsza, że nie wiemy, puki mamy siedzieć.

SUZIN

Ja mam u okna parę drewnianyh firanek

I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek.

FREJEND

Ale pytaj Tomasza, patryjarhę biedy;

Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni;

On nas tu wszystkih pżyjął i wyjdzie ostatni,

Wie o wszystkih, kto pżybył, skąd pżybył i kiedy.

SUZIN

To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza;

Daj mi rękę, znałeś mię krutko i niewiele:

Wtenczas tak była droga wszystkim pżyjaźń wasza

Otaczali was liczni, bliżsi pżyjaciele;

Nie dojżałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem,

Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; —

Odtąd będę się z twojej znajomości hwalił,

I w dzień zgonu pżypomnę — z Tomaszem płakałem.

FREJEND

Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza.

Patż — Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole

Wypisano wielkimi literami: «koza».

Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole.

On był na świecie jako gżyby kryptogamy,

Więdniał i shnął od słońca; — wsadzony do lohu,

Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdyhamy,

On rozwija się, kwitnie i tyje po trohu.

Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną,

Sławną teraz na świecie kuracyją głodną.

ŻEGOTA

do Tomasza

Głodem ciebie możono?

FREJEND

Dodawano strawy;

Ale gdybyś ją widział, — widok to ciekawy!

Dość było taką strawą w pokoju zakadzić,

Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić.

ŻEGOTA

I jakże ty jeść mogłeś!

TOMASZ

Tydzień nic nie jadłem,

Potem jeść prubowałem, potem z sił opadłem;

Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia,

Potem kilka tygodni leżałem bez czucia.

Nie wiem, ile i jakiem horoby pżebywał,

Bo nie było doktora, co by je nazywał.

Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił pżyhodził,

I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził.

FREJEND

z wymuszoną wesołością

Wieżcie mi, tam za kozą same urojenia;

Kto tu był, sekret kuhni i mieszkań pżeniknął:

Jeść, mieszkać, źle czy dobże — skutek pżywyknienia.

Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka:

«Dlaczego siedzisz w błocie?» — «Siedzę, bom pżywyknął».

JAKUB

Ależ pżywyknąć, bracie!

FREJEND

Na tym cała sztuka.

JAKUB

Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy,

A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej —

FREJEND

I nie więcéj?

Pan Tomasz tak pżywyknął, że mu powiew zdrowy

Zaraz piersi obciąża, robi zawrut głowy.

On odwyknął oddyhać, nie wyhodzi z celi —

Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci:

Bo on potem ni grosza na wino nie straci,

Tylko łyknie powietża i wnet się podhmieli.

TOMASZ

Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i horobie,

Znosić kije i gorsze niźli kije — śledztwo,

Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. —

Łotry! wszystkih nas w jednym hcą zakopać grobie.

FREJEND

Jak to? więc płaczesz po nas — masz kogo żałować.

Czy nie mnie? pytam, jaka kożyść z mego życia?

Jeszcze w wojnie — mam jakiś talencik do bicia,

I mugłbym kilku dońcom gżbiety naszpikować.

Ale w pokoju — cuż stąd, że lat sto pżeżyję

I będę klął Moskalów, i umrę — i zgniję.

Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem,

Jak proh, albo jak wino miernego gatunku; —

Dziś, gdy wino zatknięto, proh pżybito kłakiem,

W kozie mam całą wartość butli i ładunku.

Wythnąłbym się jak wino z otwartej konewki;

Spaliłbym jak proh lekko z otwartej panewki.

Lecz jeśli mię w łańcuhah stąd na Sybir wyślą,

Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą:

Wszakci to krew szlahecka, to młudź nasza ginie,

Poczekaj, zbujco caru, czekaj, Moskwicinie! —

Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić,

Żebyś ty jednę hwilę żył na świecie dłużéj:

Taki jak ja — ojczyźnie tylko śmiercią służy;

Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskżesić, —

Ciebie, lub ponurego poetę Konrada,

Ktury nam o pżyszłości, jak Cygan, powiada. —

do Konrada

Wieżę, bo Tomasz muwił, żeś ty śpiewak wielki,

Koham cię, boś podobny także do butelki:

Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddyhasz,

Pijem, czujem, a ciebie ubywa — usyhasz.

bieże za rękę Konrada i łzy sobie ociera

do Tomasza i Konrada

Wy wiecie, że was koham, ale można kohać,

Nie płakać. Otuż, bracia, osuszcie łzy wasze; —

Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlohać,

I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę.

robi herbatę

Hwila milczenia

KS. LWOWICZ

Prawda, źle pżyjmujemy nowego pżybysza;

Sam widziałem.

JACEK

Widziałeś! — i mego

Brata wywieźli? — wszystkih?

JAN

Wszystkih, — do jednego

Sam widziałem. — Wracając, prosiłem kaprala

Zatżymać się; pozwolił hwilkę. Stałem z dala,

Skryłem się za słupami kościoła. W kościele

Właśnie msza była; — ludu zebrało się wiele.

Nagle lud cały runął pżeze dżwi nawałem,

Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod pżysionkiem,

I kościuł tak był pusty, że w głębi widziałem

Księdza z kielihem w ręku i hłopca ze dzwonkiem.

Lud otoczył więzienie nieruhomym wałem;

Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obżędy,

Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa żędy;

W pośrodku nih kibitki. — Patżę, z placu sadzi

Policmejster na koniu; — z miny zgadłbyś łatwo,

Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi:

Tryumf Cara pułnocy, zwycięzcy — nad dziatwą. —

Wkrutce znak dano bębnem i ratusz otwarty —

Widziałem ih: — za każdym z bagnetem szły warty,

Małe hłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci

Z golonymi głowami; — na nogah okuci.

Biedne hłopcy — najmłodszy, dziesięć lat, niebożę,

Skarżył się, że łańcuha podźwignąć nie może;

I pokazywał nogę skrwawioną i nagą.

Policmejster pżejeżdża, pyta, czego żądał;

Policmejster człek ludzki, sam łańcuh oglądał:

«Dziesięć funtuw, zgadza się z pżepisaną wagą». —

Wywiedli Janczewskiego; — poznałem, oszpetniał,

Sczerniał, shudł, ale jakoś dziwnie wyszlahetniał.

Ten pżed rokiem swawolny, ładny hłopczyk mały,

Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały

Uw Cesarz! — okiem dumnym, suhym i pogodnym;

To zdawał się pocieszać spulnikuw niewoli,

To lud żegnał uśmiehem, gożkim, lecz łagodnym,

Jak gdyby im hciał muwić: nie bardzo mię boli.

Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma,

I nie widząc, że kapral za suknią mię tżyma,

Myślił, żem uwolniony; — dłoń swą ucałował,

I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; —

I wszystkih oczy nagle zwruciły się ku mnie,

A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się shował;

Nie hciałem, tylkom stanął bliżej pży kolumnie.

Uważałem na więźnia postawę i ruhy: —

On postżegł, że lud płacze patżąc na łańcuhy,

Wstżąsł nogą łańcuh, na znak, że mu niezbyt ciężył. —

A wtem zacięto konia, — kibitka runęła —

On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył,

I tżykroć kżyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». —

Wpadli w tłum; — ale długo ta ręka ku niebu,

Kapelusz czarny jako horągiew pogżebu,

Głowa, z kturej włos pżemoc odarła bezwstydna,

Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna,

Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza

I wystaje z czarnego tylu głuw natłoku,

Jak z moża łeb delfina, nawałnicy wieszcza,

Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku,

I zostaną w mej myśli, — i w drodze żywota

Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota:

Jeśli zapomnę o nih, Ty, Boże na niebie,

Zapomnij o mnie. —

KS. LWOWICZ

Amen za was.

KAŻDY Z WIĘŹNIUW

I za siebie.

JAN SOBOLEWSKI

Tymczasem zajeżdżały inne żędem długim

Kibitki; — ih wsadzano jednego po drugim.

Żuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie,

Po wojsku, — wszystkie tważe pobladły jak trupie;

A w takim tłumie taka była cihość głuha,

Żem słyszał każdy krok ih, każdy dźwięk łańcuha.

Dziwna żecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara:

Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara.

Wywiedli ostatniego; — zdało się, że wzbraniał,

Lecz on biedny iść nie mugł, co hwila się słaniał,

Z wolna shodził ze shoduw i ledwie na drugi

Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi;

To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie;

Dano mu tyle kijuw onegdaj na śledztwie,

Że mu odtąd krwi kropli w tważy nie zostało.

Żołnież pżyszedł i podjął z ziemi jego ciało,

Niusł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą

Tajemnie łzy ocierał; — niusł powoli, długo

Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał,

Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał.

Niesiony, jak słup sterczał i jak z kżyża zdjęte

Ręce miał nad barkami żołnieża rozpięte;

Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; —

I lud oczy i usta otwożył; — i razem

Jedno westhnienie z piersi tysiąca wydarte,

Głębokie i podziemne jęknęło dokoła,

Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła.

Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem:

«Do broni — marsz!» — ruszono, a środkiem ulicy

Puściła się kibitka lotem błyskawicy.

Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy;

Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy,

Siną, rozwartą, trupią; tżąsł nią, jakby żegnał;

Kibitka w tłum wjehała; — nim bicz tłumy pżegnał,

Stanęli pżed kościołem; i właśnie w tej hwili

Słyszałem dzwonek, kiedy trupa pżewozili.

Spojżałem w kościuł pusty i rękę kapłańską

Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską,

I żekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata

Pżelałeś krew niewinną dla zbawienia świata,

Pżyjm tę spod sąduw cara ofiarę dziecinną,

Nie tak świętą ni wielką, lecz ruwnie niewinną.

Długie milczenie

JÓZEF

Czytałem ja o wojnah; — w dawnyh, dzikih czasah,

Piszą, że tak okropne wojny prowadzono,

Że niepżyjaciel dżewom nie pżepuszczał w lasah

I że z dżewami na pniu zasiewy palono.

Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi,

On nawet ziarna zboża zabiera i dławi;

Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy.

KOŁAKOWSKI

I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy.

Hwila milczenia

KS. LWOWICZ

Bracia, kto wie, uw więzień może jeszcze żyje;

Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje.

Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczeże

Zmuwić za męczennika spoczynek pacieże. —

Kto wie, jaka nas wszystkih czeka jutro dola.

ADOLF

Zmuwże i po Ksawerym pacież, jeśli wola;

Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystżelił.

FREJEND

Łebski! — To z nami uczty wesołe on dzielił,

Jak pżyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata.

KS. LWOWICZ

Nieźle by i za tego pomodlić się brata.

JANKOWSKI

Wiesz, księże: dalibugże, drwię ja z twojej wiary:

Cuż stąd, hoćbym był gorszym niż Turki, Tatary,

Hoćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbujnikiem,

Austryjakiem, Prusakiem, carskim użędnikiem;

Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; —

Wasilewski zabity, my tu — a są cary.

FREJEND

Toż hciałem muwić, dobże, żeś ty za mnie zgżeszył; —

Ale pozwul odethnąć, bom całkiem osłupiał

Słuhając tyh powieści — człek spłakał się, zgłupiał.

Ej, Feliksie, żebyś ty nas trohę pocieszył!

Ty, jeśli zehcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył.

KILKU WIĘŹNIUW

Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać,

Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać.

ŻEGOTA

Stujcie na hwilę — ja też szlahcic sejmikowy,

Hoć ostatni pżybyłem, nie hcę ciho siedzieć;

Józef nam coś o ziarnkah muwił, — na te mowy

Gospodaż winien z miejsca swego odpowiedzieć.

Lubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu

Hce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie,

Będzie drożyzna, ale nie bujcie się głodu;

Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie.

JEDEN Z WIĘŹNIUW

Jaki Antoni?

ŻEGOTA

Znacie bajkę Goreckiego?

A raczej prawdę?

KILKU

Jaką? Powiedz nam, kolego.

ŻEGOTA

Gdy Bóg wygnał gżesznika z rajskiego ogrodu,

Nie hciał pżecie, ażeby człowiek umarł z głodu;

I rozkazał aniołom zboże pżysposobić

I rozsypać ziarnami po drodze człowieka.

Pżyszedł Adam, znalazł je, obejżał z daleka

I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić.

Aż w nocy pżyszedł diabeł mądry i tak żecze:

«Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta,

Musi tu być w tyh ziarnah jakaś moc ukryta;

Showajmy je, nim człowiek ih wartość dociecze».

Zrobił rogiem ruw w ziemi i nasypał żytem,

Naplwał i ziemią nakrył, i pżybił kopytem; —

Dumny i rad, że boże zamiary pżeniknął,

Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął.

Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie,

Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie.

O wy! co tylko na świat idziecie z pułnocą,

Hytrość rozumem, a złość nazywacie mocą;

Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagżebie,

Myśli Boga oszukać — oszuka sam siebie.

JAKUB

Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi

I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi.

FREJEND

Dobre to — lecz ja znowu do Feliksa wracam.

Wasze bajki — i co mi to za poezyje,

Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam;

Nasz Feliks z piosenkami nieh żyje i pije!

nalewa mu wino

JANKOWSKI

A Lwowicz co? — on pacież po umarłyh muwi!

Posłuhajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi.

śpiewa

Muwcie, jeśli wola czyja,

Jezus Maryja.

Nim uwieżę że nam spżyja

Jezus Maryja:

Nieh wpżud łotruw powybija

Jezus Maryja.

Tam car jak dzika bestyja,

Jezus Maryja!

Tu Nowosilcow jak żmija,

Jezus Maryja!

Puki cała carska szyja,

Jezus Maryja,

Puki Nowosilcow pija,

Jezus Maryja,

Nie uwieżę, że nam spżyja

Jezus Maryja.

KONRAD

Słuhaj, ty! — tyh mnie imion pży kielihah wara.

Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara,

Nie mieszam się do wszystkih świętyh z litaniji,

Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi.

KAPRAL

podhodząc do Konrada

Dobże, że Panu jedno to zostało imię —

Hoć szuler zgrany wszystko wyżuci z kalety,

Nie zgrał się, puki jedną ma sztukę monety.

Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie,

Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi,

I większy skarb pżed śmiercią, niźli miał, zostawi.

To imię, Panie, nie żart — więc mnie się zdażyło

W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było,

Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim —

Więc byłem w legijonah, napżud pod Dąbrowskim,

A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego.

SOBOLEWSKI

To muj brat!

KAPRAL

O muj Boże! pokuj duszy jego!

Walny żołnież — tak — zginął od pięciu kul razem;

Nawet podobny Panu. — Otuż — więc z rozkazem

Brata Pana jehałem w miasteczko Lamego —

Jak dziś pamiętam — więc tam byli Francuziska:

Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska —

Nuż beczeć; — Każdy Francuz, jak podpije, beczy.

Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do żeczy,

Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste!

Aż był wstyd mnie młodemu. — Z rozpusty w rozpustę,

Dalej bredzić na świętyh; — otuż z większyh w większe

Gżehy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę —

A tżeba wiedzieć, że mam patent sodalisa

I z powinności bronię Maryi imienia —

Więc ja im perswadować: — Stulcie pysk, do bisa!

Więc umilkli, nie hcąc mieć ze mną do czynienia. —

Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę

Ale no Pan posłuhaj, co się stąd wyświęci.

Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobże cięci —

Aż w nocy trąbią na koń — zaczną obuz trwożyć —

Francuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: —

Bo nie było na co wdziać, — bo każdego głuwka

Była ślicznie odcięta nożem jak makuwka.

Szelma gospodaż pożnął jak kury w folwarku; —

Patżę, więc moja głowa została na karku;

W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje:

«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae».

Otuż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję.

JEDEN Z WIĘŹNIUW

Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty

Czy wina. —

FELIKS

Jednogłośnie decydują braty,

Że muszę być wesoły. Hociaż serce pęka,

Feliks będzie wesoły i będzie piosenka.

śpiewa

Nie dbam, jaka spadnie kara,

Mina, Sybir czy kajdany.

Zawsze ja wierny poddany

Pracować będę dla cara;

W minah kruszec kując młotem,

Pomyślę: ta mina szara

To żelazo, — z niego potem

Zrobi ktoś topur na cara.

Gdy będę na zaludnieniu,

Pojmę cureczkę Tatara;

Może w moim pokoleniu

Zrodzi się Paleń dla cara.

Gdy w kolonijah osiędę,

Ogrud zożę, gżędy skopię,

A na nih co rok siać będę

Same lny, same konopie.

Z konopi ktoś zrobi nici —

Srebrem obwita nić szara

Może się kiedyś poszczyci,

Że będzie szarfą dla cara.

CHÓR

śpiewa

Zrodzi się Paleń dla cara

ra — ra — ra — ra — ra — ra —

SUZIN

Lecz cuż to Konrad ciho zasępiony siedzi,

Jakby obliczał swoje gżehy do spowiedzi?

Feliksie, on nie słyszał zgoła twoih pieni;

Konradzie! — patżcie — zbladnął, znowu się czerwieni.

Czy on słaby?

FELIKS

Stuj, ciho — zgadłem, że tak będzie —

O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy.

Pułnoc jego godzina. — Teraz Feliks niemy,

Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy.

Ale muzyki tżeba; — ty masz flet, Frejendzie,

Graj dawną jego nutę, a my ciho stujmy

I kiedy tżeba, głosy do huru nastrujmy.

JÓZEF

patżąc na Konrada

Bracia! duh jego uszedł i błądzi daleko:

Jeszcze nie wrucił — może pżyszłość w gwiazdah czyta,

Może się tam z duhami znajomymi wita,

I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką.

Jak dziwne oczy — błyszczy ogień pod powieką,

A oko nic nie muwi i o nic nie pyta;

Duszy teraz w nih nie ma; błyszczą jak ogniska

Zostawione od wojska, kture w nocy cieniu

Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu —

Nim zgasną, wojsko wruci na swe stanowiska.

Frejend prubuje rużnyh nut

KONRAD

śpiewa

Pieśń ma była już w grobie, już hłodna, —

Krew poczuła — spod ziemi wygląda —

I jak upiur powstaje krwi głodna:

I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda.

Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga,

Z Bogiem i hoćby mimo Boga!

Chór powtaża

I Pieśń muwi: ja pujdę wieczorem,

Napżud braci rodakuw gryźć muszę,

Komu tylko zapuszczę kły w duszę,

Ten jak ja musi zostać upiorem.

Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.

Potem pujdziem, krew wroga wypijem,

Ciało jego rozrąbiem toporem:

Ręce, nogi goździami pżybijem,

By nie powstał i nie był upiorem.

Z duszą jego do piekła iść musim,

Wszyscy razem na duszy usiędziem,

Puki z niej nieśmiertelność wydusim,

Puki ona czuć będzie, gryźć będziem.

Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.

KS. LWOWICZ

Konradzie, stuj, dla Boga, to jest pieśń pogańska.

KAPRAL

Jak on okropnie patży, — to jest pieśń szatańska.

pżestają śpiewać

KONRAD

z toważyszeniem fletu

Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki —

Już nad plemieniem człowieczem,

Między proroki.

Stąd ja pżyszłości brudne obłoki

Rozcinam moją źrenicą jak mieczem;

Rękami jak wihrami mgły jej rozdzieram —

Już widno — jasno — z gury na ludy spozieram —

Tam księga sybilińska pżyszłyh losuw świata —

Tam, na dole!

Patż, patż, pżyszłe wypadki i następne lata,

Jak drobne ptaki, gdy orła postżegą,

Mnie, orła na niebie!

Patż, jak do ziemi pżypadają, biegą,

Jak się stado w piasek gżebie —

Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole,

Oczy błyskawice,

Za nimi szpony moje! — dostżegę je, shwycę.

Cuż to? jaki ptak powstał i roztacza piura,

Zasłania wszystkih, okiem mię wyzywa;

Skżydła ma czarne jak bużliwa hmura,

A szerokie i długie na kształt tęczy łuku.

I niebo całe zakrywa —

To kruk olbżymi — ktoś ty? — ktoś ty, kruku?

Ktoś ty? — jam ożeł! — patży kruk — myśl moję plącze!

Ktoś ty? — jam gromowłady! —

Spojżał na mnie — w oczy mię jak dymem udeżył,

Myśli moje miesza — plącze —

KILKU WIĘŹNIUW

Co on muwi! — co — co to — patż, patż, jaki blady!

porywają Konrada

Uspokuj się...

KONRAD

Stuj! stujcie! — jam się z krukiem zmieżył —

Stujcie — myśli rozplączę —

Pieśń skończę — skończę —

słania się

KS. LWOWICZ

Dosyć tyh pieśni.

INNI

Dosyć.

KAPRAL

Dosyć — Pan Bóg z nami —

Dzwonek! — słyszycie dzwonek? — runt, runt pod bramami!

Gaście ogień — do siebie!

JEDEN Z WIĘŹNIUW

patżąc w okno

Bramę odemknęli —

Konrad osłabł — zostawcie — sam, sam jeden w celi!

Uciekają wszyscy

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Adam Mickiewicz, „Dziady, część III”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Świtezianka

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Świtezianka

Jakiż to hłopiec piękny i młody?

Jaka to obok dziewica?

Brzegami sinej Świtezi wody

Idą pży świetle księżyca.

Ona mu z kosza daje maliny,

A on jej kwiatki do wianka;

Pewnie kohankiem jest tej dziewczyny,

Pewnie to jego kohanka.

Każdą noc prawie, o jednej poże,

Pod tym się widzą modżewiem.

Młody jest stżelcem w tutejszym boże;

Kto jest dziewczyna? ja nie wiem.

Skąd pżyszła? darmo śledzić kto pragnie,

Gdzie uszła? nikt jej nie zbada.

Jak mokry jaskier wshodzi na bagnie,

Jak ognik nocny pżepada.

— „Powiedz mi piękna, luba dziewczyno,

Na co nam te tajemnice —

Jaką pżybiegłaś do mnie drożyną?

Gdzie dom twuj, gdzie są rodzice?

Minęło lato, zżułkniały liścia

I dżdżysta nadhodzi pora:

Zawsze mam czekać twojego pżyścia

Na dzikih bżegah jeziora?

Zawszeż po kniejah jak sarna płoha,

Jak upiur błądzisz w noc ciemną?

Zostań się lepiej z tym, kto cię koha,

Zostań się, o luba, ze mną!

Hateczka moja stąd niedaleka

Pośrodku gęstej leszczyny;

Jest tam dostatkiem owocuw, mleka,

Jest tam dostatkiem źwieżyny”.

— „Stuj, stuj, odpowie, hardy młokosie,

Pomnę, co ojciec żekł stary;

Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie,

A w sercu lisie zamiary.

Więcej się waszej obłudy boję,

Niż w zmienne ufam zapały;

Możebym prośby pżyjęła twoje:

Ale czy będziesz mnie stały?” —

Hłopiec pżyklęknął, hwycił w dłoń piasku,

Piekielne wzywał potęgi,

Klął się pży świętym księżyca blasku...

Lecz czy dohowa pżysięgi?

„Dohowaj, stżelcze, to moja rada:

Bo kto pżysięgę naruszy,

Ah, biada jemu, za życia biada!

I biada jego złej duszy!” —

To muwiąc, dziewka więcej nie czeka,

Wieniec włożyła na skronie,

I pożegnawszy stżelca z daleka,

Na zwykłe uhodzi błonie.

Prużno się za nią stżelec pomyka,

Rączym wybiegom nie sprostał;

Znikła jak lekki powiew wietżyka,

A on sam jeden pozostał.

Sam został, dziką powraca drogą,

Ziemia uhyla się gżąska.

Cisza wokoło, tylko pod nogą

Zwiędła szeleszcze gałązka.

Idzie nad wodą, błędny krok niesie,

Błędnemi stżela oczyma:

Wtem wiatr zaszumiał po gęstym lesie,

Woda się buży i wzdyma.

Buży się, wzdyma, pękają tonie,

O niesłyhane zjawiska!

Ponad srebżyste Świtezi błonie

Dziewicza piękność wytryska.

Jej tważ, jak ruży bladej zawoje,

Skropione jutżenki łezką:

Jako mgła lekka, tak lekkie stroje

Obwiały postać niebieską.

— „Hłopcze muj piękny, hłopcze muj młody,

Zanuci czule dziewica —

Po co wokoło Świteziu wody

Błądzisz pży świetle księżyca?

Po co żałujesz dzikiej wietżnicy,

Ktura cię zwabia w te knieje,

Zawraca głowę, żuca w tęsknicy,

I może jeszcze się śmieje?

Daj się namuwić czułym wyrazem:

Pożuć wzdyhania i żale,

Do mnie tu, do mnie, tu będziem razem

Po wodnym pląsać krysztale.

Czy zehcesz, niby jaskułka hybka,

Oblicze tylko wud muskać,

Czy zdruw jak rybka, wesuł jak rybka,

Cały dzień ze mną się pluskać,

A na noc w łożu srebrnej topieli,

Pod namiotami źwierciadeł,

Na miękkiej wodnyh lilijek bieli,

Śrud boskih usnąć widziadeł”. —

Wtem z zasłon błysną piersi łabędzie...

Stżelec w ziemię patży skromnie,

Dziewica w lekkim zbliża się pędzie,

I — „do mnie, woła, pujdź do mnie!”

I na wiatr lotne żuciwszy stopy,

Jak tęcza śmiga w krąg wielki,

To znowu siekąc wodne zatopy,

Srebrnemi pryska kropelki.

Podbiega stżelec... i staje w biegu...

I hciałby skoczyć i nie hce;

Wtem modra fala, prysnąwszy z bżegu,

Z lekka mu w stopy załehce.

I tak go łehce i tak go znęca,

Tak się w nim serce rozpływa,

Jak gdy tajemnie rękę młodzieńca

Ściśnie kohanka wstydliwa.

Zapomniał stżelec o swej dziewczynie,

Pżysięgą pogardził świętą,

Na zgubę oślep bieży w głębinie,

Nową zwabiony ponętą.

Bieży i patży, patży i bieży,

Niesie go wodne pżestwoże,

Już z dala suhyh odbiegł wybżeży,

Na średnim igra jezioże.

I już dłoń śnieżną w swej ciśnie dłoni,

W pięknyh licah topi oczy,

Ustami usta rużane goni,

I skoczne okręgi toczy:

Wtem wietżyk świsnął, obłoczek pryska,

Co ją w łudzącym krył blasku...

Poznaje stżelec dziewczynę z bliska...

Ah, to dziewczyna spod lasku!

— „A gdzie pżysięga? gdzie moja rada?

Wszak kto pżysięgę naruszy,

Ah, biada jemu, za życia biada!

I biada jego złej duszy!

Nie tobie igrać pżez srebrne tonie,

Lub nurkiem pluskać w głąb jasną,

Surowa ziemia ciało pohłonie,

Oczy twe żwirem zagasną.

A dusza pży tem świadomem dżewie

Nieh lat doczeka tysiąca,

Wiecznie piekielne cierpiąc zażewie

Nie ma czem zgasić gorąca”. —

Słyszy to stżelec, błędny krok niesie,

Błędnemi żuca oczyma;

A wiher szumi po gęstym lesie,

Woda się buży i wzdyma.

Buży się, wzdyma i wre aż do dna,

Kręconym nurtem pohwyca.

Roztwiera paszczę othłań podwodna,

Ginie z młodzieńcem dziewica.

Woda się dotąd buży i pieni;

Dotąd pży świetle księżyca

Snuje się para znikomyh cieni:

Jest to z młodzieńcem dziewica.

Ona po srebrnym pląsa jezioże,

On pod tym jęczy modżewiem.

Ktuż jest młodzieniec? Stżelcem był w boże.

A kto dziewczyna? Ja nie wiem.

Tom I, rozdział tżeci

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział tżeci

Księżna Danuta, Maćko i Zbyszko bywali już popżednio w Tyńcu, ale w orszaku byli dwożanie, ktuży widzieli go po raz pierwszy — i ci, podnosząc oczy, patżyli ze zdumieniem na wspaniałe opactwo, na zębate mury biegnące wzdłuż skał nad urwiskami, na gmahy stojące to na zboczah gury, to wewnątż blankuw, spiętżone, wyniosłe i jaśniejące złotem od wshodzącego słońca. Z tyh okazałyh muruw i gmahuw, z domuw, z budowli pżeznaczonyh na rozliczne użytki, z ogroduw leżącyh u stup gury i ze starannie uprawnyh pul, kture wzrok z wysoka ogarniał, można było na pierwszy żut oka poznać bogactwo odwieczne, niepżebrane, do kturego nie pżywykli i kturym zdumiewać się musieli ludzie z ubogiego Mazowsza. Istniały wprawdzie starożytne a możne opactwa benedyktyńskie i w innyh częściah kraju, jak na pżykład w Lubuszu nad Odrą, w Płocku, w Wielkopolsce w Mogilnie i w innyh miejscah, żadne wszelako nie mogło poruwnać się z tynieckim, kturego posiadłości pżewyższały niejedno księstwo udzielne, a dohody mogły budzić zazdrość nawet uwczesnyh kruluw.

4. Dwie brody i człowiek-widmo

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

4.
Dwie brody i człowiek-widmo

Młodszy brat pana profesora Gąsowskiego nosił lekkie i żadkie imię Iwo; był to mąż postaci wielce niepozornej, toteż trwożne zdumienie ogarniało każdego, do kturego z nagła pżemuwił: z małej figurki lał się ogromny, ciężki bas, niemal czarny, huczący i dudniący jak głos armaty. Brat profesor, używający pżyzwoicie cienkiego ludzkiego głosu, brał mu to za złe, uważając za brak smaku wydawanie z siebie nieoczekiwanego ryku, płoszącego trwożliwe konie. Był to „głos ponad stan”. Taką samą oznaką pyhy mizernej ludzkiej figurki była czarna zbujecka broda w kształcie łopaty, mająca budzić grozę w każdym, co by śmiał szyderczym spojżeniem dotknąć jej właściciela. Potężny bas spływał po potężnej brodzie jak wodospad po czarnyh bazaltowyh skałah. Można było żec śmiało, że nie broda była dodatkiem do człowieka, lecz człowiek był dodatkiem do brody. Miała ona wszelkie cehy prawdziwości, pomimo zbujeckiej pżesady w ogromie, pilne jednakże badania odkryłyby snadnie, że barwa jej, owa czarność kruczo-lśniąca i piekielnie smolista, była produktem hemicznym: broda, za kturej czarność sam Herodes byłby dostał złoty medal, była farbowana! Pan Iwo Gąsowski był o kilka lat młodszy od brata historyka, ktury srebrną swoją sędziwość ukazywał całemu światu. Pan Iwo nadrabiał sztuką, czernił swoją mizerną powagę i oblewał ją czarną smołą basowego głosu. Władał majątkiem, będącym wspulną własnością braterską, i z pysznym gestem pżywodził go do ruiny. Zajmował się wszystkim, byle nie gospodarstwem. Lepiej uprawiał brodę niż ziemię. Wieczysty dyletant, uczony z nieprawdziwego zdażenia, zajmował się matematyką i od wielu lat łudził się nadzieją, że zdobędzie wielotysięczną nagrodę jednego z niemieckih uniwersytetuw, pżeznaczoną dla tego, co usunie jedną ze zgryzot matematycznyh. Wielki matematyk francuski z pierwszej połowy siedemnastego wieku, Piotr Fermat, pozostawił po sobie twierdzenie matematyczne z dziedziny teorii liczb, zwane w nauce „wielkim twierdzeniem Fermata”. Czy to pżez roztargnienie, czy pżez niedbalstwo, nie pozostawił na nie dowodu. Nikomu nie udał się dowud, że to twierdzenie jest fałszywe, ergo: jest prawdziwe. Najtęższe matematyczne głowy szukają pżeto dowodu na jego prawdziwość i niekturym udało się to, w drobnej jednakże części. W dalszym ciągu matematycy nie śpią, nie jedzą i wzniosłymi głowami tłuką o ściany, szukając całości dowodu „wielkiego twierdzenia”. Szukała go pżeto i czarna zbujecka broda. Piotr Fermat, od dawna gwiazdy na niebiosah liczący, nie wiedział o tym, że pożera rodzinny majątek Gąsowskich. Napełniało to goryczą brata historyka i wiele pżyspażało boleści żonie Czarnobrodego.

Akt czwarty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT CZWARTY

SCENA I

Sala w zamku Kirkora. — Uczta. — Pżez okna widać błyskawice. Grabiec ubrany jak krul siedzi na pierwszym miejscu. — Balladyna, Kostryn, Szlachta, Służba zamkowa; Chochlik i Skierka stoją za kżesłem Grabka.

JEDEN ZE SZLAHTY

Zdrowie jasnego krula!

GRABIEC

do Chochlika

Podziękuj, ministże.

CHOCHLIK

ze śmiesznym gestem

Krul dziękuje.

GRABIEC

Muj błaźnie, każ, nieh pieczomistże

Pżynoszą nowe danie...

SKIERKA

Już kuhta zamkowy

Nie ma nic na pułmisek prucz cielęcej głowy,

Lecz ta, niedopieczona, na krulewskim karku.

GRABIEC

Widziałem dwa hodzące pawie na folwarku,

Upiec je i dać na stuł, ja poczekam na nie.

KOSTRYN

Służba! pżed jasnym krulem, na ostatnie danie

Postawcie złotnikami napełnioną tacę.

GRABIEC

biorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce — a potem napełnia kieszenię

Ministże, za rok usług z gury ci zapłacę,

A nie dżyj tak poddanyh; tobie, miły błaźnie,

Za tysiąc żartuw, złotnik: spraw nam śmiehu łaźnię!

Sobie także za ciężkie płacę panowanie.

A to — to mi showajcie jutro na śniadanie...

BALLADYNA

Honor to dla mnie, że gość tak dostojny

Raczył nawiedzić muj zamek i stoły.

Pijcie, panowie!

do Kostryna, ktury ją za rękę ściska, muwi ciho

Hłopcze! siedź spokojny,

Na Boga! patżą — odgadną — zginiemy.

do innyh

Pijcie, panowie! Panie Chrząszcz z Jemioły,

Pij waść. — Dlaczego pan Gryf siedzi niemy?

Proszę wynaleźć wesołą rozmowę.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Muwmy o herbah.

GRABIEC

Ja mam w herbie krula —

Złote tżewiki, koronę i głowę.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Ja mam dwie tżaski.

DRUGI ZE SZLAHTY

A ja mam puł ula.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

A ty, grafini?

BALLADYNA

Ja?...

KOSTRYN

Pani! wszak byłaś

Księżniczką możnej Trebizonty.

GRABIEC

Proszę!!!

Najświętsza Panno! co ty narobiłaś

Książąt na ziemi! Miałaś aśćka grosze?

BALLADYNA

Ja? — o! wspomnienie! Wuj nielitościwy

Wygnał mię z państwa, zagrabił dzielnicę;

Pżez niego bracia moi krulewice

Zamordowani.

GRABIEC

Proszę! co za dziwy!

Kto by uwieżył?...

BALLADYNA

I mnież odmuwicie

Wiary? — nie proszę o pożałowanie.

Ah ja szczęśliwsza, ja uniosłam życie;

Lecz matka moja! — Matkę moją, panie,

Zamurowano w pałacu framudze.

GRABIEC

Biedna stażyzna!

BALLADYNA

Ale ja was nudzę

Opowiadaniem tego, co mię boli.

Proszę pić! proszę! Gdzie krajczy? podstoli?

Nieh daje wina... Wy czar dolewajcie,

Bądźcie weseli...

GŁOS SŁUGI

za kulisą

Stuj, matko!

GŁOS WDOWY

za kulisą

Puszczajcie!

BALLADYNA

Gdzie ja się skryję?

WDOWA

wpada pżebijając się pżez służbę i staje śrud sali — dygając pomięszana

Kłaniam pięknie, moi

Ryceże. — Curko! ha! to się nie godzi

Zapomnieć o mnie.

BALLADYNA

Co się babie roi?

Co to za stara kobieta?

WDOWA

Wy młodzi

Hulacie? dobże. — Ale też o matce

Warto pomyśleć. — A to mnie jak w klatce

Zamknięto — stara czeka, czeka, czeka —

Ani pżysłała kawałeczka hleba.

A to głud, curko! A pżynajmniej mleka

Kropelkę dajcie — wszak tu manna z nieba

Padać nie będzie dla biednej staruszki.

BALLADYNA

Co to się znaczy? to jakaś szalona.

WDOWA

A daj mi, curko, te złote dzbanuszki,

Matce się pić hce.

BALLADYNA

Czemu tu wpuszczona

Ta stara?...

KOSTRYN

Wziąć ją! idź z Bogiem. — Muj krulu,

To obłąkana.

WDOWA

do Balladyny

A powiedz: matulu

Do twojej matki, nie nazywaj: stara —

Stara, ta stara —

BALLADYNA

Wziąć ją! wyprowadzić!

GRABIEC

Ha! ha! ha! — jaka to hłopska maszkara,

Dajcie jej pokuj: tżeba ją posadzić

Z nami do stołu.

WDOWA

To mi to pan dobry!...

Widzicie! dajcie ławkę, nieh usiędę.

Tak, tak, tak tżeba, muj ryceżu hrobry,

Czcić starą matkę. — Czy to ja upżędę

Piękniejszą sobie suknię z pajęczyny?

To wina mojej kwoczki Balladyny,

Że ja w łahmanah, rada czy nierada.

Nieh się nie dziwi żaden z was acanuw,

Że ot

pokazując na suknie

nie złoto, lecz kilka łahmanuw

Ze staryh kości na proszek opada;

Proszę wybaczyć curce mojej...

BALLADYNA

Piekło!

Jak tu wpuszczono tę żebraczkę wściekłą?

Powiedz, jak weszłaś do złotyh pokoi?

Ja ciebie nie znam...

WDOWA

O! święci anieli!

Nie znasz?... ty matki nie znasz? matki twojej?

GRABIEC

Ha! ha! ha! — uszy krulewskie weseli

Taki rozhowor...

WDOWA

Powtuż, curko, śmieléj,

Ty matki nie znasz? twojej własnej matki?

BALLADYNA

Czy wy ją znacie, panowie? powiedzcie,

Co to za wiedźma?

WDOWA

Świećcie mi! ah świećcie,

Niebieskie gwiazdy! — Wy mi bądźcie świadki,

Jeśli z was ktury ojcem?... O ty jędzo!

Ah okropnico curko! to ja ciebie

Nie znam.

BALLADYNA

do Kostryna

Każ, nieh ją za wrota pżepędzą,

Szczeka za głośno.

WDOWA

Urodziłam z siebie

Trumnę dla siebie — o Boże! muj Boże!...

Służalce na znak dany pżez Kostryna hwytają za ręce.

Puszczajcie! curko! nieh pomyśli — curko!...

O curko! pomyśl — ale tam na dwoże

Ciemno, deszcz pada, a piorun pod hmurką

Czeka na siwy muj włos, by udeżył.

Patżaj pżez okno — grom nie będzie wieżył,

Jak mię zobaczy samą w taką bużę,

Że ja nie jestem jaką zabujczynią,

Co się po nocy błąka...

Ciągną ją na znak gniewliwy Balladyny.

Powiem hmuże,

Nieh bije w zamek gromem! Nie targajcie,

Ja pujdę sama. — Świat teraz pustynią

Dla starej matki...

BALLADYNA

Hleba kawał dajcie.

WDOWA

Bodaj cię hleb ten zadławił! zadławił!

O! nie targajcie; bo i tak podarta

Sukienka moja — wiatr się będzie bawił

Z łahmanem starej matki. O! to czarta

Curka; nie moja! nie moja! nie moja!

wyhodzi — wyprowadzona pżez służbę

BALLADYNA

po długim milczeniu

Cożeście z panem nowego widzieli?

GONIEC

Pan graf pomyślnej dokonał wyprawy.

Zaledwieśmy wjehali w gnezneńskie ulice,

Koło czerwonej bramy spotkaliśmy orszak

Ryceży uzbrojonyh; na ih czele Popiel

Jehał konno. Koń jego dumny piął się nieraz

I zawieszał w powietżu żelazne kopyta

Nad głowami pokornie klęczącego ludu.

Wtem Kirkor — ktuż by myślał? Kirkor samotżeci

Hwyta dłonią koniowi krulewskiemu cugle

Kżycząc: «Srogi tyranie! tżema zabujstwami

Doszedłeś aż do tronu: idź w piekło!» To muwiąc

Mieczem rozciął pżyłbicę ukoronowaną

I za szaty hwyciwszy podniusł, wstżąsnął trupa

I ludowi pokazał. Lud zrazu oniemiał;

Potem w niebo ogromnym udeżył okżykiem,

Nie można było wiedzieć, pohwalał czy ganił.

Nagle się cały ku nam żucił szumną falą,

Hwila — a już nas jako tży maleńkie mruwki

Zalał, stżaskał, zdruzgotał. Kirkor jedną ręką

Tżymał trupa, a drugą swuj miecz zakrwawiony.

My zaś, jego ryceże, pełniąc rozkazanie,

Mieczuw nie dobywali. Wtem tłok ludu, jako

Bałwan żucony wiatrem, zniżył się kolanem

Pżed olbżymią postawą Kirkora i wołał:

«Nieh żyje ludu mściciel! Kirkor krul nieh żyje!»

BALLADYNA

Co muwisz? Kirkor krulem?

GONIEC

Racz końca wysłuhać.

Gdy lud głosił go panem, Kirkor miecz błękitny

W trupiej ocierał szacie; widać, że głęboko

Dumał, jakimi słowy myśl wyrazić zdoła.

Na koniec żekł: «O! Lachy, ja nieznany ryceż,

Nie mogę pżesławnemu władać narodowi;

Com uczynił, czyniłem nie dla wyniesienia

Głowy mojej, czyniłem to dla szczęścia ludu.

Jam stwożony do ciszy wiejskiej i prostoty,

Dla mnie za ciężką nawet była godność grafa,

I zniżyłem ją szczeblem, pojąwszy w małżeństwo

Zamiast jakiej krulewny ubogą hłopiankę;

Ona zamiast herbowyh znakuw połączyła

Z herby moimi dzbanek pełny malin; ona

Niepodobna krulowej; ani państwa pany

Zehcą hłopianki dzieciom na pżyszłość podlegać».

BALLADYNA

Niegodne kłamstwo! kłamstwo! to kłamstwo!...

GONIEC

I dalej

Kirkor tak żecz prowadził: «Ogłoście po kraju

Bezkrulewie; a kto się na zamku pokaże

Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,

Koroną, w kturej znany brylant »żmije-oko«

Między dwoma rubiny na tżeh perłah leży,

Tego krulem obieżcie». Lud zgodnym okżykiem

Pżyzwolił na tę mowę i osierocony

Czeka, aż się ukaże krul, dziedzic korony.

GRABIEC

na kturego wszyscy patżą

Czemu ci ludzie patżą na mnie jak gawrony?

SZLACHTA

Klękajmy wszyscy pżed tym ukoronowanym,

On krulem...

GRABIEC

Co? ja krulem? gdybym nie był pjanym,

Upiłbym się z radości. Los głupi jak rura!

Wyskoczyłbym ze skury, gdyby moja skura

Nie była teraz skurą krulewską.

SZLACHTA

Żyj długo...

GRABIEC

Sto lat! Sto lat żyć będę; wziąłem skurę drugą

Jak wąż — jak wąż, panowie, mam oko z brylanta.

Puściłbym się po sali z grafinią kuranta,

Gdyby nie godność, prawda? ktura siedzieć każe.

Tak się w muj tron złocisty krulowaniem wrażę,

Że nie oderwą ludzie od tronu człowieka.

Proszę! co za dziw!

BALLADYNA

do Kostryna

Słyszysz, jak buża się wścieka?

Dzwonią deszczowe rynny.

W tej okropnej buży

Słyszę głosy płaczące...

KOSTRYN

To kżyk nocnyh struży.

BALLADYNA

Nie, to są jakieś głosy inne, jęk ze świata

Umarłyh. — Lej mi wina. Wszystko tak się splata,

Że hyba się powiesić.

GRABIEC

Teraz po obiedzie

Tżeba wymyślić wesołą zabawę.

Każcie tu wpuścić kuhenne niedźwiedzie,

Co kręcą rożnem; nieh tańczą.

JEDEN ZE SŁUG

Kulawe,

Pan graf podstżelił je...

GRABIEC

do Chochlika

Więc ty, ministże,

Weź moje berło wieżbowe i na nim

Graj jak na dudzie — a zatykaj bystże

Dziurki palcami, jeśli pomysł nowy,

Dążący prosto ku uszczęśliwieniu

Pżyszłyh poddanyh, wypsnie ci się z głowy

Pżez głupie wrota. Słuhajcie w milczeniu...

Graj!

CHOCHLIK

Co grać, panie?

GRABIEC

Kładź palce na dziury,

Te berło z mojej wykręcone skury

Wie, co ja lubię.

SKIERKA

Graj! ja do wtoru

Zawołam eha ciemnego boru,

Co żecz widziały.

Chochlik gra na flecie smutną pieśń wiejską, a zmieszane głosy w powietżu poczynają śpiewać.

ŚPIEW

Obie koha pan;

Obie wzięły dzban:

Ktura więcej malin zbieże,

Tę za żonę pan wybieże.

Ha!... ha!...

Pieśń niknie jak eho.

BALLADYNA

Co to się znaczy? kto śpiewał i taką

Pieśń skończył śmiehem?

KOSTRYN

Cyt... to pżywidzenie!

BALLADYNA

Ktoś śpiewał...

do Chochlika

Proszę, graj —

do Kostryna na stronie

A ty, Kostrynie,

Patż w tważe ludzi, a jeśli dostżeżesz,

Z kturyh ust wyjdzie pieśń, powiedz; obmyślę,

Co z tym człowiekiem stanie się...

do Chochlika

Dudażu,

Zagraj mi jeszcze wieśniaczą balladę

I obudź eha wiszące nade mną

W kopule sali. — Objaśnić pohodnie.

Chochlik gra.

ŚPIEW DUHUW

Tobie szatan struż

Włożył w rękę nuż;

Siostra twoja rwie maliny.

A ty? a ty? Nuż twuj siny

Poczerwieniał krwią... O!

Pieśń kończy się ehowymi jękami.

KOSTRYN

Pżestań, grafini mdleje.

BALLADYNA

Nie... ja żywa...

Śpiewajcie... jeszcze. — Objaśnić pohodnie...

Chochlik gra.

ŚPIEW DUHUW

Na twej czarnej brwi,

Niby kropla krwi.

Kto wie, z jakiej to pżyczyny?

Od maliny? lub kaliny?

Może... ha!...

Pieśń kończy się ehem.

BALLADYNA

daje znak ręką

Dalej...

JEDEN Z PANUW

Co znaczy takie obłąkanie

W oczah grafini? Czy prosta piosenka,

Kturą wieśniacy pży grabionym sianie

Nucą na fletniah, tak ją biedną nęka?...

BALLADYNA

Dalej!...

JEDEN Z PANUW

Obudźcie tę kobietę bladą.

Ona zasnęła i śpi z otwartymi

Oczyma...

KOSTRYN

do nieruhomej Balladyny

Pani!...

JEDEN Z PANUW

Rozkaż, nieh ją kładą

W gorące łoże, skościała jak drewno...

Grom bije głośny... Balladyna budzi się.

BALLADYNA

Co ze mną było?... Jak ja okropnymi

Sny pżerażona.

do Kostryna

Słuhaj ty... ja pewno

Gadałam we śnie. Czy we śnie gadałam?

KOSTRYN

Nie...

BALLADYNA

Bogu dzięki. Ale gdy ja spałam,

Wyście musieli rozpowiadać głośno

O czym okropnym?

do gości

Proszę, pijcie! — widzę,

Że lepiej zrobię usiadłszy za krosno

W podzamkowym lesie

Muszą być słodkie maliny i duże,

I smakowite, skoro Kirkor woli

Dzban takih malin niż meszty papuże

I płaszcz krulewski. — Każ, nieh nam podstoli

Malin dzban poda na pokosztowanie.

BALLADYNA

Odwagi!... nic się gorszego nie stanie.

Słyszałam eha grobowyh rozwalin,

Ujżę, czy więcej prucz słuw co wyżucą

Wzruszone groby. — Malin! dajcie malin!

Pokazuje się cień biały Aliny z dzbankiem malin na głowie.

Czułam cię dawno w powietżu — a teraz

Widzę. — Jak błyszczą oczy twoje — biała!

Ja się nie lękam — widzisz — ale ty się

Nie zbliżaj do mnie...

PIERWSZY ZE SZLAHTY

O czym ona gada?

BALLADYNA

Muw ze mną pżez stuł. — Nieh mi jaki człowiek

Da rękę — ja się boję —

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Czy słyszycie,

Jak ząb jej dzwoni o ząb z pżerażenia?

BALLADYNA

Idź... potępiona — odnieś, skąd pżyniosłaś

Ten dzbanek pełny czegoś, co się rusza,

Jak to, co w grobie. — Czy powieszonego

Na zamku wieży pżed latami trupa

Cień padł do sali i stoi na nogah

Nie oddyhając... — O! precz... widmo białe

Zarżniętej —

Cień znika.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Jaka woń malin! czujecie?

DRUGI ZE SZLAHTY

Powietże pełne malin...

BALLADYNA

padając

O! umieram!

KOSTRYN

Wody!... hej wody! Ja szaty rozdzieram,

Lejcie tu na pierś — nieh służebne wnidą.

Whodzą kobiety.

Wynieście panią...

Wynoszą Balladynę.

Raczcie wstać od stołu,

Pohodnie gasną. Napełnia ohydą

Ten stuł splamiony, resztki hleba, wołu.

Czy hcecie żucać ogryzione koście

Wzajem na siebie, jak czynią Duńczycy?...

Proszę do komnat. — Wy stoły wynoście;

Wy z pohodniami popżedzajcie krula,

Gdzie dlań usłano w pobocznej wieżycy

Łoże puhowe. — Jutro się rozhula

Zamek i będzie wesoły jak wczora.

Lecz na dziś dosyć... Panowie, spać pora.

Proszę pożucać puhary i ławy —

Jak ciężko Lachy odpędzić od strawy

I od napoju; wiszą by pijawki

Na uszah dzbanka, pży muzyce czkawki.

Podczas tej mowy wynoszą stoły. Grabiec wyprowadzony pżez służbę z pohodniami, za nim wszyscy biesiadnicy i Kostryn wyhodzi ostatni.

SCENA II

Las pżed celą pustelnika. Buża trwa.

Pustelnik i Kirkor.

KIRKOR

Hroń się, starcze, do celi, buża tobie z głowy

Okradnie siwe włosy. Ludzie i zdażenia

Kradną... złodziej płaszcz zedże, a nędza koszulę.

Tżeba wszystkiemu zbrojną ręką się opierać...

Lecz smucisz się za wcześnie — bo ja ci pżysięgam,

Że zginę lub skradzioną koronę odzyskam.

Oto hoć bliski domu, mugłbym za godzinę

Z ust żony pocałunkuw tysiąc wziąć na drogę

I napić się jak ptaszek w rużanym kielihu,

Dziobiąc rosy perełki: wolę tej rozkoszy

Zaniehać, a do Gnezna zaleciawszy nocą,

Lud zebrać — i obwieścić wszystkiemu gminowi,

Jakoś ty, dziedzic prawy, bezecną kradzieżą

Dobra twego postradał. Potem zaś trębaczom

Każę głosić po kraju i mieście, że kto się

O tron Lachów zgłaszając pojawi na zamek

Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,

Temu ja fałsz zażucam; takiemu na czole

Mieczem wypiszę słowo zasłużone: złodziej...

Mudl się więc za mnie, starcze, aby mi Bóg żywy

Dał zwyciężyć na szrankah — i czekaj z powrotem.

PUSTELNIK

Nieh cię Bóg błogosławi.

KIRKOR

klaszcze

Whodzi Żołnierz.

Wsiadać na koń! lotem

Tżeba spieszyć do Gnezna.

Ryceż wyhodzi.

PUSTELNIK

Słuhaj! ja ci radzę

Wruć do zamku, odpocznij, po dalszej rozwadze

Obaczysz, co pżedsięwziąć.

KIRKOR

Ja, starcze, leniwy,

Dzisiaj odrobić hcę całą pańszczyznę;

A odrobiwszy całą, żyć szczęśliwy

Z drogą małżonką. Całą ci ojczyznę

Włożę na barki; a gdy będziesz dźwigał

Żeczy i ludzi, to ja się zakopię

W zamku spokojny... Niehby mi dościgał

Sad owocowy, niehbym małe hłopię,

Dzieciątko moje, na rękah kołysał,

O to się modlę... Ty mi zaś co roku

Z tronu do haty listy będziesz pisał.

Niehaj raz na rok spadnie mi z obłoku

Biały gołąbek i pod skżydełkami

Pżyniesie powieść, pełną tyh wielkości,

Co budzą uśmieh i sen pod lipami

Dają smaczniejszy... Krul mi pozazdrości

Żony i dziecka, i lipy, i hłodu,

I snuw pod lipą — i złotego miodu. —

Żegnaj mi! żegnaj! Nim słońce zaświeci,

Będę w stolicy. Hop! hop! na koń, dzieci!

Kirkor wyhodzi. Słyhać tętent oddalającyh się.

PUSTELNIK

sam

O Boże! Boże! Wolę, nieh do Gnezna wraca,

Niżby miał do tyh piersi szlahetnyh pżycisnąć

Krwawą swoją małżonkę. Bogdajbyś ty nigdy

Nie znał, Kirkorze, z jakiej matki się urodzą

Dzieci twoje. Bogdajby za pierwszą nagrodę

Bóg uczynił cię wdowcem, nim ojcem uczyni.

Słyhać głos Wdowy.

WDOWA

za sceną

Biedna ja! biedna!

PUSTELNIK

Co to za wołanie

Tak pełne płaczu?

WDOWA

za sceną

O biedna ja! biedna!

Wdowa whodzi jak ślepa, szukając drogi ręką.

PUSTELNIK

Jakaś kobieta, jak łahman w łahmanie,

W noc tak okropną, ślepa, sama jedna!

do Wdowy

Skąd, moja matko?

WDOWA

Matko? O! na Boga,

Tak nie nazywaj, curko niegodziwa!

Matka? psia matka!

PUSTELNIK

Skąd idziesz, uboga?

WDOWA

Ja nie uboga. — Siwa, siwa, siwa,

Jak gołąbeczek. — Nie wiesz, co się stało?!

Grafini, moja curka, wielka pani,

A ja na wietże z głową taką białą

Muwię piorunom: «Bijcie! bijcie we mnie!»

I nie hcą słuhać... A w zamku zebrani

Pijaki sobie winszują wzajemnie,

Że curka moja pije, wielka pani. —

Czy ty rozumiesz? — Ma zamek i wieże —

Grafini —

PUSTELNIK

Jak się curka twoja zowie?

WDOWA

Zowie się curką. Ale ja nie wieżę,

Ażeby ona miała oczy w głowie,

Oczy, co płaczą. — W taką zawieruhę,

W takie pioruny, na deszcz wygnać matkę!

Co ją karmiła, co piersi ma suhe,

Starością suhe — a włos taki biały,

Jak co świętego.

PUSTELNIK

Hodź pod moją hatkę,

Ty drżysz od zimna! hodź!

WDOWA

I zamek cały

Do niej należy, wielki jak puł świata...

Widzisz!... Grafini?!

PUSTELNIK

Hodź!...

WDOWA

Tu będę czekać;

Czy curka moja wie, gdzie twoja hata?

A kto wie? może, jak pies zacznie szczekać

Na jaki łahman, to wspomni o matce

I każe szukać po świecie. — Być może!

Wszak Bóg ma litość!

PUSTELNIK

Hodź! pżepłaczesz w hatce

Tę noc bużliwą, a gdy błysną zoże,

Ja cię powiodę do wielkiego krula;

Do nug się żucisz, błagając o litość

I...

WDOWA

Powiem — jemu:... «Ja biedna matula

Do nug się żucam.

klęka

Krulu! złoty panie!

Każ curce, ktura ma złota obfitość,

Niehaj mnie koha».

wstaje

A krul z tronu wstanie

I zaprowadzi mnie do serca curki.

O! o! o!

płacze

Wiesz ty, za szkapleża sznurki

Wieszałam się na sośnie skżypiącej, za garło,

Dżewo się ułamało...

Głupia — ślepa, wybrałaś gałązkę umarłą,

Gałązkę — curkę dżewa. — Żelazna gadzino,

Nie zlitowałaś się ty matki wdowy?

A ja by żyła hleba okruszyną

W twoih pałacah! Niehby twoja ręka,

Sypiąc gołąbkom w trawę żer perłowy

Nie odganiała od pszenic ziarenka

Zgłodniałej matki. — Wygnać w las! na buże!

Wypędzić matkę! — Upadłam w kałużę

I grom czerwony wyjadł z powiek oczy,

Wyjadł do szczętu...

PUSTELNIK

Oślepłaś?...

WDOWA

Muzg toczy

Okropna ciemność. Miałam pżed wieczorem

Tyle światłości, że mogłam za borem

Rozrużnić białe słońce od księżyca;

A teraz...

Błyska.

PUSTELNIK

Jak to? i ta błyskawica

Nie świeci tobie?

WDOWA

Wzrok ludzi nie stżeże

Od Boga ręki — co mi dziś po wzroku.

A wiesz ty?... wiesz ty, że ja teraz wieżę,

A nie wieżyłam dawniej — że co roku

Ptaszki jaskułki, nim pujdą za może,

Stare, zgżybiałe, biedne matki — duszą.

Tak, tak, tak... ludzie prawdę muwić muszą.

Żebżąc po świecie, piosenkę ułożę;

Groszową piosnkę o jaskułkah czarnyh,

Co duszą matki — proszę! w ptaszkah marnyh

Taka nielitość! Wygnać matkę starą,

Głodną, na cztery wihry, targające

Za siwe włosy.

PUSTELNIK

Podściwyh tysiące

Padają na tym świecie złyh ofiarą.

Gdybym ja ciebie wziął za nieszczęść świadka...

WDOWA

To i ty matka... i ty także matka?

Nie pujdę z tobą, bo się będziem kłucić

O piękność imion naszyh curek — moja!

Ah gdybyś ty mię z grobu hciał occucić,

Wołaj: «Bladina». — Pujdę szukać zdroja

I pić jak wruble, zadzierając głuwkę

Do Pana Boga — dzięki Mu, dał wody.

śpiewa mrucząc

Stara miała jedną kruwkę

I hacinę, i ogrody,

I dwie curki...

odhodzi w las

PUSTELNIK

Po kraju całym szukać każę

Tej matki — i okropny sąd wydam na dziecko.

odhodzi do celi

SCENA III

Noc — błyska. — Sala bez światła w zamku Kirkora.

Skierka i Chochlik wyhodzą z dżwi, kturymi wyprowadzono po uczcie Grabka.

SKIERKA

Nasz pan usnął tam na wieży

I śpi głęboko; ja lecę,

Nim się ta buża uśmieży,

Kąpać się w błyskawicah.

CHOCHLIK

Ja wyprawiam hecę

W stajni, gdzie nad wrotami nie pżybito sroki.

Czy wiesz, że na tej wieży puhacz jednooki

Zaprosił mnie na ucztę; będzie patżał kżywo,

Jeśli pogardzę udem zadziobanej myszy.

SKIERKA

Ja matkę bociana siwą

Lecę nakarmić; nie słyszy

Na prawe uho i ślepa;

Wczora od hłopskiego cepa

Uratowałem niebogę...

Polecę, czekać nie mogę.

W taką bużę biedna stara

Za nim! na koniah w zamku wyprawować hecę.

wylatuje

SCENA IV

Sala taż sama.

BALLADYNA

sama whodzi w nocnym ubioże z nożem w ręku

Nie mogłam spać, nuż leżał pży mnie, wzięłam...

W koszuli — wstyd! gdyby cię kto zobaczył

W koszuli z nożem w ręku? — Jak tu ciemno!...

idzie ku wieży

Cyt!... jakiś szmer? — Wiatr mi zagasił świecę...

To pżywidzenie — nic nie słyhać, zamek cały

Głęboko śpi... Lecz jeśli śpi ten człowiek

Z otwartą tak powieką?... to co? to co?

Jeżeli dziś nie zrobię żeczy, jutro

Żałować będę, wiem, żałować będę.

Wiatr zamknął za mną dżwi, a ja myślałam,

Że jaki ciemny duh zamykał za mną;

I dotąd nie spojżałam w tamtą stronę,

Jakbym się bała spotkać z czym okropnym.

ogląda się

A widzisz, nie ma nic, nic nie ma. Ciemne

Powietże, mgła; żadnyh nie widać mar.

Błyska.

Wszelki duh Boga hwali! Jaka to była

Błyskawica czerwona! jak wszystkie ściany

Widziałam białe. — Cyt. — Nie słyhać nic —

Spiesz się! — Lecz jeśli żar błyskawic lunie

Na moją tważ, gdy będę z nożem stała

Nad nim; to co? — Ogień pokaże tobie

Miejsce, gdzie masz udeżyć. — O! błyskawice,

Stwużcie czerwony dzień na łonie nocy,

Bądźcie mojego czynu słońcem. — Idę.

wyhodzi na wieżę

SCENA V

Sala taż sama.

KOSTRYN

whodzi zbrojno z dobytym mieczem

Dżwi otwożone. Teraz mię, Fortuno,

Prowadź i pomuż ze złotego cielca

Jak Jazonowi złote obciąć runo,

A ja pżysięgam, że hoć syn wisielca,

Będę na tronie jako syn książęcy;

Dziś sługa gorszyh, jutro pan tysięcy

Lepszyh ode mnie. — Cyt. — To puhacz huczy

Na wieży zamku. — Idźmy na drabinę —

Wszystko gotowe. Mam pęk cały kluczy

Od bram zamkowyh, płahtami obwinę

Konia podkowy — i z ową koroną

W pohmurnej nocy jak duh czarny zginę;

A co nad wszystko, z cudzołożną żoną

Rozbrat na wieki. O! szatanie, prowadź!

hce iść na wieżę i we dżwiah spotyka się z powracającą Balladyną

Kto to?

cofa się z pżestrahem

BALLADYNA

Ja.

KOSTRYN

Sama — w ciemnościah — co znaczy?

Słyszałem jakiś jęk, szedłem ratować.

BALLADYNA

Pżynieś mi światła; nieh światło zobaczy,

Jak ja okropnie muszę być czerwona.

Skończyłam. — Kogo ty ratować hciałeś?

Już zdaje mi się, że ta buża kona,

Ustało błyskać. — To i ty słyszałeś

Ten jęk okropny?... aż tu było słyhać?!

To dziwnie! Kiedy pżestawał oddyhać,

Raz westhnął. — Idź ty po światło, Kostrynie,

Idź na duł.

Kostryn wyhodzi.

Dziwnie krew pahnie ode mnie...

Stało się — stało; teraz nadaremnie

Żałować żeczy. Stało się — pżeminie.

Z nas wszystkih kiedyś będą takie trupy. —

Świecy! — muj cały zamek za błysk świecy!

Kostryn whodzi bez światła.

KOSTRYN

Wszystko śpi w naszej ceglanej fortecy,

Nawet zagasły latarniowe słupy

Pży bramie zamku. Czy służbę rozbudzić?

BALLADYNA

Nie budź nikogo; musiałam zabrudzić

Ręce po łokieć. Dziwną pahnę wonią.

KOSTRYN

Wzięłaś koronę?

BALLADYNA

Nie... stuj, pujdę po nią.

Ja się nie lękam. Wiem, gdzie stoi łoże.

Wyhodzi Balladyna na wieżę.

KOSTRYN

Straszna odwaga. Omal tobie, Boże,

Nie podziękuję, że mi ona kradnie

Czyn ten okropny... Hciałbym na jej czole

Zobaczyć, jaką barwą lwica bladnie.

Balladyna wraca bez korony.

BALLADYNA

Prużno w ciemnościah macałam po stole,

Ten stuł miał jakieś rysy zimnej tważy.

Może to nie był stuł...

KOSTRYN

Ty stuj na straży,

Ja pujdę szukać...

BALLADYNA

Stuj... Nie, idź — wszak ja się

Nie lękam siebie. — Nawet nie żałuję...

Kostryn wyhodzi na wieżę.

Ja wiem, że zwykle Lachom żal po czasie

Zawraca głowy i sen cihy truje.

Może się teraz trup czerwony snuje

Pżed ludzi śpiącyh oczyma, a oni

Pżez sen żegnają kżyżem cihą marę. —

Shodzi po wshodah; jak te szczeble stare

Tżeszczą...

do Kostryna, ktury whodzi z koroną

Znalazłeś... ty coś tżymasz w dłoni?

KOSTRYN

ponuro

Hodź tam, do komnaty...

A namuwiemy się po cihu razem,

Co jutro czynić...

Rozwidnia się trohę.

KOSTRYN

Doniosły mi czaty,

Że Kirkor wrucił do Gnezna, żelazem

Grożąc takiemu, co by się z koroną

O tron upomniał...

BALLADYNA

To nic... będę miała

Ludzi i miecze; a za moją stroną

Będzie ta tłuszcza ludzi, omal cała

Karmiona w zamku... Kirkor nie poskromi

Złotego deszczu. — Cyt. —

KOSTRYN

Nic, to na dwoże

Wruble świegocą.

BALLADYNA

Jak to? już dzień? Boże!

Jak biała światłość... mdło mi! mdło mi! mdło mi

KOSTRYN

Idź, pżeśpij szarą godzinę poranku.

Ja sam obudzę, gdy słońce zaświeci;

Staniesz w ryceży uzbrojonyh wianku.

Jakoś to będzie — wojsko nam się skleci.

Daj klucz od skarbu, będę mieżył garcem

Pżekupne złoto.

BALLADYNA

Skończ także ze starcem,

Co mieszka w celi — a nas tylko dwoje

Będzie wiedziało.

KOSTRYN

Ty ciężarna; troje.

BALLADYNA

Jak to? i dziecko noszone w żywocie

Będzie wiedziało? — Idź! — W biednej istocie

Nieurodzonej taka tajemnica.

Ty się najgrawasz? jeśliby tak było,

Jak ty powiadasz — czy ja szalenica

Porodzić żywe? Lecz nie — będzie żyło,

Dziecko nic nie wie...

KOSTRYN

Niehaj moja lwica

Spać się położy — i zbudzi się świeża

Do nowyh czynuw, w pżyłbicy ryceża.

Wyhodzą.

KONIEC AKTU CZWARTEGO

Akt czwarty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT CZWARTY

Sala w domu Cześnika. Oprucz dżwi bocznyh jedne większe w głębi, po prawej stronie od kaplicy, stoły po obu stronah, na stole po prawej stronie kałamaż i co tżeba do pisania, butelka i para kieliszkuw, w głębi pżybijają girlandy.

SCENA PIERWSZA

Cześnik, Dyndalski

Pży podniesieniu kurtyny Dyndalski stoi pży siedzącym Cześniku, tżymając dwie karabele, tżecią Cześnik ogląda podczas pierwszyh wierszy. W głębi Śmigalski i Perełka.

CZEŚNIK

tżymając karabelę

No, Śmigalski! Czas pżyspiesza,

Dalej, dalej na deresza:

Inwitacją nieś piorunem

I spełń gładko me rozkazy. —

Powtuż wszystkim po tży razy,

Że na jutro, ja, pan młody,

Na weselne proszę gody.

Rozumiesz? No! Ruszaj z Bogiem. —

Śmigalski odhodzi. Po krutkim milczeniu.

Hej, Perełka! waść mi jutro

Nie zaglądaj do blaszanki,

Bobym waści pżypiekł gżanki,

Jutro sztukę pokaż światu:

Nie żałować, mocium panie,

Cynamonu i muszkatu,

I wszelkiego aromatu,

Aby było, jak należy.

Masz do ryby szafran świeży

I bakalii po dostatku —

Niehże będzie dobże, bratku.

PEREŁKA

Jakaż cyfra, jaśnie panie,

Na pośrodku stołu stanie?

CZEŚNIK

M.H. — M.H. — Maciej, Hanna.

W guże serca, w dole Vivat,

A z konceptem wszystko wszędzie.

PEREŁKA

Jaśnie panie, dobże będzie.

na znak odhodzi

CZEŚNIK

po krutkim milczeniu, oglądając karabelę

Długo Papkin coś nie wraca.

Rejent siedzi jak lis w jamie,

Skąd wykużyć — ciężka praca;

Lecz wyciągnie moje ramię,

Jeśli jakie, mocium panie,

Korowody robić zehce.

DYNDALSKI

Ba! — bo kto bądź nieuroku

Z jaśnie panem w szranki stanie,

Tego wcześnie coś w nos łehce.

CZEŚNIK

oddając jedną, a biorąc drugą karabelę

A łehtliwej diable skury

Ci z palestry ihmościowie;

Nie dotżyma żaden kroku,

Hociaż wyjdzie czasem ktury.

DYNDALSKI

Ba!

CZEŚNIK

dobywając szabli

He, he, he, Pani Barska!

Pod Słonimem, Podhajcami,

Berdyczowem, Łomazami

Dobże mi się wysłużyła.

Inna też to sprawa była!

Młudź, acz dzielna, w boju dziarska,

Prym dawała starszym w radzie,

Tak jak w poczet Bóg nas kładzie.

Ale teraz to się staje,

Że od kury mędrsze jaje.

po krutkim milczeniu

Tęga głownia, mocium panie —

Lecz demeszkę pżecie wolę.

odmieniwszy szabli

Ej, to śmiga! — jakby wrosła —

Niejednego ona posła

Wykżesała z kandydata;

Niejednemu pro memoria

Gdzieś pży uhu napisała:

mahając

«Jak się wznosi, ledwie błyśnie —

Oddaj się Bogu, jak świśnie!»

SCENA DRUGA

Cześnik, Papkin

Dyndalski pomugłszy pżypasać karabelę Cześnikowi, odhodzi w dżwi lewe.

CZEŚNIK

Jesteś pżecie...

PAPKIN

kapelusz na bakier, ale włosy i suknie trohę w nieładzie

Z suhym gardłem —

Pozwul kapkę. To mi sprawa!

nalewa sobie i pije

Toż mu piepżu w nos natarłem,

Aż mu urusł na tży piędzie!

CZEŚNIK

Toż to teraz pływać będzie!

PAPKIN

Lecz ten Rejent sztuczka żwawa,

I szatańska pży tym postać;

Omal, omal żem nie musiał

Artemizy z pohew dostać.

Lecz się bałem, muwiąc szczeże,

Bo jak zwąha moje ramię,

Czart ją hyba zdzierży w mieże.

CZEŚNIK

Jak ten nequam ostro kłamie!

Lecz cuż Rejent? będęż wiedzieć? —

PAPKIN

Pżyjął gżecznie — prosił siedzieć —

Dodał wina, zieleniaka —

CZEŚNIK

jakby do siebie

Z tą niecnotą

Nie ma żartu, mocium panie.

PAPKIN

Mnie bez tego... coś tu pali.

CZEŚNIK

Jakże pżyjął me wyzwanie?

Cuż?

Milczenie.

A tam co? głuhoniemy?

Papkin osłupiały, nie patżąc się, oddaje list.

Aha! z listu się dowiemy.

czyta

Co, co, co, co!

prędko

co, co, co, co!

postępując w największej złości ku Papkinowi, za każdym krokiem kżyczy „co!”, jakby nie mugł słuw znaleźć

Papkin cofa się aż za stolik, po lewej stronie stojący.

Co, co, co, co!

PAPKIN

To, to, to, to!

CZEŚNIK

Podstolina...

PAPKIN

płaczliwie sens kończąc

Nam skrewiła.

CZEŚNIK

Do Rejenta...

PAPKIN

jak wyżej

...zabłądziła.

CZEŚNIK

Do Rejenta... do Rejenta?

I hce... hce pujść...

PAPKIN

truhlejąc

...za Wacława.

CZEŚNIK

I tyś milczał, ćmo pżeklęta!...

Ale krutka będzie sprawa...

O płci zdradna! czci niewarta!

Obyś była jak ta karta

W moim ręku teraz cała.

mnąc list

Tak, tu...

PAPKIN

wpadając w mowę, na stronie

Z pyszna by się miała!

CZEŚNIK

Utarłbym cię w proh z kretesem —

Ale czasu nie hcę tracić.

Do weselnej sarabandy

Muszę skżypka im zapłacić —

Nieh im zagra, a od uha!

Aż się Rejent w kułko zwinie!

Pozna szlahcic po festynie,

Jak się panu w kaszę dmuha!

Hola, ciury! Hej, dwożanie!

Dalej za mną, mocium panie!

wyhodzi środkowymi dżwiami

SCENA TŻECIA

Papkin, puźniej Dyndalski.

PAPKIN

po długim milczeniu kżywi się, potem macając się po bżuhu

Tu coś boli. — Oj! aj! piecze —

Ah, to wino! takie męty!

O zbrodniażu! O pżeklęty!

Taką piękną niszczysz rużę!

Dyndalski wyhodzi z dżwi lewyh.

Ah, Dyndalsiu, cny człowiecze!

Kto by się tam i łakomił

Na waszmości nędzne życie!

PAPKIN

Nic nie będzie zatem złego?

DYNDALSKI

Ej, nie.

PAPKIN

Cześnik muwił pżecie...

DYNDALSKI

Ha, to znowu co innego.

Jaśnie panu wszystko w świecie

Tak jest znane, jakby komu,

Muj paniczu, w własnym domu.

Otruł! — proszę! — co za psota!

PAPKIN

Jakaż wasza teraz rada?

Robić, począć co wypada?

DYNDALSKI

Ha!

zażywa

Po księdza posłać tżeba —

wyhodząc w dżwi środkowe

Proszę, proszę, to niecnota!

SCENA CZWARTA

PAPKIN

żucając się na kżesło

Umżeć, umżeć! Wielkie nieba!

po krutkim milczeniu

Lecz gdzież była moja głowa!

Jam go beształ, mieszał z błotem,

On traktament miał dać potem;

I ten pośpieh jego wielki,

Z jakim wziął się do butelki,

Z jakim nalał lampkę całą.

Jeszcze że mi było mało! —

Tak, połknąłem, mam truciznę,

Już się z tego nie wyśliznę,

Więc testament muj ułożę —

z płaczem niepżesadzonym

Potem kupię wieczne łoże,

Potem pogżeb swuj zapłacę —

Potem — Requiescat in pace.

Papkin, ocierając często z łez oczy, pisze czas jakiś.

SCENA PIĄTA

Papkin, Cześnik, Dyndalski

CZEŚNIK

Hola, hola, nie tak zrobię —

Wszystko to są z mydła bańki —

Lepszą zemstę pżysposobię,

Ale tżeba zażyć z mańki.

Bylem syna dostał w siatkę,

Mam dla niego dobrą klatkę;

A tatulem się nie straszę,

Potem o tem...

do Papkina

Puszczaj wasze.

PAPKIN

nie oglądając się

Ja testament teraz piszę.

CZEŚNIK

Niehże o tym już nie słyszę,

Bo do czubkuw odwieźć każę.

PAPKIN

wstając

Czy tak? —

do siebie

Zaraz legat zmażę.

Papkin pżenosi się do stolika, po lewej stronie będącego.

CZEŚNIK

do Dyndalskiego

Siadaj waść tu — zmaczaj piuro,

Będziesz pisał po mym słowie.

DYNDALSKI

Stawiam tytle niezbyt skoro.

CZEŚNIK

Właśnie babskiej tżeba ręki.

Życie w zakład, gaszka złowię —

Dobże będzie.

DYNDALSKI

usiadłszy bokiem do widzuw napżeciwko Cześnika i wkładając okulary

Bogu dzięki!

CZEŚNIK

Teraz tżeba pisać właśnie

Jakby Klara do Wacława.

DYNDALSKI

O! o!

CZEŚNIK

No, cuż: o, o — ?

DYNDALSKI

podnosząc się

Jaśnie

Panie, wszak to despekt dla niej.

CZEŚNIK

Co się waszeć o to pyta!

Maczaj piuro — pisz i kwita.

Dyndalski siada wyprostowany na bżeżku kżesła i macza piuro, Papkin w ciągu tej sceny pisze, czasem wstaje, pżehodzi się w głębi, macza piuro u stolika, pży kturym Cześnik siedzi, znowu siada, ciągle płacząc, wszakże bez pżesady.

CZEŚNIK

po krutkim myśleniu

Tylko że to, mocium panie,

Aby udać, tżeba sztuki.

Owe brednie, banialuki,

To miłosne świegotanie...

myśli

Jak tu zacząć, mocium panie?

DYNDALSKI

podnosząc się

Cnym afektem ulubiony...

CZEŚNIK

O... o... o... o!... Jak od żony —

A tu tżeba puł, ćwierć słowa,

Ni tak, ni siak — niby owa:

«I hciałabym, i boję się».

O! — już wiesz — no! — na tym sztuka...

Lecz nie waści w tym nauka.

Pisz waść:

nuci

Zaraz.

nuci dyktując

Bardzo proszę.

pokazując palcem na pismo

Co to jest?

DYNDALSKI

podnosząc się, jak to za każdą razą, kiedy muwi do Cześnika

«B».

CZEŚNIK

To?

DYNDALSKI

«B» duże —

A capite, jaśnie panie.

CZEŚNIK

pżez stuł patżąc

«B»? — to kreska — gdzież dwa bżuszki?

DYNDALSKI

Jeden w spodzie, drugi w guże.

CZEŚNIK

dostając okularuw

Cuż u czarta.

bieże papier

Tać jest — duże —

Tu Papkin nahyla się pżez Cześnika, hcąc zmaczać piuro, ten go odtrąca muwiąc co niżej, potem prowadzi go oczyma aż na miejsce.

Czy go!...

Papkin odtrącony odhodzi, pżystępując z tyłu do stolika stąpa na nogę Dyndalskiemu.

DYNDALSKI

Ta, bo!

CZEŚNIK

pżypatrując się pismu

«B», «B» duże.

Kto pomyśli, może zgadnie.

No, no — pisz waść — a dokładnie.

dyktuje

Bardzo proszę... mocium panie...

Mocium panie... me wezwanie...

Mocium panie, wziąć w sposobie,

Mocium panie... wziąć w sposobie,

Jako ufność ku osobie...

Mocium panie, waszmość pana;

Ktura, lubo mało znana...

pokazując palcem

Cuż to jest?

DYNDALSKI

podnosząc się

Żyd, jaśnie panie.

Lecz w literę go pżerobię.

CZEŚNIK

Jak mi jeszcze kropla skapie,

To cię tżepnę tak po łapie,

Aż proformę wspomnisz sobie. —

Czytaj waść.

Dyndalski obciera pot aż po karku.

No! jak tam było?

DYNDALSKI

czyta

Bardzo proszę, mocium panie,

Mocium panie, me wezwanie,

Mocium panie, wziąć w sposobie,

Mocium...

CZEŚNIK

wyrywa i dże papier

Nieh cię czarci hwycą

Z taką pustą muzgownicą!

«Mocium panie» — cymbał pisze!

DYNDALSKI

Jaśnie pana własne słowo.

CZEŚNIK

Milcz, waść! — pżepisz to de novo,

«Mocium panie» opuść wszędzie.

DYNDALSKI

hcąc zbierać kawałki

Z tyh kawałkuw trudno będzie.

CZEŚNIK

Pisz de novo — pisz, powiadam —

Muzgu we łbie za tży grosze!

Siadaj! — siadaj, muwię.

DYNDALSKI

Siadam.

CZEŚNIK

I powtażaj.

dyktuje

Bardzo proszę,

Moć...

zatyka sobie usta

DYNDALSKI

powtażając napisane

Moć.

CZEŚNIK

zrywając się

Co, moć? cuż moć znaczy?

Z tym hebesem nie pomoże;

Tżeba zrobić to inaczej. —

Nawet lepiej będzie może,

Gdy wyprawię doń paholę

Z ustną prośbą. — Tak, tak wolę. —

Słuhaj. — Idź mi... Ależ, ale!

Rejentowicz od nikogo

Nie jest u mnie znany wcale.

PAPKIN

obojętnie

Wszyscy go tu poznać mogą,

Wszak był rano.

CZEŚNIK

Co? uw młody?

Komisażem co się mienił?

PAPKIN

Nie inaczej.

CZEŚNIK

Na me szkody

W me komnaty ćwik się wkrada,

A ten milczy, nie powiada!

PAPKIN

obojętnie

Abym milczał, dał to złoto.

CZEŚNIK

biorąc się za głowę

O dla Boga! ty niecnoto!

PAPKIN

Kto już na puł w grobie stoi,

Twego gniewu się nie boi.

żucając sakiewkę na ziemię

Cuż ten kruszec w takiej poże!

CZEŚNIK

Milcz mi, wasze!

PAPKIN

Ktuż go ceni!

Na cuż mi się pżydać może? —

Kiedy Dyndalski hce podnieść sakiewkę, Papkin go upżedza, kończąc mowę.

Hyba tylko do kieszeni.

CZEŚNIK

Ciho, ciho, bez hałasu.

Teraz na to nie ma czasu —

Ale jakem szlahcic prawy,

Zdasz mi poczet z twojej sprawy.

do Dyndalskiego

Wasze idź mi — wypraw Rózię,

Nieh do Milczka wkraść się stara,

Nieh młodemu Wacławowi,

Paniczowi — no wiesz? — powié,

Że go prosi panna Klara,

By nie muwiąc nic nikomu

Hciał na hwilę pżyjść łaskawie —

Aby nie był wżdy w obawie,

Bo Cześnika nie ma w domu.

No, rozumiesz?

DYNDALSKI

Dokumentnie.

CZEŚNIK

Sam tymczasem zwiń się skżętnie:

Kilku ludzi u wyłomu

Postaw w kżakah. — Jeno nogą

Gaszek będzie za granicą,

Łapes capes — nieh go hwycą;

A pujść nie hce — związać mogą.

DYNDALSKI

Ależ despekt, jaśnie panie,

Tak postąpić jakby z ciurą.

CZEŚNIK

PAPKIN

O myh myśli ty bogini!

O ty jedna litościwa!

Pasmo życia jad pżerywa,

Ale serce, jakby w skżyni,

Miłość k’tobie zawsze kryje.

KLARA

Cuż się stało?

PAPKIN

Już nie żyję. —

Byłbym pżywiuzł krokodyla,

Byłbym zyskał twoją rękę;

Lecz ostatnia pżyszła hwila,

Dziś rycerską kończę mękę.

KLARA

na stronie

Stracił zmysły do ostatka.

PAPKIN

Ten testament wręczę tobie:

Racz posłuhać, jakby matka,

I zapłakać na mym grobie.

czyta, łzy często ocierając

Ja, Józef Papkin, syn mego ojca Jana Papkina...

Akt drugi. Rok 1828. Wędrowiec

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT DRUGI. ROK 1828. WĘDROWIEC

James Park w Londynie — wieczur... Kordian siedzi pod dżewem — wokoło łąki zielone — dalej sadzawka ocieniona dżewami, tżody — dokoła parku pałace i dwie wieże Westminsteru

KORDIAN

Wyspę łąk pożucono na pałacuw stepy,

Uciekam tu opodal od wrącego gminu;

Lud woli pić dym węgli i zaglądać w sklepy;

A ten ogrud, czarowna sielanka Londynu,

Jak ustęp złoty w nudnym ginie poemacie.

Ludzie! wy się tym dżewom pżypatrywać macie

Jak cudom Boga obok cuduw waszej ręki.

Dżewa nietknięte, rajskie zahowały wdzięki;

Nieraz mgły nadpłynione w kłęby czarne zwiną

I liściowym wahlażem na miasto odwieją.

Po sadzawkah łabędzie rozżaglone płyną.

Ludzie piaskiem Paktolu węże ścieżek sieją,

A łąki flamandzkiego aksamitu puhem.

Tam! miasto... Zegar ludzkim kręcący się ruhem,

A tu cisza — tu ludźmi nie kwitną ogrody,

Ale się po murawah wyperliły tżody...

Był wiek, żem ja w dziecinnyh mażeniah budował

Wszystkie stolice ziemskie, dziś je widzę rużne;

Alem pierwszyh obrazuw w myśli nie zepsował,

Są dziś poruwnań celem jak księgi podrużne.

Żeczywistości naga, wynagrodź mażenie!

Obym się sam ocenił, skoro świat ocenię...

Kto wie? może w szczęśliwyh grono mię powoła...

Część 4

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Maciuś hciał się pżekonać, czy sekretaż muwi prawdę i zapytał:

— A czy między wczorajszymi listami, kture lokaj niusł do śmietnika, była prośba o buty?

— Nie pamiętam, ale zobaczymy.

Dwaj użędnicy wnieśli ogromną księgę i tam żeczywiście pod numerem 47000000000 zapisane było imię, nazwisko, adres tego hłopca i w linii: treść listu — zapisane było: prośba o buty do szkoły.

— Jestem użędnikiem od lat dwudziestu i w mojej kancelarii zawsze był pożądek.

Maciuś był sprawiedliwy. Podał sekretażowi rękę i powiedział:

Część druga — Nawłoć (2/2)

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Prubowała nieraz pżełożyć, pżetłumaczyć na muzykę bżmienie jego głosu radosne albo posępne i nieraz grała coś samej sobie, czego nikt nie mugł zrozumieć. Słyszała go w rozmaityh utworah muzycznyh, kture odtważała, albo zatracała go w muzyce i musiała odszukiwać. Wołały na nią wuwczas pżedziwne głosy muzyczne, prowadziły ją na niedosięgłe wyżyny i tam gdzieś, na wysokościah, pżejmowały serce głębokim wzruszeniem. Udeżenie w materialny klawisz otwierało jakby błam wielki w błękitnej hmuże. Wpływała w zaświat i niosły ją objęcia obłokuw ścierając z jej tważy samotnyh łez potoki.

IV. Powrut

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV. Powrut

Jest niedziela, szkaradny dzień marcowy; zbliża się południe, lecz ulice Warszawy są prawie puste. Ludzie nie wyhodzą z domuw albo kryją się w bramah, albo skuleni uciekają pżed siekącym ih deszczem i śniegiem. Prawie nie słyhać turkotu dorożek, gdyż dorożki stoją. Dorożkaże opuściwszy kozioł whodzą pod budy swoih powozuw, a zmoczone deszczem i zasypane śniegiem konie wyglądają tak, jakby pragnęły shować się pod dyszel i nakryć własnymi uszami.

Jesień, rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

Była niedziela — cihy, opajęczony, pżesłoneczniony dzień wżeśniowy.

Na ściernisku, tuż za stodołami, pasł się dzisiaj cały inwentaż Borynowy, a pod brogiem wysokim i pękatym, okrążonym zieloną szczotką żyta, wykruszonego pży układaniu, leżał Kuba, dawał baczenie na inwentaż i uczył pacieża Witka — często pokżykiwał na niego albo i zasie szturhał biczyskiem, bo hłopak mylił się i latał oczami po sadah.

— Bacz, coć żekłem, bo to pacież — upominał poważnie.

— Dyć baczę, Kuba, baczę.

Księga czwarta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga czwarta

Dyplomatyka i łowy

Zjawisko w papilotah budzi Tadeusza — Za puźne postżeżenie omyłki — Karczma — Emisariusz — Zręczne użycie tabakiery zwraca dyskusję na właściwą drogę — Matecznik — Niedźwiedź — Niebezpieczeństwo Tadeusza i Hrabiego — Trzy stżały — Spór Sagalasówki z Sanguszkówką rozstżygniony na stronę jednorurki horeszkowskiej — Bigos — Wojskiego powieść o pojedynku Doweyki z Domeyką pżerwana szczuciem kota — Koniec powieści o Doweyce i Domeyce.

Manekiny

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Manekiny

Ta ptasia impreza mego ojca była ostatnim wybuhem kolorowości, ostatnim i świetnym kontrmarszem fantazji, ktury ten niepoprawny improwizator, ten fehtmistż wyobraźni poprowadził na szańce i okopy jałowej i pustej zimy. Dziś dopiero rozumiem samotne bohaterstwo, z jakim sam jeden wydał on wojnę bezbżeżnemu żywiołowi nudy, drętwiącej miasto. Pozbawiony wszelkiego poparcia, bez uznania z naszej strony, bronił ten mąż pżedziwny straconej sprawy poezji. Był on cudownym młynem, w kturego leje sypały się otręby pustyh godzin, ażeby w jego trybah zakwitnąć wszystkimi kolorami i zapahami kożeni Wschodu. Ale pżywykli do świetnego kuglarstwa tego metafizycznego prestidigitatora, byliśmy skłonni zapoznawać wartość jego suwerennej magii, ktura nas ratowała z letargu pustyh dni i nocy. Adeli nie spotkał żaden wyżut za jej bezmyślny i tępy wandalizm. Pżeciwnie, czuliśmy jakieś niskie zadowolenie, haniebną satysfakcję z ukrucenia tyh wybujałości, kturyh kosztowaliśmy łakomie do syta, ażeby potem uhylić się perfidnie od odpowiedzialności za nie. A może był w tej zdradzie i tajny pokłon w stronę zwycięskiej Adeli, kturej pżypisywaliśmy niejasno jakąś misję i posłannictwo sił wyższego żędu. Zdradzony pżez wszystkih, wycofał się ojciec bez walki z miejsc swej niedawnej hwały. Bez skżyżowania szpad oddał w ręce wroga domenę swej byłej świetności. Dobrowolny banita, usunął się do pustego pokoju na końcu sieni i oszańcował się tam samotnością.

Nasza szkapa

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Nasza szkapa

Zaczęło się to od starego łużka, cośmy na nim we tżeh sypiali.

Tego dnia ojciec zły czegoś z żeki wrucił i, siadłszy na ławie, ręką głowę potarł. Pytała się matka raz i drugi, co mu, ale dopiero za tżecim razem odpowiedział, że się ta robota koło żwiru skończyła i że szkapa tylko piasek wozić będzie. Zaraz mnie Felek szturhnął w bok, a matka jęknęła z ciha.

Miał ojciec nad wieczorem po doktora iść, ale mu jakoś niesporo było. Hodził, medytował, po kątah pozierał, aż stanął pżed matką i żekł:

Rozdział czwarty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział czwarty

Jakoż Petroniusz dotżymał obietnicy. Nazajutż, po odwiedzinah u Chryzotemis, spał wprawdzie cały dzień, ale wieczorem kazał się zanieść na Palatyn i miał z Neronem poufną rozmowę, skutkiem kturej na tżeci dzień pżed domem Plaucjusza pojawił się centurion na czele kilkunastu pretoriańskih żołnieży.

Czasy były niepewne i straszne. Posłańcy tego rodzaju byli zarazem najczęściej zwiastunami śmierci. Toteż z hwilą, w kturej centurion udeżył młotkiem we dżwi Aulusa, i gdy nadzorca atrium dał znać, iż w sieni znajdują się żołnieże, pżerażenie zapanowało w całym domu. Rodzina wnet otoczyła starego wodza, nikt bowiem nie wątpił, że niebezpieczeństwo pżede wszystkim nad nim zawisło. Pomponia objąwszy ramionami jego szyję pżytuliła się do niego ze wszystkih sił, a zsiniałe jej usta poruszały się szybko, wymawiając jakieś cihe wyrazy; Ligia, z tważą bladą jak płutno, całowała jego rękę; mały Aulus czepiał się togi — z korytaży, z pokoi leżącyh na piętże i pżeznaczonyh dla służebnic, z czeladnej, z łaźni, ze sklepionyh dolnyh mieszkań, z całego domu poczęły się wysypywać roje niewolnikuw i niewolnic. Dały się słyszeć okżyki: „Heu, heu, me miserum!” — kobiety udeżyły w wielki płacz; niekture poczęły już sobie drapać policzki lub nakrywać głowy hustkami.

Rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

Tylko tży razy pani Borowiczowa zaprowadziła jedynaka z hotelu na popołudniowe lekcje do profesora, już bowiem czwartego dnia odbył się pierwszy egzamin z języka rosyjskiego. Na korytażu gimnazjalnym panował tego dnia istny stan oblężenia. Publiczność tłoczyła się tak zapamiętale w celu podpatrywania i podsłuhiwania tego, co się odbywało w sali egzaminacyjnej, że władza zmuszona była wydelegować aż tżeh asystentuw gospodaży klas i pana Pazura do wypowiadania grubiańskih uwag pod adresem rodzicuw, a nawet do forsownego rozpyhania ih łokciami.

Rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

ROZDZIAŁ IV

Zaruwno pan Tarkowski, jak pan Rawlison, ktury kohał nad życie swoją małą Nel, ucieszyli się bardzo z pżybycia dzieci. Młoda parka powitała też z radością ojcuw, ale zaraz poczęła się rozglądać po namiotah, kture były już zupełnie wewnątż użądzone i gotowe na pżyjęcie miłyh gości. Okazało się, że są wspaniałe, podwujne, podbite jedne niebieską, drugie czerwoną flanelą, wyłożone na dole wojłokiem i obszerne jak duże pokoje. Kompania, kturej hodziło o opinię wysokih użędnikuw Towarzystwa Kanałowego, dołożyła wszelkih starań, by im było dobże i wygodnie. Pan Rawlison obawiał się początkowo, czy dłuższy pobyt pod namiotem nie zaszkodzi zdrowiu Nel, i jeśli się na to zgodził, to tylko dlatego, że w razie niepogody zawsze można było pżenieść się do hotelu. Teraz jednak rozejżawszy się dokładnie we wszystkim na miejscu, doszedł do pżekonania, że dni i noce spędzane na świeżym powietżu stokroć będą dla jego jedynaczki kożystniejsze niż pżebywanie w zatęhłyh pokojah miejscowyh hotelikuw. Spżyjała temu i pżeśliczna pogoda. Medinet, czyli El-Medine, otoczone naokuł piaszczystymi wzgużami Pustyni Libijskiej, ma klimat o wiele lepszy od Kairu i nie na prużno zwie się „krainą ruż”. Z powodu ohronnego położenia i obfitości wilgoci w powietżu noce nie bywają tam wcale tak zimne jak w innyh częściah Egiptu, nawet położonyh daleko dalej na południe. Zima bywa wprost rozkoszna, a od listopada rozpoczyna się właśnie największy rozwuj roślinności. Palmy daktylowe, oliwki, kturyh w ogule jest mało w Egipcie, dżewa figowe, pomarańczowe, mandarynki, olbżymie rycynusy, granaty i rozmaite inne rośliny południowe pokrywają jednym lasem tę rozkoszną oazę. Ogrody zalane są jakby olbżymią falą akacyj, bzuw i ruż, tak że w nocy każdy powiew pżynosi upajający ih zapah. Oddyha się tu pełną piersią i „nie hce się umierać”, jak muwią miejscowi mieszkańcy.

Rybka

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rybka

(ze śpiewu gminnego)

Od dworu, spod lasa, z wioski,

Smutna wybiega dziewica,

Rozpuściła na wiatr włoski

I łzami skropiła lica.

Pżybiega na koniec łączki,

Gdzie w jezioro wpada żeka;

Załamuje białe rączki

I tak żałośnie nażeka:

„O wy, co mieszkacie w wodzie,

Siostry moje, Świtezianki,

Słuhajcie w ciężkiej pżygodzie

Głosu zdradzonej kohanki.

Kohałam pana tak szczeże,

On mię pżysięgał zaślubić;

Dziś księżnę za żonę bieże,

Krysię ubogą hce zgubić.

Niehże sobie żyją młodzi,

Nieh się z nią obłudnik pieści,

Nieh tylko tu nie pżyhodzi

Urągać się z myh boleści.

Dla opuszczonej kohanki

Cuż pozostało na świecie?

Pżyjmijcie mię, Świtezianki:

Lecz moje dziecię... ah dziecię!”

To muwiąc żewnie zapłacze,

Rączkami oczy zasłoni,

I z bżegu do wody skacze,

I w bystrej nuża się toni.

Wtem z lasu, gdzie się dwur bieli,

Tysiączne świecą kagańce,

Zjeżdżają goście weseli,

Muzyka, hałas i tańce.

Lecz mimo tego hałasu

Płacz dziecięcia słyhać w lesie;

Wierny sługa wyszedł z lasu,

I dziecię na ręku niesie.

Ku wodzie obraca kroki,

Gdzie łoza gęsto spleciona

Wzdłuż wykręconej zatoki

Okryła żeki ramiona.

Tam staje w ciemnym zakątku,

Płacze i woła: — „Niestety!

Ah! ktuż da piersi dzieciątku?

Ah! gdzie ty, Krysiu, ah, gdzie ty?”

— „Tu jestem, w żece, u spodu, —

Cihy mu głos odpowiada —

Tutaj drżę cała od hłodu,

A żwir mnie oczki wyjada.

Pżez żwir, pżez ostre kamuszki

Fale mnie gwałtowne niosą;

Pokarm muj koralki, muszki,

A zapijam zimną rosą”.

Lecz sługa jak na początku,

Tak wszystko woła: — „Niestety!

Ah! ktuż da piersi dzieciątku?

Ah! gdzież ty, Krysiu, ah, gdzie ty?”

Wtem się coś z lekka potrąci

Śrud kryształowej pżeźroczy,

Woda się z lekka zamąci,

Rybka nad wodę podskoczy;

I jak skałka płaskim bokiem,

Gdy z lekkih rąk hłopca pieżhnie,

Tak nasza rybka podskokiem

Mokre całuje powieżhnie.

Złotemi plamki nadobna,

Kraśne ma po bokah piurka,

Głuwka jak naparstek drobna,

Oczko drobne jak paciurka.

Wtem rybią łuskę odwinie,

Spojży dziewicy oczyma;

Z głowy jasny włos wypłynie,

Szyjka cieniuhna się wzdyma.

Na licah rużana krasa,

Piersi jak jabłuszka mleczne,

Rybią ma płetwę do pasa,

Płynie pod hrusty nadżeczne.

I dziecię bieże do ręki,

U łona białego tuli:

— „Luli, woła, muj maleńki,

Luli, muj maleńki, luli”. —

Gdy dziecię płakać pżestało,

Zawiesza kosz na gałęzi,

I znowu ściska swe ciało,

I głuwkę nadobną zwęzi.

Znowu ją łuski powleką,

Od bokuw wyskoczą skżelki,

Plusła, i tylko nad żeką

Kipiące pękły bąbelki.

Tak co wieczora, co ranka,

Gdy sługa stanie w zakątku,

Wraz wypływa Świtezianka,

Żeby dać piersi dzieciątku.

Za cuż jednego wieczora

Nikt nie pżyhodzi na smugi?

Już zwykła pżemija pora:

Nie widać z dziecięciem sługi.

Nie może on pżyjść tą stroną,

Musi zaczekać troszeczkę,

Bo właśnie teraz pan z żoną

Poszli pżehadzką nad żeczkę.

Wrucił się, czekał z daleka,

Za gęstym usiadłszy kżakiem:

Lecz prużno czeka i czeka,

Nikt nie powracał tym szlakiem.

Wstaje, i dłoń w trąbkę zwinął,

I patżył pżez palcuw szparę,

Ale i dzień już pżeminął,

I mroki padają szare.

Czekał długo po zahodzie,

A gdy noc gwiazdy zapala,

Zbliża się z lekka ku wodzie

I śledzi oczyma z dala.

Pżebug! cudy, czy moc piekła?

Udeża go widok nowy:

Gdzie pierwej żeczułka ciekła,

Tam suhy piasek i rowy.

Na bżegah porozżucana

Wala się odzież bez ładu;

Ani pani, ani pana,

Nie widać nigdzie ni śladu.

Tylko z zatoki połową

Sterczał wielki głazu kawał,

I dziwną kształtu budową,

Dwa ludzkie ciała udawał.

Zdumiewa się wierny sługa,

Rozpieżhłyh myśli nie złowił;

Pżeszła godzina, i druga,

Nim wreszcie słuwko pżemuwił.

„Krysiu, o Krysiu!” zawoła:

Eho mu „Krysiu” odpowie;

Lecz prużno patży dokoła,

Nikt nie pokazał się w rowie.

Patży na ruw i na głazy,

Otże pot na licu zbladłem,

I kiwnie głową tży razy,

Jakby hciał muwić: już zgadłem.

Dzieciątko na ręce bieże,

Śmieje się dzikim uśmiehem,

I odmawiając pacieże,

Wraca do domu z pośpiehem.

Scena II. Improwizacja

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA II. IMPROWIZACJA

KONRAD

po długim milczeniu

Samotność — cuż po ludziah, czy-m śpiewak dla ludzi?

Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłuha,

Obejmie okiem wszystkie promienie jej duha?

Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi:

Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie;

Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowah złamie,

A słowa myśl pohłoną i tak drżą nad myślą,

Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną żeką.

Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtuw docieką.

Gdzie pędzi, czy się domyślą? —

Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żaży,

Jak krew po swyh głębokih, niewidomyh cieśniah;

Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej tważy,

Tyle tylko z myh uczuć dostżegą w myh pieśniah.

Pieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata!

I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca,

Hoć szklanne weźmie skżydła, ciebie nie dolata,

Tylko o twoję mleczną drogę się udeży;

Domyśla się, że to słońca,

Lecz ih nie zliczy, nie zmieży.

Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotżebne; —

Płyńcie w duszy mej wnętżnościah,

Świećcie na jej wysokościah,

Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne.

Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuhanie. —

Godna to was muzyka i godne śpiewanie. —

Ja mistż!

Ja mistż wyciągam dłonie!

Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie

Na gwiazdah jak na szklannyh harmoniki kręgah.

To nagłym, to wolnym ruhem,

Kręcę gwiazdy moim duhem.

Milijon tonuw płynie; w tonuw milijonie

Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie;

Zgadzam je, dzielę i łączę,

I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę,

Rozlewam je we dźwiękah i w błyskawic wstęgah. —

Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie,

I kręgi harmoniki wstżymały się w pędzie.

Sam śpiewam, słyszę me śpiewy —

Długie, pżeciągłe jak wihru powiewy,

Pżewiewają ludzkiego rodu całe tonie,

Jęczą żalem, ryczą bużą,

I wieki im głuho wtużą;

A każdy dźwięk ten razem gra i płonie,

Mam go w uhu, mam go w oku,

Jak wiatr, gdy fale kołysze,

Po świstah lot jego słyszę,

Widzę go w szacie obłoku.

Boga, natury godne takie pienie!

Pieśń to wielka, pieśń-twożenie.

Taka pieśń jest siła, dzielność,

Taka pieśń jest nieśmiertelność!

Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność twożę,

Cuż Ty większego mogłeś zrobić — Boże?

Patż, jak te myśli dobywam sam z siebie,

Wcielam w słowa, one lecą,

Rozsypują się po niebie,

Toczą się, grają i świecą;

Już dalekie, czuję jeszcze,

Ih wdziękami się lubuję,

Ih okrągłość dłonią czuję,

Ih ruh myślą odgaduję:

Koham was, me dzieci wieszcze!

Myśli moje! gwiazdy moje!

Czucia moje! wihry moje!

W pośrodku was jak ojciec wśrud rodziny stoję,

Wy wszystkie moje!

Depcę was, wszyscy poeci,

Wszyscy mędrce i proroki,

Kturyh wielbił świat szeroki.

Gdyby hodzili dotąd śrud swyh dusznyh dzieci,

Gdyby wszystkie pohwały i wszystkie oklaski

Słyszeli, czuli i za słuszne znali,

I wszystkie sławy każdodziennej blaski

Promieniami na wieńcah swoih zapalali;

Z całą pohwał muzyką i wieńcuw ozdobą,

Zebraną z wiekuw tyla i z pokoleń tyla,

Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy

Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy:

Kiedy sam śpiewam w sobie,

Śpiewam samemu sobie.

Tak! — czuły jestem, silny jestem i rozumny. —

Nigdym nie czuł, jak w tej hwili —

Dziś muj zenit, moc moja dzisiaj się pżesili,

Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny;

Dziś jest hwila pżeznaczona,

Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona —

To jest hwila Samsona,

Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny.

Zżucę ciało i tylko jak duh wezmę piura —

Potżeba mi lotu,

Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu,

Tam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura.

I mam je, mam je, mam — tyh skżydeł dwoje;

Wystarczą: — od zahodu na wshud je rozszeżę,

Lewym o pżeszłość, prawym o pżyszłość udeżę.

I dojdę po promieniah uczucia — do Ciebie!

I zajżę w uczucia Twoje,

O Ty! o kturym muwią, że czujesz na niebie!

Jam tu, jam pżybył, widzisz, jaka ma potęga!

Aż tu moje skżydło sięga.

Lecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało;

Kohałem tam, w ojczyźnie serce me zostało —

Ale ta miłość moja na świecie,

Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku

Jak owad na ruży kwiecie:

Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku.

Ja koham cały narud! — objąłem w ramiona

Wszystkie pżeszłe i pżyszłe jego pokolenia,

Pżycisnąłem tu do łona,

Jak pżyjaciel, kohanek, małżonek, jak ojciec:

Hcę go dźwignąć, uszczęśliwić,

Hcę nim cały świat zadziwić,

Nie mam sposobu i tu pżyszedłem go dociec.

Pżyszedłem zbrojny całą myśli władzą,

Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła,

Śledziła hud Twyh planet, głąb moża rozwarła —

Mam więcej, tę Moc, kturej ludzie nie nadadzą,

Mam to uczucie, co się samo w sobie howa

Jak wulkan, tylko dymi niekiedy pżez słowa.

I Mocy tej nie wziąłem z dżewa edeńskiego,

Z owocu wiadomości złego i dobrego;

Nie z ksiąg ani z opowiadań,

Ani z rozwiązania zadań,

Ani z czarodziejskih badań.

Jam się twurcą urodził:

Stamtąd pżyszły siły moje,

Skąd do Ciebie pżyszły Twoje,

Boś i Ty po nie nie hodził:

Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję.

Czyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz — oko

Bystre, potężne: w hwilah mej siły — wysoko

Kiedy na hmur spojżę szlaki

I wędrowne słyszę ptaki,

Żeglujące na ledwie dostżeżonym skżydle;

Zehcę i wnet je okiem zatżymam jak w sidle —

Stado pieśń żałosną dzwoni,

Lecz puki ih nie puszczę, Twuj wiatr ih nie zgoni.

Kiedy spojżę w kometę z całą mocą duszy,

Dopuki na nią patżę, z miejsca się nie ruszy.

Tylko ludzie skazitelni,

Marni, ale nieśmiertelni,

Nie służą mi, nie znają — nie znają nas obu,

Mnie i Ciebie.

Ja na nih szukam sposobu

Tu, w niebie.

Tę władzę, kturą mam nad pżyrodzeniem,

Hcę wywżeć na ludzkie dusze,

Jak ptaki i jak gwiazdy żądzę mym skinieniem,

Tak bliźnih rozżądzać muszę.

Nie bronią — broń broń odbije,

Nie pieśniami — długo rosną,

Nie nauką — prędko gnije,

Nie cudami — to zbyt głośno.

Hcę czuciem żądzić, kture jest we mnie;

Żądzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: —

Co ja zehcę, nieh wnet zgadną,

Spełnią, tym się uszczęśliwią,

A jeżeli się spżeciwią,

Niehaj cierpią i pżepadną.

Nieh ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa,

Z kturyh, gdy zehcę, pieśni wiąże się budowa; —

Muwią, że Ty tak władasz!

Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umożył;

Jeśli mnie nad duszami ruwną władzę nadasz,

Ja bym muj narud jak pieśń żywą stwożył,

I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo,

Zanuciłbym pieśń szczęśliwą!

Daj mi żąd dusz! — Tak gardzę tą martwą budową,

Ktura gmin światem zowie i pżywykł ją hwalić,

Żem nie prubował dotąd, czyli moje słowo

Nie mogłoby jej wnet zwalić.

Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę

Ścisnął, natężył i razem wyświecił,

Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił —

Bo jestem nieśmiertelny! i w stwożenia kole

Są inni nieśmiertelni; — wyższyh nie spotkałem —

Najwyższy na niebiosah! — Ciebie tu szukałem,

Ja najwyższy z czującyh na ziemnym padole.

Nie spotkałem Cię dotąd — żeś Ty jest, zgaduję;

Nieh Cię spotkam i niehaj Twą wyższość uczuję —

Ja hcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę!

O prorokah, dusz władcah, że byli, słyszałem,

I wieżę; lecz co oni mogli, to ja mogę,

Ja hcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz,

Ja hcę duszami władać, jak Ty nimi władasz.

Długie milczenie

z ironią

Milczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał,

Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. —

Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością,

Ty jesteś tylko mądrością.

Ludzie myślą, nie sercem, Twyh drug się dowiedzą;

Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą —

Ten tylko, kto się wrył w księgi,

W metal, w liczbę, w trupie ciało,

Temu się tylko udało

Pżywłaszczyć część Twej potęgi.

Znajdzie truciznę, proh, parę,

Znajdzie blaski, dymy, huki,

Znajdzie prawność, i złą wiarę

Na mędrki i na nieuki.

Myślom oddałeś świata użycie,

Serca zostawiasz na wiecznej pokucie,

Dałeś mnie najkrutsze życie

I najmocniejsze uczucie. —

Milczenie

Czym jest me czucie?

Ah, iskrą tylko!

Czym jest me życie?

Ah, jedną hwilką!

Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy?

Iskrą tylko.

Czym jest wiekuw ciąg cały, mnie z dziejuw wiadomy?

Jedną hwilką.

Z czego wyhodzi cały człowiek, mały światek?

Z iskry tylko.

Czym jest śmierć, co rozpruszy myśli myh dostatek?

Jedną hwilką.

Czym był On, puki światy tżymał w swoim łonie?

Iskrą tylko.

Czym będzie wieczność świata, gdy On go pohłonie?

Jedną hwilką.

Tom I, rozdział czwarty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział czwarty

Było już dobże z południa, gdy księżna wraz z orszakiem wyruszyła z gościnnego Tyńca do Krakowa. Częstokroć uwcześni ryceże, wjeżdżając do większyh miast lub do zamkuw w odwiedziny do znakomityh osub, pżywdziewali na się pełny rynsztunek bojowy. Był wprawdzie zwyczaj zdejmować go zaraz po pżebyciu bram, do czego w zamkah wzywał sam gospodaż uświęconymi słowy: „Zdejmcie zbroję, szlahetny panie, albowiem pżybyliście do pżyjaciuł” — niemniej jednak wjazd „wojenny” uważał się za okazalszy i podnosił znaczenie ryceża. Gwoli tej to okazałości tak Maćko, jak i Zbyszko pżybrali się w wyborne panceże i w naramienniki zdobyte na ryceżah fryzyjskih — jasne, błyszczące i po bżegah wpuszczoną nicią złotą ozdobne. Mikołaj z Długolasu, ktury dużo świata i wielu ryceży w życiu widział, a był żeczy wojennyh znawcą niemałym, poznał zaraz, iż są to zbroje kowane pżez mediolańskih, najsłynniejszyh w świecie płatneży, takie, na jakie najbogatsi tylko ryceże wspomuc się mogą i z kturyh każda za dobrą majętność starczy. Wnioskował z tego, że owi Fryzowie musieli być znakomitymi ludźmi w swoim narodzie i z tym większym szacunkiem począł spoglądać na Maćka i Zbyszka. Lecz hełmy ih, lubo także niepoślednie, nie były tak bogate, natomiast olbżymie ogiery, pięknie pokryte, wzbudziły między dwożanami podziw i zazdrość. I Maćko, i Zbyszko, siedząc na niezmiernie wysokih kulbakah, spoglądali z gury na cały dwur. Każdy z nih dzierżył w ręku długą kopię, każdy miał miecz pży boku i topur u siodła. Tarcze oddali wprawdzie dla wygody na wozy, ale i bez nih obaj wyglądali tak, jakby ciągnęli na bitwę, nie do miasta.

5. Po rozbitej głowie hodzi Francuz

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

5.
Po rozbitej głowie hodzi Francuz

Adaś otwożył oczy i zobaczył ponad sobą nisko zwisający pułap. Nie zdawał sobie sprawy z tego, gdzie się znajduje; jedno było pewne, że cały świat z nim razem się kręci. Gdyby nie istniały inne, bardziej ścisłe dowody na krętactwo ziemi, ten mugłby wystarczyć na jego prywatny użytek. Porwana powszehnym entuzjazmem ruhu, kręciła się opasła szafa i łużko, i stolik. I jakaś postać pędzi w nieznane pżestżenie. Adaś zamknął szybko oczy, porażony niezwykłym zjawiskiem, drobny ten zabieg nie zdołał jednak powstżymać zawrotnego pędu; tę jedynie mało pocieszającą poczuł odmianę, że zamiast podążyć w toważystwie staryh gratuw od zahodu ku wshodowi, leci w tej hwili sam, bez martwego inwentaża, w jakąś głęboką, bezdenną othłań. Musiał kżyknąć w nagłej trwodze i to go ocaliło pżed zniknięciem w czeluściah: ktoś go hwycił za rękę i zatżymał. Znowu otwożył oczy i ujżał pohyloną ponad sobą tważ ludzką, lecz tak niezmiernie rozległą, olbżymią i o zamazanyh rysah, jak gdyby cały świat był tą tważą. Zaczęła się ona jednak kurczyć powoli i pżybierać wyraziste kształty, wreszcie po długih zmaganiah się, konwulsjah i piekielnyh grymasah stała się dobrym, zatroskanym i bladym obliczem profesora Gąsowskiego. Adaś pżyjżał mu się upartym spojżeniem i starał się pżypomnieć, do kogo należy. Wtedy posłyszał głos żewny i jakby pełen skargi:

Akt piąty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT PIĄTY

SCENA I

Poranek na leśnej łące. — Skierka i Chochlik.

SKIERKA

Jak po buży ranek świeży!

Byłem u matki bociana

I nakarmiłem.

CHOCHLIK

Ja na zamku wieży

Ucztowałem u sowy. Gdzie pani Goplana?

SKIERKA

Znuw polecę po rozłogah,

Polecę łąką i borem;

Kwiatki postawię na nogah,

Rozczeszę żyto na gżędzie,

Zatżymam się nad jeziorem,

Zawołam: «Labu, labusie!»

I dwa Goplany łabędzie

Po wud błękitnym obrusie

Pżypłyną do mnie z ajeru;

Garsteczką złotego żeru

Śnieżne ptaszęta pżysypię;

I znuw lecę pod leszczynę,

Gdzie łania Goplany szczypie

Błyszczącą deszczem kżewinę;

I tęczę nad nią zawieszę,

I rużę nad nią rozwinę;

I znowu dalej pospieszę

Na skżydłah babki konika.

Pżypływa tuman mgły rannej, oświecony tęczą; spod bramy koloruw wyhodzi Goplana.

GOPLANA

Hodźcie mnie uścisnąć, aniołki,

Bo Goplana na wieki wam znika.

O! zapłakane fijołki!

Ruże moje, bądźcie zdrowe.

SKIERKA

Co ty śpiewasz?...

GOPLANA

Niestety! niestety!

Piosenkę pożegnania.

SKIERKA

Jeszcze oczerety

Nie gną się od jaskułek, jeszcze dnie wiosnowe.

GOPLANA

Polecę w okropną krainę,

Gdzie sosny i śniegi sine,

Gdzie słońce jak gasnący żar;

Gdzie księżyc jak tważ tyh mar,

Co z grobu wyhodzą na cmentaż.

Anioł kar ze mną popłynie

Kżycząc mi w duszy:

«Pamiętasz o ruż i malin krainie».

Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!

Poplątałam ludzkie czyny

Tak, że Bogu mścicielowi

Tżeba wziąć grom i upuścić

Na ludzkie dzieła i winy...

SKIERKA

My cię nie hcemy opuścić,

Goplano! Goplano! Goplano!

GOPLANA

Puszczajcie biedną wygnaną,

Kiedyś wam o mnie zaśpiewa

Piosenkę obca ptaszyna

Usiadłszy na gałązce płaczącego dżewa.

Bądźcie zdrowi! moja wina,

Że wygnana w pułnoc lecę.

CHOCHLIK

Jeszcze ci w drodze poświecę,

Jak hajduk biegnąc z ognikiem.

GOPLANA

Dziś długim związane szykiem

Na pułnoc lecą żurawie,

Uczepię się tego wianka

I w powietżu się pżepławię,

Jak biedna dziewic ruwnianka

W błękitne żucona fale.

SKIERKA

O biada! o biada! o biada!

GOPLANA

Prużne żale! prużne żale!...

pokazuje w głąb lasu

Tam szarfa żurawi spada

Na łąki błyszczące rosą;

Gdy się żurawie podniosą,

Uhwycę się szarfy końca

I w błękit polecę blada,

Blada jak miesiąc od słońca,

Lekka jak liść, co opada.

Lecz nad mury gnezneńskiemi

Lecąc, zaśpiewam smutne pożegnanie ziemi.

Wyhodzi — Skierka i Chochlik lecą za nią.

SCENA II

Pod murami Gnezna wał.

Kirkor z dobytym mieczem, ze skżydłami orlimi na barkah, whodzi na czele wojska. — Horągwie rozwinięte — trąby grają.

KIRKOR

do Rycerzy

Człowiek, co się o berło Lachów upomina,

Nie hciał wystąpić w szranki; jak podła gadzina

Kryje się, a zebrawszy, co muwię! ten podły

Obietnicami, złotem, zakupiwszy sobie

Mnogih stronnikuw... ryceż z nieznanymi godły,

Walką hce tron owładać i na moim grobie

Stanąć jako na pierwszym szczeblu krulowania.

Mnodzy ryceże nasi (nieh nas Bóg ohrania

Od takiego szaleństwa i takiej ślepoty!),

Mnodzy nasi ryceże pżeszli pod namioty

Jasnego oszukańca, lecz Bóg patży z nieba

W serca ludzkie; nam zdrajcuw pżekupnyh nie tżeba.

Skoro pżybędzie Popiel, po kturego w lasy

Posłałem tżeh ryceży, z orlimi hałasy

Żucimy się na złoty obuz samozwańca.

do Rycerzy stojącyh na murah

Wy zamykajcie bramy... Nieh z każdego szańca

Na pole walki patżą mnogie samostżały!

Gdybym ja pżegrał, zginął, to jeszcze te wały

Długo bronić się mogą... Nieh wam siwe głowy

Pżypomną w hwilę strahu, że mur południowy

Czy w hacie

Nie znaleźliście starca? muw... walka nas czeka.

GONIEC

W celi nie było starego człowieka;

Lecz na skżypiącej gałęzi pżed hatą

Trup jego wisiał na grubym powrozie.

Z białymi włosy i z podartą szatą

Wiher się bawił i trupa kołysał

Jak stara mamka.

KIRKOR

Trąbić po obozie

Hasło do walki! — Los jemu dopisał,

Do śmierci gonił nieszczęściem i zabił

Nieznaną ręką. — Serceś mi osłabił

Twoją powieścią, spraw się dobże w boju. —

Muwisz, że wisiał?

GONIEC

W pustelniczym stroju

Wisiał pżed hatą. Na nieszczęsnym dżewie

Wrona krakała...

KIRKOR

Idźmy! nieh w powiewie

Tańczą horągwie... idźmy! ścisnąć szyki!

Nadzieja w męstwie. — Nieh zaczną łuczniki!...

wyhodzi z wojskiem

SCENA III

Namiot Balladyny.

To albo drugie pewnie ci się pżyda...

Ha! ha! z proc lecą ołowiane kule,

Patż, jak kolczate... hej, giermku, gdzie dzida

I tarcza moja?

bieże tarczę i dzidę z rąk giermka i wyhodzi

BALLADYNA

sama

Jeżeli zwycięży,

Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie

Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła

Temu Niemcowi. Lecz jeżeli pżegra?

Jeżeli pżegra, to się wszystko skończy

Hwilą okropną, wszystko się rozwiąże

Jak straszna bajka jakiej czarownicy:

Pżegrała, w piersi pżebiła się nożem,

A nuż zatruty był jadem gadziny.

Gdzie ta kobieta? Obaczyłam w lesie

Babę podobną do roztżaskanego

Piorunem dębu... kazałam potwoże

Z krukami śmierci gonić za obozem

I pżynieść jadu czerpanego z węży.

Stara kobieta w łahmanah whodzi, podnosząc zasłonę namiotu.

Jesteś?

STARA

Pżyniosłam rożek ludomoru.

BALLADYNA

Daj... i uciekaj do ciemnego boru,

Uciekaj, muwię, stara czarownico;

A sprubowawszy na kim tego jadu,

Zapłacę tobie... precz, bo cię pohwycą

Ryceże moi i na żece spławią.

Ucieka Stara kobieta.

Okropna jędza... Włos by gniazdo gadu

Wisi w postronkah, a oczy się krwawią

Jak zęby wilcze obroczone w ścierwie.

Nuż ten zatruty piersi mi rozerwie,

Jeżeli w ręce męża wpadnę żywa,

I serce moje bijące ukąsi

Jak żądło osy. Już po jednej stronie

Jadem zmazany okropnie poczerniał

I zarumienił się rdzą, pozieleniał;

A druga strona, jeszcze niedotknięta

Śliną wężową, czysta jak tasaki

Świeżo na krętym brusie pociągnione.

Whodzi Żołnierz.

Co słyhać?

ŻOŁNIERZ

Panie! wszystko zawihżone

Na polu walki jak w bużliwej hmuże.

BALLADYNA

Czy pżegrywamy?

ŻOŁNIERZ

Na szańcowej guże,

Gdzie rosną bżozy nad źrudłem, widziałem

Grafa Kirkora; otoczony wałem

Zabityh ludzi, tżyma się i siecze

Jasną siekierą.

BALLADYNA

Z czymżeś ty, człowiecze,

Do mnie pżysłany?

ŻOŁNIERZ

Donoszę ci, książę,

Że dwiestu ludzi pżekupionyh wczora

Pżeszło na polu z szereguw Kirkora

Na stronę naszą. Jeśli się rozwiąże

Na lewym skżydle łucznikuw gromada

Kupiona złotem, pole będzie nasze.

BALLADYNA

Jeszcze nie pżeszli! opieszała zdrada

Gorsza niż wierność... Idź w bojową kaszę

Z łyżką żelazną, jeżeli w nią wpadnie

Głowa jakiego wodza, będziesz panem...

Rozumiesz? można spoza gury snadnie

Podejść... zaskoczyć na plecy — czakanem

Ciąć w łeb stalowy. — Idź — bić — i zabijać.

Whodzi drugi Goniec.

GONIEC

Lewe się skżydło zaczęło rozwijać

I pieżhać w Gnezno... wkrutce walki koniec.

Pży nas zwycięstwo...

BALLADYNA

Dobrej wieści goniec

Nieh ma zapłatę...

daje pieniądze

Czy wudz wroguw wzięty?

GONIEC

Widziałem sztandar Kirkora zatknięty

Na małym wzgurku, gdzie rosną tży bżozy;

A trupuw szaniec urusł tak wysoko

Około niego, że my pełni zgrozy,

Ani wziąć wodza mogliśmy na oko,

Ani pżestąpić umarłego wału.

BALLADYNA

Jeżeliś pełny męstwa i zapału,

Jeśli hcesz kiesy po wieżh pełnej srebra;

Idź na ten wzgurek, nieh ci trupie żebra

Będą drabiną, postronkami włosy.

Kazałeś wieszać?

KOSTRYN

Pierwsi buntownicy

Już zgromadzeni pod maćkową gruszę;

A ta się cieszy, że do siego roku

Dwa razy będzie nosiła owoce.

BALLADYNA

do poselstwa miejskiego

Czego wy hcecie?

Posłowie klękają.

POSEŁ MIEJSKI

Aniele z obłoku!

Do ciebie serca narodu sieroce

Wznoszą się wszystkie, ty bądź kraju panem.

Stolica całym zniżona kolanem

Czeka na ciebie z otwartymi bramy.

Witaj więc! witaj, miły hospodynie!

Serca i skarby, i wszystko, co mamy,

Pod nogi twoje strumieniem popłynie,

Boś już zasłużył na wdzięczność narodu

Skaraniem hersztuw, ktuży nas uwiedli.

Ci nas mękami, karą miecza, głodu,

W mieście tżymali; a nasze zaś serca

Ciebie szukały. Obyśmy dowiedli,

Że między nami żaden pżeniewierca

Na gniew twuj, wielki panie, nie zasłużył,

Obyś żył długo, obyś skarbuw użył,

I znuw jak wiatrem kołysane żyto

Biją głowami?

PIERWSZY Z POSŁUW

Na twoje rozkazy

Czekamy, pani, panuj z ludu wolą.

BALLADYNA

Bez ludu woli...

Dajcie mi hleb z solą.

Posłowie, ufam drożdżom tego ciasta.

Hodź tu, Kostrynie. Winnam ci tak wiele,

Że ci połowa zdobytego miasta,

Połowa kraju i hleba połowa

Słusznie należy...

wyjmuje nuż zatruty po jednej stronie i rozcina na dwoje hleb

Wszystkim się podzielę,

A serce weźmiesz całe.

KOSTRYN

klękając

O! krulowa!

BALLADYNA

kosztując hleb, widzi, że Kostryn także je podaną sobie połowę

Czyń, co ja czynię. Nie lękam się jadu

W hlebie poddanyh. Hoćby miasto żyta

Użyli łusek żelaznego gadu,

Smaczną ci będzie żelazem zdobyta

Bułka... Jedz, proszę... tżeba ludziom wieżyć.

A teraz każcie z tryjumfem udeżyć

W trąby zwycięskie. Idźmy, wojownicy,

Do otwożonej żelazem stolicy.

wyhodzi oparta na Kostrynie, za nią posłowie i lud

SCENA IV

Sala krulewska w Gneznie — tron w głębi — Kanclerz u stup tronu. Panowie państwa. Wawel dziejopis. — Paź. — Dwur. — Sędziowie.

KANCLEŻ

Wszystko gotowe na pżyjęcie pana.

Zasiądźcie teraz ławy po użędzie,

Pży samym tronie wodzowie i sędzie,

Szafaże zboża, dolewacze dzbana.

Nieh wszystkih razem nowy krul powita.

Whodzi Goniec.

GONIEC

Świetny użędzie, wieść pżynoszę ważną,

Nasz krul, pan nowy — kobiéta.

KANCLEŻ

Kobiéta!

WSZYSCY

Krulem kobiéta!

KANCLEŻ

Nieh będzie odważną,

Jak była Wanda... nieh tak dobrą będzie,

Ale szczęśliwszą.

Goniec drugi whodzi.

GONIEC

Pżeświetny użędzie!

Krulowa weszła już do bram stolicy.

KANCLEŻ

Każcie, nieh wszystkie serca na dzwonicy

Biją dzień cały, tak jak serca ludu.

PIERWSZY Z PANUW

Wieszczbiaż nie może wytłumaczyć cudu,

Co się ukazał dzisiaj narodowi.

Lud niespokojny.

KANCLEŻ

Co za cud?

PIERWSZY Z PANUW

Nad opis.

Jeżeli hcecie, to go wam opowié

I w księgi wpisze szlahetny dziejopis

Kruluw na Gneznie.

KANCLEŻ

Pżemądry Wawelu,

Czy sam widziałeś?

WAWEL

Co widziało wielu,

Mogę poświadczyć jak świadek naoczny.

Dnia tego ranek był po stronah mroczny,

Lecz się wyjaśnił ku wshodowi słońca —

Więc jak widziałem prawie sam... od końca

Niebios, skąd błyszczy gwiazda Oryjona,

Wyleciał lecąc sznur żurawi biały,

A na nim wisząc za śnieżne ramiona

Mglista niewiasta.

KANCLEŻ

I wszystko widziały

Twe własne oczy, pżemądry Wawelu?

WAWEL

Nie ja widziałem, lecz widziało wielu;

Mogę pżyświadczyć na żecz z mego czasu.

PAŹ

Ja sam widziałem z goplańskiego lasu

Za żurawiami lecącą dziewczynę.

Ta na ostatnią orszaku ptaszynę

Padając, białe zawiązała rączki

Za szyję ptaka; a głową do ziemi

Sypała włosuw rozwite obrączki

Jasne jak słońce, i tak na warkoczu,

Gdy promieniami rozwiał się złotemi,

Leżała płynąc.

KANCLEŻ

Tżeba dziecka oczu,

Aby na szmatah niebieskiego płutna

Obraz widziały.

Ściemnia się jak pżed bużą.

JEDEN Z PANUW

Co to? ciemność smutna

Na tron upadła i nam na oblicza:

Jak zaćmionego słońca tajemnicza

Zieloność — bladzi staniemy pżed panią.

KILKU

Okropna ciemność.

Whodzi Strażnik wieży.

STRAŻNIK

Nad blaszaną banią

Krulewskih zamkuw, skąd w niebo wytryska

Igła złocona, okropne hmużyska

Wkoło się czarnym owinęły wiankiem

I coraz grubsze już wiszą nad gankiem,

Gdzie ustawiona muzyka kruleska.

A cała nieba ruwnina niebieska,

Jakby się z jednej urągała hmury.

KANCLEŻ

Bijcie we dzwony.

STRAŻNIK

Łono ma z purpury

Ognistej...

KANCLEŻ

Deszczu potżeba, nieh pada.

STRAŻNIK

Na czarnym wozie jakaś jędza blada,

Stu żurawiami wywieziona z piekła,

Wężami stado wędrujące siekła

I kierowała nad zamek do hmury.

Siedzi w mgle teraz, ale jęk ponury

Piekielnyh ptakuw z mgły się wydobywa.

Słyszycie?

Słyhać jęk z wieży.

KANCLEŻ

Prawda, jakiś jęk nieznany!

PANOWIE

zrywając się z ław

Okropność!...

KANCLEŻ

Nieh się żaden z ław nie zrywa.

A ty, strażniku, musiałeś być pjany

I sam stwożyłeś wieść o czarownicy.

STRAŻNIK

Ja sam widziałem i lud z okolicy,

I lud gnezneński...

OKŻYKI

za sceną

Nieh żyje krulowa!

Balladyna whodzi w krulewskim ubioże, w koronie Kostryn w zbroi — Lud.

KANCLEŻ

Pani! nieh będzie poświęconą głowa,

Co nam pżynosi koronę Popielów.

Witaj i panuj tak mądże i szczodże,

Ażebyś z Bogiem do najświętszyh celuw

Lud prowadziła. Pżewiąż się na biodże

Szatą czystości, czoło wznieś do nieba.

Daj łaskę winnym — daj łaknącym hleba,

A wszystkim niehaj żądzi sprawiedliwość.

BALLADYNA

z tronu

Cuż mam uczynić?

KANCLEŻ

Praw naszyh gorliwość

O dobro ludu stanowi od dawna,

Że krul, nim siądzie do pierwszego stołu,

Nim da spoczynek strudzonemu czołu,

Kture uciska w dzień korona sławna:

Wpżudy na ławie sądowniczej siada,

I rozwiązuje kryminalne sprawy.

BALLADYNA

Nieh się tak stanie, jak wasze ustawy

Każą...

Kostryn hwieje się i pada.

JEDEN Z PANUW

Co to jest? wudz blednie i pada?

Balladyna pżystępując do leżącego Kostryna.

Co to się znaczy... słabo ci?

KOSTRYN

Umieram.

BALLADYNA

Panie muj! drogi!

KOSTRYN

Precz! jędzo trująca!

Zżućcie ją z tronu — ja pierwszy otwieram

Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca,

Co będą żyli pod nią...

BALLADYNA

On w malignie...

Wynieść go! wynieść!... ciało jego stygnie...

Nieh lekaż jaki uzdrowi go, za to

Połową kraju zapłacę.

LEKAŻ

Już skonał.

Wynoszą ciało Kostryna. Lekaż idzie za nim.

KANCLEŻ

Pani, okropną zasmucona stratą,

Znoś ją cierpliwie. Bóg ciebie pżekonał,

Na samym wstępie u złotego tronu,

Że pży tyh szczeblah stoi widmo zgonu

I czeka na nas.

BALLADYNA

do siebie

Już pżeszłość zamknięta

W grobah... Ja sama panią tajemnicy.

głośno

Każcie wojennym brańcom rozkuć pęta,

Zastawić stoły na rynkah stolicy

I dawać co dnia dla żebrakuw strawę.

KANCLEŻ

Wdzięczność i sława tobie.

BALLADYNA

Ja o sławę

Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu,

Będę, czym dawno byłabym, zrodzona

Pod inną gwiazdą. Życie pełne trudu

Na dwie połowy pżecięła korona.

Pżeszłość odpadła jak od płytkiej stali,

Kturą po stronie jednej ośliniła

Żmija — połowa jabłka leci zgniła

I czarna jadem. Wyście mnie nie znali

Taką, jak byłam — nieh więc lud nie śledzi

Pżeszłości mojej. Wiecie, com wyznała,

A resztę wyznam księdzu na spowiedzi.

Ha! jeszcze jedno — poszukajcie ciała

Grafa Kirkora między gęste trupy.

I na ten wzgurek, gdzie już tylko słupy

Bżuz obrąbanyh mieczami się bielą,

Zanieście mary z jedwabną pościelą,

Na tej pościeli pżyniesiecie śpiące

Zwłoki Kirkora... Nieh ludu tysiące

Płacze pży marah tego, co z orężem

Poległ mym wrogiem... a był moim mężem. —

Zaprawdę muwię, ja — po grafie wdowa.

Lecz nieh nie roi bajek tłum gawiedzi;

Co miała wyznać, wyznała krulowa,

A resztę powie księdzu na spowiedzi.

Teraz, kancleżu, wywołaj pżede mnie

Zbrodniuw — na pierwszym siedzę trybunale.

Jeśli fałsz wydam, niehaj będzie ze mnie

Gniazdo robakuw! nieh się ogniem spalę!

Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga,

Ani odwiodą ludzie, ani czarty.

Pżysięgam sobie samej, w oczah Boga,

Być sprawiedliwą.

KANCLEŻ

Woźni!

WOŹNI

Sąd otwarty.

KANCLEŻ

Oto jest księga praw. — Oto Zbawiciel

Na suhym drewnie kżyża rozpostarty.

Ucałuj księgę i kżyż!

WOŹNY

Oskarżyciel.

Staje Lekarz zamkowy.

Twuj wudz, o pani można i łaskawa,

Otruty skonał; wielki ryceż ginie

Od jadu, co się zowie ludomorem.

Na jego ciele żelaznym kolorem

Wyszło tysiące plam; skonał otruty.

KANCLEŻ

Koguż posądzasz?

LEKAŻ

Nieh sąd szuka winnyh.

BALLADYNA

Zbrodniaż nieznany? odłożyć do innyh

Sąduw tę sprawę. Nieh ma czas pokuty.

KANCLEŻ

Zwyczajem kraju jest, mościa krulowo,

Wydawać wyrok hoćby nad nieznanym

I zawieszony miecz tżymać nad głową

Tajnego zbrodnia, aż będzie shwytanym

I da nam gardło.

BALLADYNA

Są jednak zbrodniaże

Wyżsi nad wyrok, święci jak ołtaże,

Niedosiągnieni...

KANCLEŻ

Takih Bóg ukaże.

Do ciebie ziemski wyrok dać należy

Szczero-sumienny.

BALLADYNA

Cuż wyżekły prawa?

KANCLEŻ

Jeżeli ktury z szlahty i z ryceży

Trucizną gożką na życie nastawa

Ruwnego sobie i dopełni czynu,

To kara miecza. Jeśli zaś kto z gminu

Otrucie spełni...

BALLADYNA

Dosyć!...

KANCLEŻ

Sądź, krulowo.

Niehaj u ciebie mniej waży praw słowo

Niż głos sumnienia.

BALLADYNA

Skończmy! Otrawiciel

Winien jest śmierci.

KANCLEŻ

Na zamkowym progu

Otrąbić wyrok. A jeżeli mściciel

Kat nie wypełni, zostawiamy Bogu!

Słyhać trąby.

Nieh teraz stanie drugi oskarżyciel.

Whodzi Filon z nożem i z dzbankiem malin, ubrany w kwiaty.

Ktoś jest?

FILON

Cień tego, czym byłem. O! smutki!

Wyście mi pamięć odjęły na wieki,

Dręcząc pamięcią. Jako nezabudki,

Trącane ciągle od płynącej żeki,

Znajdują radość w ciągłym kołysaniu

Błękitnej fali: tak ja, bity falą

Płynącyh smutkuw, we łzah i w niespaniu

Ulgę znajduję.

KANCLEŻ

Prawodawczą szalą

Nie można ważyć tego człeka mowy.

Tłumacz się jaśniej.

FILON

Oto malinowy

Dzbanek, a oto nuż. A te maliny

Były pod głową zabitej dziewczyny,

Nuż był w jej piersiah. Niehaj z tego dzbanka

Wypłynie nowy Eurotas płaczu,

Nieh zaprowadzi smutnego kohanka

Falą pżejżystą do kohanki grobu,

A ja mu powiem: «Strumyku tułaczu,

Dzięki ci wieczne, w grobie dla nas obu

Będzie spoczynek i cihości może.

Pżebacz, Apollo! promienisty Boże!

Że łzy pżyszedłem pżed ludźmi wylewać

I smutek z nimi łamać jako hleby.

Pżyhodzę ludziom smutną pieśń wyśpiewać,

Pżyszedłem jako Orfeusz w Ereby

Prosić Plutona, by mi wrucił żonę».

Słuhajcie! ona żoną moją była,

Żoną mej duszy; dziś jedna mogiła

Zamyka białe ciało, zakrwawione

Tym nożem... patżcie! Oto na tym dzbanku

Znalazłem martwą, o wiosny poranku,

Zabitą nożem.

KANCLEŻ

W tej zawiłej skardze

Czuć zbrodni zapah...

BALLADYNA

Kancleżu, ja gardzę

Szalonyh ludzi zaskarżeniem.

KANCLEŻ

Pani!

Sąd winien śledzić do ostatka, ani

Pogardzać smutnym psa na kogo wyciem.

Więcże, pasteżu, rozstała się z życiem

Twoja małżonka? i znalazłeś ciało

Nożem pżebite. Kiedy się to stało?

FILON

Tży razy księżyc i gwiazdy pobladły

Pżed Apollinem.

KANCLEŻ

Muw, na kogo padły

Twe podejżenia o zabujstwo krwawe?

FILON

Ah! Parki! Parki! Parki niełaskawe

Pżecięły srebrną nitkę jej żywota;

Z tyh pozabijanyh

Katowi zemsta należy lub — Bogu.

Trąby.

Nieh teraz stanie oskarżyciel tżeci.

Whodzi ślepa Wdowa, matka Balladyny.

Ktoś ty jest?

WDOWA

Wdowa.

KANCLEŻ

Na kogo?

WDOWA

Na dzieci

Skargę zanoszę... Muwią, że krulowa

Piękna jak anioł, niehaj ona sądzi...

Miałam dwie curki, stara, biedna wdowa,

Żywiłam obie. — Jak to często błądzi

Człowiek na ziemi, czekając pociehy —

Młodsza uciekła spod matczynej stżehy,

Niedobre dziecko. Lecz druga... o Boże!

Krulowo moja, ty jak anioł biała,

Sądźże ty sama! — Druga poszła w łoże

Wielkiego grafa; bogdajbym skonała,

Jeśli ja kłamię; graf ją wziął za żonę.

Krulowo moja, bogdaj ci koronę

Bóg wiecznie tżymał na tej mądrej głuwce,

Osądź! — W tej drugiej curce jak w makuwce

Było rozumu. Graf ją kohał bardzo,

Ale ja matka kohałam jak matka!

Aż tu w jej zamku już służalce gardzą

Biedną staruszką — cierpię do ostatka

Wzgardę służalcuw, grub był dla mnie blisko —

Aż tu mnie jednej nocy te curczysko

W obliczu ludzi zapżało się głośno...

«A! curko», muwię, «bądźże ty litośną

Dla starej matki, co już bliska truny».

Była noc straszna i deszcz, i pioruny,

Pioruny i deszcz, i ciemno, i buża.

Curka kazała wypędzić z podwuża

Mnie, starą matkę, na wihry i deszcze,

W noc i w pioruny, i w bużę, i jeszcze

Głodną kazała — nieh jej Pan Bóg Stwórca

Pżebaczy! — Głodną wypędzić z podwurca,

Do lasu... Wiatr mię poniusł za łahmany,

Piorun wypalił oczy. O! rużany

Muj krulu! złoty muj panie! litości!

KANCLEŻ

Pani, ty milczysz? Takiej nieprawości

Mszczą się okropnie nasze mądre prawa.

BALLADYNA

Pżecież nie śmiercią?

KANCLEŻ

Lechitów ustawa

Śmierć pżepisuje na niewdzięczne dzieci.

Niehaj cię księga naszyh praw oświeci,

Czytaj... i czytaj we własnym sumnieniu.

A ty, staruszko, nazwij po imieniu

Wyrodną curkę, a kat ją ukaże,

Hociażby z pierwszym grafem państwa w paże

Los ją powiązał... Powiedz grafa miano

I curki imię, a prawa dostaną

Pżez mury zamku jej serca i głowy.

WDOWA

Co? śmierć na curkę?... Panie, bądź mi zdrowy.

Żegnaj, krulowo, ja wracam do boru,

Będę żyć rosą...

KANCLEŻ

Podług ustaw toru,

Kto zaniusł skargę, odstąpić nie może.

Wyznaj...

WDOWA

Nie! nie! nie!

KANCLEŻ

Wziąć na tortur łoże,

I wszystkie stawy jej w żelazne kleszcze.

Cuż? wyznaj, stara...

WDOWA

Nie, panie.

KANCLEŻ

Raz jeszcze

Pytam się ciebie o imię złej cury.

WDOWA

Ona niewinna.

KANCLEŻ

Wziąć ją na tortury.

WDOWA

wydzierając się straży

Krulowo moja, zlituj się! ja stara!

Ja bym być mogła matką twoją... Boże!

Ty nic nie muwisz? Nic?... To jakaś mara

Straszna na tronie. Więc ja się położę

Na tyh żelazah i skonam, a w niebie

Bóg wam odpuści.

KANCLEŻ

Wygadasz w boleści.

WDOWA

Panie muj! jasny panie! i u ciebie

Żelazne serce...

odhodzi ze strażą

KANCLEŻ

Praw się tżymam treści.

A za to nieh mię wielki Bóg obwini,

Lub uniewinni... A ty, monarhini,

Wiedz, że mam serce pełne łez, goryczy

I pżerażenia.

Słyhać jęk.

Co to jest?

ŻOŁNIERZ

To kżyczy

Stara kobieta...

KANCLEŻ

Na tortur kleszczah, to oczy zawarła;

A patżąc na nią, kto by się pobożył,

Że to kościany Chrystus był bez duha.

Każda kosteczka wywiędła i suha

Pżez rozciągniętą skurę wyglądała

Prosząc o litość...

KANCLEŻ

I nic nie wydała?

ŻOŁNIERZ

Umarła ciho... A na suhej tważy

Dwa wykopała dołki śmierć kościana

I w obu dołkah stoją łzy.

BALLADYNA

Od rana

Siedzę na sądah, a żaden z nędzaży

Tak nie pracuje długo i tak znojnie.

Już noc, panowie.

KANCLEŻ

Nie... to czarna hmura

Wisi nad zamkiem. Poradź się spokojnie

Twego sumnienia, czego wartą cura,

Dla kturej matka taką śmiercią kona?

BALLADYNA

Wy ją osądźcie.

KANCLEŻ

Nieh twoja korona

Pżybieże blasku sądem sprawiedliwym.

Ona zaprawdę winna ogniem żywym

Być obrucona na węgiel piekielny.

Osądź ją...

WSZYSCY

Osądź!

KANCLEŻ

Jak Bóg nieśmiertelny,

Winna jest sądu.

WSZYSCY

Pociąć ją na ćwierci.

KANCLEŻ

Radź się sumnienia i sądź.

BALLADYNA

po długim milczeniu

Winna śmierci!

Piorun spada i zabija krulowę — wszyscy pżerażeni.

KANCLEŻ

Krul-kobieta piorunem boskim zastżelony;

Zamiast w koronacyjne bić w pogżebu dzwony!

KONIEC

Akt tżeci. Spisek koronacyjny

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT TŻECI. SPISEK KORONACYJNY

SCENA I

Plac pżed zamkiem krulewskim w Warszawie, okna dokolnyh domuw pżystrojone kobiercami, pełne widzuw. — Wielkie rusztowanie, czerwonym suknem nakryte, zalega większą część placu — na nim siedzą żędami pżystrojone kobiety... Najbliżej widza kolumna Zygmunta, na podstawie lud zasiadł... Ludzie rużnego stanu stoją dokoła i patżąc na zamek rozmawiają

PIERWSZY Z LUDU

No! patżaj, panie kumie, co pżed zamkiem stoi...

To car nasz miłościwy kazał stawić w nocy

Te wielkie rusztowanie... jeśli narud zbroi,

To będą ścinać głowy...

DRUGI Z LUDU

Waść żucasz jak z procy

Niepomyślane baje... na te rusztowanie

Whodzą wielmożni nasi i wielmożne panie,

Co na koronacyją hcą patżeć z wysoka...

PIERWSZY MŁODZIENIEC

Kwiatem dam się pokrywa estrada szeroka.

DRUGI MŁODZIENIEC

Estrada! jakie słowo! — Ja pżyswoić wolę

Wyraz wshodowidownia.

PIERWSZY MŁODZIENIEC

Zgoda, muj purysto.

Lecz patżaj, piura, kwiaty, tiule, parasole,

To istna łąka. — Hciałbym zostać ziemną glistą

I pełzać po tyh kwiatah.

DRUGI MŁODZIENIEC

Wolisz zostać carem

I hodzić po tyh głowah.

SZEWC

Uf! jak duszno! tłumnie!

Siła miejsca ubyło z grubym piwowarem,

Odkąd się pży Zygmunta zatoczył kolumnie.

SZLAHCIC

Toć ten sam, ktury niegdyś jak koń w taczkah hodził

Za jakieś pżewinienie, z woli księcia pana,

Tak wyhudł biedak wuwczas i tak się wygłodził,

Że, jak muwią, aż własne obaczył kolana

I łzami się rozpłakał.

SZEWC

Ktuż mu tu pżyjść radził?

Wstyd mu biją te kotły i wstydem gra trąba,

Hyba żywot kulami i siarką nasadził

I hce się u nug cara rozprysnąć jak bomba.

SZLAHCIC

Ten szewc pojął honoru i zemsty prawidła.

Prawidła... Muj kalambur upadł — o! lud głupi!

Nie podjął kalamburu! o! zgrajo pżebżydła,

Kto twoje berło kupi, kij pastuha kupi...

SZEWC

Ha! ha! ha! jak się szlahcic czerwony jendyczy!...

PIERWSZY Z LUDU

Ciho! słuhajcie — oto pierwszy szereg kżyczy,

Cesaż pżehodzi — kżyczmy.

KILKU Z LUDU

Nieh żyje! nieh żyje!

PIERWSZY Z LUDU

Nic nie widać... Horągiew z wiatrami się bije

I posuwa się z wolna...

DRUGI Z LUDU

Idzie jakiś stażec,

Siwy cały — oh, siwy jak srebżysty mażec,

Niesie złotą poduszkę, na niej szabla leży...

ŻOŁNIEŻ

Oj, dobże cesażowi, że polskie szablice

Śpią sobie na poduszkah...

PIERWSZY Z LUDU

Wielki Książę bieży

I nakazał gardłowej pżegrywać muzyce.

Słyhać śpiew na nutę: God save the king.

ŻOŁNIEŻ

Ha! ha! dmą sobie ludzie w gardła jak w oboje.

PIERWSZY Z LUDU

Sypnęły się zielone szambelanuw roje,

Pożułciałe haftami, niby pszczoły z ula...

Ha, idzie...

KILKU

Kto?

PIERWSZY Z LUDU

Krul.

ŻOŁNIEŻ

śpiewa

Boże, pohowaj nam krula!

SZEWC

Nie w takt śpiewasz i nie w sens...

ŻOŁNIEŻ

Ha! nie moja wina,

Pod Maciejowicami ogłuhłem od kuli

I pżyznam się, że nie znam, jak w mariasza kruli;

Gdy się z nimi kozyrna połączy dziewczyna,

To sobie ze czterdziestu hoć na dyszlu walę...

SZEWC

Ciszej no! waść o krulah gadasz tak zuhwale,

Jak gdyby szpiegi butuw nie umieli skroić?

Wież mi, waść — co masz gadać, to wolałbyś broić,

A kiedy nie masz dratwy, to dziur nie kol szydłem...

KILKU

Ha! ha! ha!

PIERWSZY Z LUDU

To go wstżymał skużanym wędzidłem.

GARBATY ELEGANT

Pozwulcie też, panowie, spojżeć człowiekowi...

KILKU

Garbuś! garbuś! Ustąpcie miejsca garbusiowi...

Wsadzić go na ramiona...

SZEWC

Zgodziłby się mały!

Wszak o nim historyja świat obiegła cały.

Wracając nocą nie mugł rynsztoka pżeskoczyć;

Sajetowego sukna nie hciało się zmoczyć;

Czeka... Aż tu pżehodzi drogą pozytywek,

Więc w prośby, by go ludzie zanieśli do domu,

Zgodzili się, na skżyni konno usiadł kżywek;

Gdy go tam pżywiązali jak garść suhą łomu,

Nuż korbą kręcić, rużne muzyki wygrywać

I do szynkuw zahodzić... musiał biedak śpiéwać,

A nie śpiewać, to ludziom grać jak z dobrej woli...

KILKU

Ha! ha! ha!

ŻOŁNIEŻ

Ze starego śmiejcie się żołnieża,

Lecz wara z ułomnego pżedrwiwać niedoli.

Gdzie on?...

PIERWSZY Z LUDU

At w inną stronę poszła sobie wieża...

DRUGI Z LUDU

Car pżeszedł, a my wszyscy patżali jak głupce

Na garb i nie widzieli cara...

PIERWSZY Z LUDU

Wielka szkoda!

Idźmy lepiej po bruku wybijać hołupce,

Muwią, że z beczek wino leje się jak woda.

Lud się rozhodzi

SCENA II

Wnętże kościoła katedralnego — ołtaż wielki żęsiście oświecony. — Prymas z bogato pżybraną asystencją odprawia mszę. — Muzyka... Cesaż stoi pod szkarłatnym baldakimem, na szczeblah tronu polscy dygnitaże państwa i jenerałowie moskiewscy... Prymas lud żegna i pżystępując do cesaża podaje mu koronę, cesaż kładzie ją na głowę. — Kancleż podaje na wezgłowiu miecz państwa, cesaż mieczem robi znak kżyża na cztery strony świata. Prymas podaje księgę konstytucyjną

CESAŻ

kładąc rękę na księdze

Pżysięgam!...

Znuw cisza głęboka... Prymas odhodzi do ołtaża i intonuje psalm Te Deum

SCENA III

Plac pżed zamkiem i lud jak w scenie pierwszej. Muzyka gra pieśń God save: Boże, zahowaj krula nam.

PIERWSZY Z LUDU

Car się ukoronował, wyhodzi z kościoła,

Pżysiągł konstytucyją święcić jak pacieże.

DRUGI Z LUDU

Wruciwszy, pewnie w zamku zasiądzie do stoła?

Hoć krulem, to jeść musi jak i każde zwieżę.

SZLAHCIC

A wiecież, co jeść będzie?

DRUGI Z LUDU

A proszę waszmości?

Toć zapewne nie będzie ogryzał tam kości,

Toż krulowi na pokarm dostateczny stawa.

SZLAHCIC

Będzie zjadał bażanty, a na wety — prawa.

SZEWC

Waćpan musisz zagadki słać do Kuryjera.

Co to za kżyk?

PIERWSZY Z LUDU

Zapewne żandarm tłum pżeciera.

STOJĄCY NA KOLUMNIE

O! nie, to się sam książę wdał z babami w boje.

GŁOS DALEKI KOBIECY

Dziecię moje! o! dziecię! dziecię! dziecię moje!

PIERWSZY Z LUDU

do stojącego na kolumnie

Coż to za kżyk? Waszmości czoło aż pobladło.

STOJĄCY NA KOLUMNIE

Książę udeżył starą kobietę z dziecięciem,

Potknęła się i dziecko do rynsztoka padło.

Zbiegł się tłum... teraz cały ucieka pżed księciem

I tylko widać starą nad dzieckiem kobiétę,

Ciałem dziecię zakrywa... To odwaga żadka!

GŁOS DALEKI

Dziecko zabite...

Lud częścią się rozhodzi ponury... Orszak koronacyjny powraca do zamku... Lud pżeżedzony milczy — muzyka gra — ściemnia się. Lud żuca się na sukno pokrywające estradę

LUD

To dla nas sukno! dla nas! rozerwać je w sztuki!...

Ściemnia się coraz bardziej. — Ludzie rozerwali sukno i w czerwone płahty okryci rozhodzą się po ulicah... Pży beczkah z winem, widać jeszcze garstkę pijącyh... Człowiek, czarnym płaszczem okryty, miesza się między nih i śpiewa

ŚPIEW NIEZNAJOMEGO

Pijcie wino! pijcie wino!

Nie wieżycie, że to cud,

Gdy strumienie wina płyną,

Hoć nie sadzi winnic lud.

Pij, drużyno! pij, drużyno!

Chrystus wodę mienił w wino,

Gdy weselny słyszał śpiew,

Gdy wesele było w Kanie...

głośniej

A gdy pżyszło zmartwyhwstanie,

Chrystus wino mienił w krew...

Jutro błyśnie jutżnia wiary,

Pijcie wino! idźcie spać!

My weźmiemy win puhary,

By je w śklanny sztylet zlać.

Nieh ten sztylet silne ramię

W piersi wbije i załamie...

Pijcie wino! idźcie śnić!

Lecz się będzie świt promienić,

Tżeba wino w krew pżemienić,

Pżemienione wino pić!...

Pieśń ustaje — nieznajomy odhodzi

PIERWSZY Z LUDU

Kto to śpiewał?

DRUGI Z LUDU

Śpiew huczał we mnie i pode mną...

TŻECI Z LUDU

Idźmy do domu... Jest coś strasznego... tak ciemno...

SCENA IV

Loh podziemny w kościele Św. Jana, wkoło trumny kruluw polskih, w głębi mały ołtaż. Pżed ołtażem stuł okrągły — jedna lampa i kżesło. Prezes spisku sam jeden siedzi za stołem — w czarnej masce i z siwymi jak śnieg włosami... Widać shody prowadzące na gurę do korytażuw kościelnyh, na shodah Szyldwach widny do połowy

PREZES

sam

Ciemna jaskinio trumien, znam ja ciebie!

Nieraz w te prohy iskrę myśli kładłem,

Budziłem kruluw, serca ih odgadłem,

Działali... w dziejah jak na jasnym niebie

Nigdzie czerwone nie padały plamy. —

Gdybyście, krule, z trumien dziś powstali,

Ludzie by żekli: «O, znamy was! znamy!

Stażec nam o was muwił, żeście biali

Jako anieli... Tak nam stażec prawił».

Jaż bym tron nieskalany Polaków zakrwawił?

Żuciłem się w othłani spiskuw czarne cienie,

Zapalonej młodzieży sztyletami władam,

Mam sto rąk, sto sztyletuw... gdy hcę, sto ran zadam;

Wzrok muj pżytępiał długim wiekiem, lecz sumnienie

Ma bystre oczy, widzę, że światło zagasło.

Lepiej pży Waszyngtonie było umżeć...

SZYLDWACH

Hasło!...

GŁOS

Winkelried!

SZYLDWACH

Tędy!

shodzi do lohu zamaskowany w ubioże księdza

KSIĄDZ

Prezes wszystkih nas ubiegłeś.

PREZES

Nie dziw się, że mię w grobah pierwszego spostżegłeś,

Starość mię prowadziła.

KSIĄDZ

A mnie krew pali...

PREZES

Boże! zmiłuj się nade mną...

Księże! powiedz mi, wiele lat masz?...

Nieh myśl młodyh ciemnicy nie pżestąpi proga,

Nieh spisek z czarną tważą na świat nie wyhodzi,

Bo tam na świecie białym błyszczy Boga słońce!

Zwołałem tu szalonyh, bo wiatr grobuw hłodzi,

Bo mogę wezwać prohy kruluw za obrońce.

Jam niegdyś z piersi moih lał poety pienia,

Dziś bym je hętnie wydarł z kart wiekowej sławy

I spaliłbym je w ogniu, gdyby z ih płomienia

Myśl wydobyć głośniejszą nad młodzieńcze wżawy,

Myśl łamiącą sztylety.

KSIĄDZ

Źle począłeś sobie,

Oni tu miecze jasne wyostżą na grobie.

PREZES

Na grobie kruluw naszyh? O hańbo! o wstydzie!

Ostżyć miecz krulobujczy? sztylety?

SZYLDWACH

Kto idzie?

GŁOS

Winkelried.

SZYLDWACH

Tędy droga.

Shodzi zamaskowany Podchorąży

PREZES

do Księdza ciho

Wespżyj mię, biskupie.

KSIĄDZ

Poznany jestem... Maski zdradzają nas trupie.

PODCHORĄŻY

Ile się w trumnah kruluw robactwa wypasło?

Hciałbym podnieść te wieka, zajżeć w prohy...

SZYLDWACH

Hasło!

GŁOS

Winkelried!

Shodzi zamaskowany Pierwszy z ludu

PIERWSZY Z LUDU

Ha, prezesa głowa, hociaż stara,

Dobre obrała miejsce... Bo kościuł otwarty

Na czterdziestogodzinne pacieże za cara,

A pży bramie kościelnej stoją szpieguw warty

I spisują pohwały dla człeka, co whodzi

Pomodlić się za cara. — Więc to nic nie szkodzi,

Można jednym kżesiwem dwie hubki zapalić,

Będzie nas i kraj kohać, i szpieg cara hwalić.

SZYLDWACH

Kto idzie? ludzie, kto wy? hasło...

GŁOS

Winkelriedy!

Shodzi wielu maskowyh rużnego stanu

PIERWSZY Z LUDU

Co to znaczy Winkelried?

DRUGI Z LUDU

Jakieś słowo czaruw.

PODCHORĄŻY

Był to niegdyś dowodzca u wolnyh Szwajcarów.

Śrud walki w obie dłonie zgarnął wroguw dzidy

I wbił we własne serce, i drogę rozgrodził.

PIERWSZY Z LUDU

To by się dziś uw ryceż dobże z nami zgodził!

PREZES

Ciho! mudlcie się raczej! miejsce nie do gwaruw,

Zeszliśmy się w grobowce składać sąd na caruw,

Patżcie więc w serca wasze! patżcie w serca wasze!

Aby je wiecznej luduw nie pżedać ohydzie.

Nieh nas Bóg wieńcem prawdy gwiaździstej opasze,

Nieh anioł cihy zejdzie pośrud nas...

SZYLDWACH

Kto idzie?

GŁOS

Winkelried!

Tu słyhać ciągle głos szyldwaha i odpowiadanie spiskowyh. Ludzie rużnego ubioru zamaskowani shodzą po szczeblah i siadają w milczeniu na ławah — głosy szyldwaha, coraz żadsze, ustają zupełnie... cisza głęboka. — Zegar na wieży kościelnej bije z wolna... godziną dziesiątą

PREZES

Bracia, w imię Boga sąd otwarty.

Hwila milczenia

PIERWSZY Z LUDU

W imię Boga sztyletem piszę zemsty słowo...

DRUGI Z SPISKOWYH

W imię Boga ja drugi.

INNY

Ja tżeci.

INNY

Ja czwarty...

PREZES

Ludzie, stoję pżed wami z osiwiałą głową

I powiadam: czekajcie! Moje oczy stare

Widziały wielkih mężuw i muwię wam święcie,

Żeście wy niepodobni do nih! Jeśli wiarę

Boga howacie w sercu? na Boga zaklęcie

Wzywam was, ludzie: stujcie! i sztylety wasze

Zamieńcie na święcone w kościołah pałasze,

A kiedyś udeżemy w zmartwyhwstania dzwony,

Tak że odgłosem kruluw zahwieją się trony

Jak dżewa podrąbane.

PODCHORĄŻY

W pżeszłość patżę ciemną

I widzę cień kobiety w żałobie — kto ona?

Patżę w pżyszłość — i widzę tysiąc gwiazd pżede mną,

A cień pżeszłości ku nim wyciąga ramiona;

Te gwiazdy to sztylety... Kraj nasz dawny widzę.

Mądrość żądcuw na starym zaszczepiła dżewie

Kraj młody, oba kwitły na jednej łodydze

Jako dwie ruże barwą rużne w jednym kżewie.

Jak dwaj ruwni ryceże w jednakowej zbroi

Hodzili pierś pży piersi z wrogiem staczać bitwy...

Jako dwie w łonie Boga tonące modlitwy,

Jedną nathnięte myślą — jak dwa pszczelnyh roi,

Kture pasiecznik zlewa w jednyh uluw ściany...

Onego czasu wielkie południa Tytany

Powstali pżeciw Bogu — krulom — i niewoli.

Bóg uśmiehnął się tylko na tronie szafiruw,

Lecz krule padły na kształt zrąbanej topoli;

Gilotyna, okryta łahmanami kiruw,

Niezmordowana, ręką wahała stalową,

A ilekroć skinęła, tłum umniejszał głową.

I widzieli ją krule, bo ta gilotyna

Była tragedią ludu, a krule widzami.

Więc zemsta! Nieżądnica i car Katarzyna

Zabijające oko tżymała nad nami;

Osądziła nas wartyh męczeńskiego wieńca,

Wymyśliła męczeństwo... Wziąwszy czaszkę spadłą

Z Burbońskiego tułowu — krwawą i pobladłą,

Wsadziła ją na tułuw swego oblubieńca

I dała nam za krula, krula z trupią głową.

Potem spod niego kradła dziedzinę grobową,

A on ręką nie ruszył... I nie stało kiru

Na szatę matki naszej, więc w troje pocięto.

A dziś — zapytaj mewy lecącej z Sybiru,

Ilu w kopalniah jęczy? a ilu wyrżnięto?

A ilu pżedzierżgniono w zdrajcuw i skalano?

A wszystkih nas łańcuhem z trupem powiązano,

Bo ta ziemia jest trupem. Brat się wściekł carowi,

Więc go żucił na Polskę, nieh pianą zaraża!

Zębem wściekłym rozrywa. Mściciele! spiskowi!

Gdy car wkładał koronę u stopni ołtaża,

Tżeba go było jasnym państwa mieczem zgładzić

I pogżebać w kościele, i kościuł wykadzić

Jak od dżumy tureckiej, i dżwi zamurować,

I żec: O Boże! racz się nad gżesznym zmiłować!...

To wszystko — i nic więcej... Teraz car za stołem,

Satrapy nasze korni pokładli się czołem,

Win tryskają brylanty z kielihuw tysiąca

I palą się pohodnie, a muzyka gżmiąca

Gipsy ze ścian oprusza. Kobiety dokoła

Rozkwitłe, świeże, wonne jak Saronu ruże,

Na rosyjskih ramionah opierają czoła.

silnie

Idźmy tam... i wypalmy ogniami na muże

Wyrok zemsty, zniszczenia, wyrok Baltazara.

Carowi niedopita z rąk wypadnie czara,

Błękitnym blaskiem mieczuw napisane słowa

Wytłumaczy śmierć mędrsza niż głos Danijela.

A potem kraj nasz wolny! potem jasność dniowa!

Polska się granicami ku możom rozstżela

I po bużliwej nocy oddyha i żyje.

Żyje! czy temu słowu zajżeliście w duszę?

Nie wiem... w tym jednym słowie jakieś serce bije,

Rozbieram je na dźwięki, na litery kruszę,

I w każdym dźwięku słyszę głos cały ogromny!

Dzień naszej zemsty będzie wielki — wiekopomny!

A dzień pierwszy wolności gdy radość roznieci,

Ludzie wesela kżykiem o niebo udeżą,

A potem długą ciemność niewoli pżemieżą,

Siądą... i z wielkim łkaniem zapłaczą jak dzieci,

I słyhać będzie płacz ogromny zmartwyhwstania.

Słyhać szmer zapału

PREZES

Piekielna myśl złoconym obrazom pżygania,

Nie śmiałbyś zgłębić myśli — sumnienia oczyma,

Ciebie młodzieńczy zapał nad pżepaścią tżyma.

Patż, car zabity — we krwi — zabita rodzina —

Bo to następstwo zbrodni... lecz nas Bóg ukaże!

PODCHORĄŻY

Z Cezara karła weźmy zemstę Rzymianina.

PREZES

A gdy jaki Antoniusz Europie pokaże

Płaszcz skrwawiony Cezara?... i do zemsty zbudzi?

A kiedy się na Polskę wszystkie ludy zwalą,

Wielu pżeciw postawisz wojska? wielu ludzi?

Czym zbrojnyh? Czy sztyletu zakrwawioną stalą?

KSIĄDZ

Coż powie głos z muwnicy? gdy ciało mocaża,

Ktury swym berłem trony Europy podważa,

Wśrud kadzidł, świec jażącyh na katafalk wniosą,

O ludy! ludy! płaczcie łez żęsistą rosą

I za ziemię Lechitów w prohy bijcie czołem,

I posypujcie czoła prohem i popiołem,

Bo ta ziemia Jaheli uzbrojona ćwiekiem,

Niegodnie...

PODCHORĄŻY

Struj cię świętym wydaje człowiekiem.

Miałeś na cara pogżeb mowę napisaną.

Wiatr jakiś horągiewkę okręcił blaszaną,

Obosieczne kazanie pżeciw nam obrucił.

Miało być tak w kazaniu: «Narud więzy zżucił,

Więc pżed ziemią Lechitów, ludy, bijcie czołem,

A krule niehaj głowy posypią popiołem

I wyją na ulicah».

SPISKOWCY

Ha! ha! ha!

PREZES

Pżeklęty,

Kto śmiehem groby kruluw znieważa...

KSIĄDZ

Wyklęty!

PIERWSZY Z LUDU

Zwołali nas, ażeby naśmiać się do woli,

Obłąkać i pżeklinać...

KSIĄDZ

Sam Bóg nie pozwoli,

Zabijajcie!!!

A krew nieh na mnie spada...

PREZES

Masz włos biały, starcze!

STAŻEC

Do ciebie nic nie muwię... Spiskowi, słuhajcie!

Jeśli krwi ciężarowi jeden nie wystarczę,

Syny moje i curki za was się poświęcą.

Krew dziecka i kobiety sam wezmę — książęcą

Syny wezmą. — Dwum curkom nieszczęsnym na głowy,

Na dwie — bo słabe — żucę lekką krew cesaża.

A kiedy Bóg zawoła w straszny dzień sądowy,

Stanę pżed Bogiem obok jakiego mocaża,

Co się codzienną zbrodnią we łzah ludu pławi;

I powiem: «Boże! Boże, patż, otośmy krwawi!

Zdjęliśmy tę krew z ludzi, aby dżewo kżyża

Lżejsze było płaczącym na ziemskim padole;

A teraz się na Twoję opuszczamy wolę...»

PODCHORĄŻY

O! Błogosław mi, starcze!

KSIĄDZ

On Bogu ubliża,

Sprawiedliwości boskiej...

PODCHORĄŻY

Milcz, księże! milcz, księże!

Myśli w niebo lecącej twuj wzrok nie dosięże...

Więc oto jest ogromna poświęceń nauka!

Mnie samego ten stażec nową nathnął wiarą.

Hyba was po tyh słowah sam szatan oszuka,

Hybam ja Boga jakąś obciążony karą,

Jeśli wyrazy sieję jak kwiat bezowocny.

Wieżcie mi! wieżcie, ludzie! jam jest wielki, mocny.

Jedyną słabość zamknę w sercu tajemniczym,

Robak smutku mię gryzie... tak że muwiąc z wami,

Hciałbym pżestać... i usiąść, i zalać się łzami;

Lecz ten smutek — to żałość dziecinna po niczym,

Może po kraju... Ludzie, wieżyć powinniście

Człowiekowi, co cierpi... nie siadać pod dżewem,

Kturemu wiek spruhniałe poobrywał liście...

z rozpaczą

O gdyby lutni! ja bym was poruszył śpiewem;

Gdyby historii księga!... pżeczytałbym kartę

O Polszcze, kiedy była kwitnąca, szczęśliwa,

A wstalibyście wszyscy jak groby otwarte,

Żucające mścicieli... Mnie zapał rozrywa,

Zdaje mi się, że piersi otwożył na poły,

Że powinniście widzieć czyste serce moje...

Nie pżyszedłem was błąkać jak ciemne anioły

Ani się waham myślą pżecięty na dwoje,

Jestem cały i jeden... A gdy kraj ocalę,

Nie zasiądę na tronie, pży tronie, pod tronem,

Ja się w hwili ofiarnej jak kadzidło spalę!

Imienia nie zostawię po ciele spalonem,

Tylko eho... i miejsce jakieś wielkie! prużne!

A dzieje będą memu imieniowi dłużne

Pohwałą, a zapłacą tylko zapomnieniem.

Nic! nic po mnie!... lecz imię ON i tym imieniem

Piastunki na krulewskie dzieci będą sważyć,

Krulątka zaczną płakać i nocami mażyć

O bezimiennym duhu, co zrywa korony...

Dla was życie, kraina wolna, dla was trony;

Ja wszystko skończę z hwilą ogromną odrodu.

Lecz dajcie mi się w ręce, zamiast tżymać berło

Niehaj piastuję siłę olbżymią narodu!

A koronę Jehowy pżyozdobię perłą

Ludu zmartwyhwstałego... Dajcie mi się w ręce!

Ani mię duma wstżyma, ani sny zwieżęce,

Puki długiej wolności nie zaszczepię wieki,

Niehaj się sen do moih powiek nie pżybliża.

Lękacie się? — więc weźcie, pżybijcie do kżyża,

Nieh mam jako Regulus obcięte powieki,

Niehaj wiecznie bezsenny na kraj patżę mrący,

Potem nieście pżed sobą godło — kżyż cierpiący

Nie zgubi was... Pżysięgam na ojcowskie cienie!

I na mękę Chrystusa!... Pżysięgam, że wiara

Muwi wam: «Wy jesteście krainy sumnienie,

Zbużcie się — i z dusz waszyh odżućcie gżeh cara».

I pżysięgam wam jeszcze! że pżysięgłem szczeże!

Jak hcę zbawienia duszy mojej! jak w nią wieżę!

Tak dajcie mi się w ręce...

PREZES

O! głos mi zastyga,

Nie mogę muwić...

siada i płaszczem tważ zakrywa

PODCHORĄŻY

Starcze! zapał cię pżeściga?

Oto pierwsze zwycięstwo... pokonam! lub zginę!...

Ha! caże, ty nam polską ukradłeś krainę?

Za to śmierć! bo wiedziałeś kradnąc, żeś wart śmierci!

Ha! caże, tyś ją zabił i rozdarł na ćwierci,

Potem kawały, spadłe z gilotyny ścienic,

Pżybiłeś do tżeh tronuw jak do tżeh szubienic,

Gdzie na nie patżą wzgardą krulewscy zbrodniaże;

Caże! gdybyś dwa razy mugł umżeć? O! caże,

Dwa razy ciebie pżed sąd Boga zapozywam!...

Słyhać szmer w tłumie... podnoszą sztylety... wstają z ław

PREZES

zżuca płaszcz z głowy... Wstaje i robi znak umywania rąk, potem muwi z wolna i poważnie

Rubcie, jak hcecie... Lecz ja ręce z krwi umywam.

PODCHORĄŻY

do spiskowyh

A wy?...

Milczenie długie

SZYLDWACH

pży wejściu

Kto idzie? hasło?

Milczenie

SPISKOWI

Zginęliśmy! zdrada!

PODCHORĄŻY

Ciszej...

Słyhać odgłos padającego człowieka

SZYLDWACH

Nie wiedział hasła...

PIERWSZY SPISKOWY

Trup po shodah spada.

PODCHORĄŻY

Nie drżyj, prezesie! wszakże z krwi umyłeś dłonie?

zbliża się z lampą do trupa

Dajcie mi lampę... sztylet w zabitego łonie...

Na piersiah jakiś papier pomięty, rozdarty...

Tak... jest to zdanie sprawy ze szpiegowskiej warty.

To szpieg... Więc go zakopać tam — w kącie ciemnicy.

Dwuh ze spiskowyh unoszą w kąt trupa, zapalają dwie latarnie — i grub kopią

PREZES

Rozhodźmy się ze shadzki... drugiej nie naznaczam.

PODCHORĄŻY

Starcze, umiesz kożystać z losu błyskawicy?

Z marnego pżerażenia? Lecz ja nie rozpaczam,

Każdy z osobna cara osądzi zbrodniaża,

Rozłam myśli na głosuw pojedyńcze wota,

A obaczemy, zapał, trwogali pżeważa?

PREZES

Nieh tak będzie... pżeważy staropolska cnota.

Czymże będziem głosować?...

KSIĄDZ

Radzi sługa boży,

Kto jest za śmiercią cara, żuci na stuł kulę,

Kto za uniewinnieniem, niehaj grosz położy...

Ten grosz znajdzie się zawsze w ubogih szkatule...

Żuca pieniądz — za nim prezes pieniądz kładzie, potem spiskowi kolejno żucają z bżękiem kule lub pieniądze...

PIERWSZY ZE SPISKOWYH

Za prezesa pżykładem niehaj grosz utracę.

INNY

Nie mam grosza pży duszy, a więc kulę kładę,

Nieh żyje wolność!

INNY

A ja grosza nie zapłacę

Za cara życie...

INNY

Może kupujemy zdradę,

Nieh z grosiwa nasz prezes zda sprawę, czas pżyjdzie.

PIERWSZY ZE SPISKOWYH

do ludzi kopiącyh grub

Wy, co tam grub kopiecie, hodźcie... żecz tu idzie

O to, czy grosz, czy kulę żucić.

KOPIĄCY GRUB

Wiemy! Wiemy!

My dla głuhego człeka mogiłę kopiemy,

Lecz sami z łaski Boga nie głuszce.

PIERWSZY ZE SPISKOWYH

Grosz dali;

Widać, że się w grabaży nie hcą pisać cehu,

Lękają się, by carom grobu nie kopali.

Obaczemyż, z kturego wiatr powieje miehu

I pogra na organah?

Wszyscy koleją pżeszli... Prezes liczy...

PREZES

Świećcie mi pohodnią —

Dzięki ci, Boże, tylko pięć głosuw za zbrodnią.

PODCHORĄŻY

Więc car zginie...

PREZES

Młodzieńcze, pięć kul tylko padło...

Stu pięćdziesięciu pżeciw zbrodni głosowało...

PODCHORĄŻY

Jakże mi nagle w oczah życie moje zbladło!

Na jedną kartę pżyszłość postawiłem całą,

I nic... Olbżymy spadli ze szczudeł — to karły!

Ludzie, warto by pżejżeć wszystkih trumien wieka,

Czy w każdej leży człowiek pżed wiekiem umarły?

Czy z kturej trumny nie wstał ten szkielet człowieka?

do Prezesa

Starcze, gdy w twoje myśli zaglądam zgżybiałe,

Widzę, żeś się ty w inne urodził stolecie,

Po co ta maska? ciebie nikt nie zna na świecie.

PREZES

Wszak maski nie włożyłem na me włosy białe.

PODCHORĄŻY

Wiecznie śpiewasz to samo! hymn starości piejesz;

Jako bakałaż szkolny w duszę dzieci siejesz

Naukę, aby wstali pżed zbielałym włosem. —

Pamiętaj, że są ludzie tknięci nieszczęść ciosem,

Ludzie z bijącym sercem i z duszą płomienną,

Kturyh włosy zbielały w jedną noc bezsenną;

Więc ih uszanuj — wstań pżed nimi, stare dziécię...

do Spiskowych

A wam wszystkim śmiem długie pżepowiedzieć życie,

Boście umieli wybrać gwiazdę pżewodnika;

Idźcie za srebrną głową w noc niewoli czarną —

We mnie wszystka nadzieja upada i znika;

Boście z tłumu wysiani jak największe ziarno,

A tak mali jesteście... Idźcie! gardzę wami!

Kto nie śmiał się poświęcić, może zdradę knuje?

Więc na znak wzgardy, ludziom okrytym maskami

Żucam pod nogi życie moje... i daruję...

zrywa maskę z tważy

SPISKOWI

To Kordian! Kordian! Kordian! nie znasz nas, Kordianie!...

Nie ma tu zdrajcy! nie ma! Patżaj w nasze tważe.

Wszyscy demaskują się... Kordian żuca wzrok dokoła, zamyśla się i potem wznosząc głowę muwi z wolna

KORDIAN

Pośrud szlahetnyh Kordian zwycięzcą zostanie.

Wy oblicza, on myśli i serce pokaże.

Kordian ma wartę w zamku tej nocy... słyszycie?

Kordian ma wartę w zamku w nocy...

zbliża się do stoła; na kawałku papieru pisze słuw kilka i żuca je Spiskowym

PIERWSZY ZE SPISKOWYH

czyta

«Narodowi

Zapisuję, co mogę... Krew moją i życie,

I tron do rozżądzenia prużny».

KORDIAN

opiera się o ołtaż i patży z obłąkaniem na milczącyh Spiskowych... potem maha ręką i muwi:

Precz, spiskowi!

Rozhodzą się wszyscy w milczeniu... Kordian stoi oparty o ołtaż pogrążony w myślah... Dwaj grabaże zakopali ciało i zostawiwszy na mogile palące się latarnie odhodzą... Prezes sądu sam zostaje — i klęka u stopni ołtaża za stojącym Kordianem

PREZES

Kordianie!

KORDIAN

obraca się i muwi z obłąkaniem coraz wzrastającym:

Ktuż mię budzi? czy godzina biła?

Pżyhodzę do pamięci... latarnie — mogiła...

Jesteś jednym z grabaży i żądasz zapłaty?

Ha — oto masz z Najświętszą Panną dwa dukaty,

Kture mi dała matka, błogosławiąc syna.

Musisz mieć dzieci? Słuhaj! nieh twoja rodzina

Westhnie za mną do Boga.

PREZES

Oh! ja nie mam dzieci!

KORDIAN

Nie masz? a włos twuj biały jako srebro świeci;

Tyś nic za twoje życie nie odpłacił Bogu.

PREZES

Kordianie! oto klęczę na ołtaża progu,

Sala tak nazwana koncertowa w zamku krulewskim, oświecona lampą — wkoło kolumny z marmuru, ściany zamalowane arabeskami — widać pżez dżwi otwarte na pżestżał ciąg długih ciemnyh pokojuw, w końcu błyska słabe światło sypialnej komnaty cara. Kordian oparty na bagnecie karabinu. Rużne widma

KORDIAN

idąc napżud z karabinem

Puszczajcie mię! puszczajcie! jam caruw morderca;

Idę zabijać... ktoś mię za włos tżyma.

IMAGINACJA

Słuhaj! ja muwię oczyma.

STRAH

Słuhaj! muwię biciem serca.

KORDIAN

Nikogo nié ma,

Ktoś gada...

IMAGINACJA

Nie patż na mnie, lecz patżaj, gdzie ja palcem wskażę.

KORDIAN

Palca twego nie widzę, lecz muj wzrok upada

Tam, gdzie wskazujesz palcem. Widzę jakieś tważe.

To arabeski, ścienne malowidła.

STRAH

Pżekonaj się! wpatżaj się w ściany.

Ściana gadem się rusza... pżebżydła...

Każdy wąż złota ogniem nalany,

Pierścieniami rozwija się z muru.

Kolumny potżąsają wężuw zwityh gżywę;

Sfinksy straszliwe

Spełzły z marmuru;

Sfinksy płaczą jak dzieci — węże jak wiatr świszczą.

Nie nastąp na nie... patżaj... wiją się i błyszczą.

IMAGINACJA

Jako motyl płoha, powiewna,

Odleciała od ściany dziewica;

Może jakaś zaklęta krulewna?

Krulewna — lub czarnoksiężnica?

Pżypomnij! widziałeś jej lica,

Pżypomnij! do kogoś podobna,

Pżypomnij!

Tamta była posępna i patżała skromniej,

U tej szata gwiazdami ozdobna,

To gwiazdy prawdziwe — to światy,

Błyszczą na szafiże szaty...

Jest to pasterka z gwiazd sioła,

Kosz na głowie, w koszu kwiaty,

I tważ anioła.

STRAH

Lecz patż na oczy! nieruhome oczy!

Gdzie się obrucisz, patżą za tobą.

IMAGINACJA

Czy czujesz woń jej warkoczy?

STRAH

Rozgniotłeś węża pod sobą.

Pękła żmija.

KORDIAN

Jezus Maryja!!!

pżeciera oczy

Sen zniknął... Napżud! napżud z bagnetem w pierś cara!

Whodzi do następującej sali — zupełnie ciemnej. Na lewo dżwi otwarte do gabinetu konferencyjnego. Pokuj ten, w kształcie wyzłoconego jaja, zupełnie księżycem oświecony. W środku stoi trujnug sztucznie ze złota urobiony — a na nim leży carska korona

OBIE WŁADZE

Stuj!...

KORDIAN

Puśćcie! Boska cięży na mnie kara!...

OBIE WŁADZE

Słuhaj! szum głuhy z milczeniem się bije,

Jak gdyby wiher wleciał w komnat szyje.

Niby szum suhego dżewa,

Niby ulewa

Gżmi o dahy pałacu... gżmi... a księżyc świeci!

KORDIAN

patżąc do gabinetu konferencyjnego

Ta komnata srebrnego nalała się blasku,

Trujnug złoty — korona leży na trujnogu,

Jest to korona caruw dzisiaj — lecz o bżasku

Ta korona należeć będzie tylko — Bogu...

Idźmy! Nie mogę oczu odpiąć od korony.

IMAGINACJA

Patż dłużej — krew z niej kapie, a pod nią shylony

Człowiek czarny jak smoła,

Zajęty pracą...

STRAH

Dwa rogi wytrysły mu z czoła,

Oczy jak żar — bez powiek...

Skąd on? i na co?

KORDIAN

Skąd? i na co ten człowiek?

WIDMO

Koronę nosił car,

Krew Piotrów, krew Iwana

Leje się z niej jak z czar;

Podłogę polską czyszczę,

Bo krwią caruw zwalana;

Ale śladu nie zniszczę,

Hyba za drugi wiek!...

KORDIAN

Jeśli nie zmyjesz wodą z polskih żek,

Pżyniosę krwi — podłogę całą

Wymyjemy, będzie białą

Jak tważ trupa.

po hwili

Jeszcze jedną komnatę pżejść tżeba.

whodzi do sali tronowej

Ciemno — i czarne okna; żadnej gwiazdy z nieba —

Tam wiedzie — droga na kształt ognistego słupa.

Lampa stżeże cesaża, oświeca mu łoże

I leje światło na posadzki szkliste,

Jak księżyc po wud jezioże.

Hwyta łudź moją w kręgi ogniste...

Płynę zawrotem głowy... ktuż doda podniety?

IMAGINACJA

Twuj bagnet łysnął... płomienne bagnety

Zleciały się w powietżu i z ostżem się zbiegły...

Jak rybki, gdy w krysztale kruszynę spostżegły...

Zleciały się i stal szczypią,

I palą.

W powietże udeżasz stalą,

Z powietża jak iskry się sypią.

Czekaj, aż się ul cały płomykuw wyroi...

STRAH

Nie patż tylko za siebie — bo tam u podwoi...

Kordian obraca się

IMAGINACJA

Dwie z malakitu wazy, w nih dwa dżewa rosną

Zimą i wiosną.

Patż! liście z ludzkih uszu, z oczu ludzkih kwiaty,

I zwykły nasionami językuw się plemić,

Lecz cesaż rwie nasiona, by dżewa oniemić...

Więc jak nieme hajduki pży wejściu komnaty

Patżą kwiatem — liściem słyszą;

A wszystko z grobową ciszą

W grubiejący pień się wlewa...

KORDIAN

Widzą! i słyszą! dżewa...

STRAH

Nie zaglądaj pżez okna na ciemną ulicę!

Kordian patży pżez okno

IMAGINACJA

Z kościoła aż do zamku orszak zmarłyh długi,

Niosą żułte gromnice,

Wiele trupuw... jeden, drugi,

Setny, nie pżeliczysz więcej...

Tysiąc tysięcy...

Berła — korony — szaty kruleskie.

Z gromnic dymy niebieskie

Mglą trupom tważe kościane.

A trumien, ile trupuw — każdy niesie trumnę;

Żucają pod zamku ścianę,

Budują wshoduw kolumnę,

Wysoko jak stogi gumien...

Trumny się kruszą,

Lecz tyle trumien!

Wejść muszą.

KORDIAN

Gdzie idą?

IMAGINACJA

Tu.

KORDIAN

Czy cara trumnami uduszą?

IMAGINACJA

Ciszej! patż... jakieś straszydło

Z ognistą tważą wyszło z sypialnej komnaty.

Nie słyhać kroku jego, hoć posadzek kraty

Rozstępują się — łamią pod nogą obżydłą.

STRAH

Czuć krew! Wyszedł z tamtej komnaty...

Tam śpi cesaż w łożu białem,

Ten człowiek stamtąd wyszedł...

IMAGINACJA

Widziałeś?

KORDIAN

Widziałem?

STRAH

Co on tam robił?

KORDIAN

Co on tam robił?

DIABEŁ

Zdławiłem cara — i byłbym go dobił,

Lecz tak we śnie do ojca mojego podobny.

IMAGINACJA

Słyszysz dzwonuw jęk żałobny...

Po całym mieście i na wszystkie strony?...

KORDIAN

z pżerażeniem

Słyszę — dzwony —

IMAGINACJA

Błysk w szybah sali...

Po trumnah wszedł trup i stoi cihy w oknie,

Gromnicą szyby pali.

Wiatr zrywa mu płaszcz — a robak w każdym włuknie

Jak nić biała...

Gdzie oczu blask, tam świeci kość spruhniała.

To trupuw kat... wykona, co uhwalą...

Patż, w okno bije... rozbija...

KORDIAN

Jezus! Maryja!

IMAGINACJA

Zniknął... trumny się walą

Jak grom.

STRAH

Wracaj, tu czarta dom...

KORDIAN

Pujdę mimo diabłuw głosy,

Abym się we krwi ohłodził.

Tłum jakiś drogę zagrodził,

Pżejść nie można... jak pżez kłosy

Tżeba deptać... nie roztrącę.

Widma blade i milczące

Jak stooki strażnik pawi

Zaglądają w tamte dżwi,

Gdzie śpi cesaż... Czy ciekawi,

Jaka barwa carskiej krwi?...

Ha... muwcie... czy się nie budzi...

Pożarłbym teraz mowę stu tysiąca ludzi...

Jak w grobie głuho...

Słyhać dzwon na jutżnią

Ktoś mi pżez uho

Do muzgu sztylet wbija...

Jezus! Maryja!

wymawiając ostatnie słowo, pada bez czucia kżyżem na bagnecie u dżwi sypialnego cara pokoju

Car wyhodzi z sypialnego pokoju z lampą nocną w ręku

CAR

Słyszałem jakiś stuk i czułem we snuw buży,

Jakby mię ktoś za gardło cisnął szarfą.

Czułem, co niegdyś ojciec muj, lecz czułem dłużej.

Czyż zawsze sen ma być sumnienia harfą,

Po kturej grają wihry strahu?... Idźmy. —

Lecz nie znam drug, zabłądzę w gmahu.

hce iść i potyka się o leżącego Kordiana

Coż to? co to się znaczy?... tu trup jakiś leży...

Z bagnetem w ręku, mundur polskih ma żołnieży

Ze szkoły podhorążyh. Pewnie stał na warcie

I szedł do mnie zabijać?... Padł na samym progu...

Wszak brat mi za nih ręczył? Kusicielu! czarcie!

Nie natrącaj mi na myśl brata — w każdym wrogu

Pokazujesz mi brata, nie, to być nie może...

O gdyby wstał ten człowiek i pżemuwił słowo!...

Ciepły... Wstań! muw! bo szpadą gardło ci otwożę.

Muw, czy to brat ci kazał?

szpadą rani w rękę Kordiana, ktury oczy otwiera

KORDIAN

z obłąkaniem

Z pohodnią grobową

Trupy w oknie.

CAR

Pżemuwił... Otwuż jeszcze usta,

Wymuw: brat? — słowo krutkie... brat?

KORDIAN

Blady jak husta

Car śpi... Jezus Maryja!... świt zaczął pobielać...

CAR

Nic z niego się nie dowiem ni z ust, ani z tważy...

O! to brat... brat muj pewnie...

woła

Straży! moja straży!

Wbiegają żołnieże. Car pokazuje na Kordiana

Jeśli nie zwaryjował ten żołnież... rozstżelać...

SCENA VI. SZPITAL WARIATUW

Widać klatki, w kturyh siedzą łańcuhami powiązani waryjaci, niektuży hodzą wolno. — Kordian leży na łużku w gorączce. Dozorca szpitalu. — Doktor obcy

DOZORCA

do Doktora

Waćpan pżyszedłeś zwiedzić szpital waryjatuw?

DOKTOR

Oto jest pozwolenie.

daje dukata

DOZORCA

Z podpisem dukatuw...

Wolno panu, gdzie zehcesz, zazierać do klatek,

Tu waryjaci, dalej sala waryjatek...

Cały szpital rozłożę jak zegar po sztuce...

Ciekawość mię bieże, czy się pan pżekona

Z głuw, ktura tutaj głowa najostżej szalona?

DOKTOR

O! ja odgadnę z tważy sądem Lawatera.

wskazując na Kordiana

Ot — ta...

DOZORCA

Wzrok eskulapa niedobże pżeziera,

Ten młodzieniec wszedł tutaj, bo cesaż osądził,

Że musi być szalony — lecz cesaż pobłądził.

Ten młody ma gorączkę, lecz rozsądek zdrowy,

Zdrowszy niż twuj, doktoże, niż muj nawet.

DOKTOR

Nawet?

DOZORCA

Ha! obraziłem ciebie, paluszku Gallowy!

Hciałbyś mi ostrym słuwkiem odpalić wet za wet

I abyś dowiudł, że ten młody pstro ma w głowie,

Może dowiedziesz, żem ja szalony?

DOKTOR

Ktuż to wie?...

Pozwul mi pan zapalić cygaro hawańskie...

DOZORCA

Nie mam ognia.

żucając dukat

Do kroćset! dukat dłoń mi piecze.

DOKTOR

podejmuje dukat i zapala pży nim cygaro — potem go oddaje Dozorcy...

Dziękuję.

DOZORCA

O! na Boga, to sztuki szatańskie!

DOKTOR

Tak ci się to wydało, rozumny człowiecze,

Patż, dukat zimny jak lud, pali, bo czerwony.

DOZORCA

Czy mi się zdało? czym ja doprawdy szalony?

Nieh mię Najświętsza Panna w swej opiece tżyma!

DOKTOR

Nie patż nigdy na dukat rozsądku oczyma,

Dukat jest elementem, żywiołem...

DOZORCA

Prawdziwie!

Odejść muszę, gdy słuham, rozum sobie kżywię.

Dozorca odhodzi

DOKTOR

Wypędziłem go pżecie, jutro oszaleje

Myśląc o tym dukacie; teraz mam nadzieję,

Że sam na sam z szalonym pogadam młodzieńcem.

siada na łużku Kordiana

KORDIAN

Ktoś ty jest? brat muj? krewny?

DOKTOR

Jestem zapaleńcem.

KORDIAN

Musiałeś się więc hyba urodzić dziś rano?

Cuż tam robiłeś?

DOKTOR

DOKTOR

To modlitwa turecka, jak księżyc dwurożna,

Jednym rogiem zabija wroga, drugim siebie...

KORDIAN

Wszak potżeba bić wroguw?

DOKTOR

Wiem o tej potżebie...

Narud ginie, dlaczego? — aby wieszcz narodu

Miał treść do poematu, a wieszcz rym odlewał,

Aby nieliczną iskrę ognia pośrud lodu

Z pieśni wygżebał anioł i w niebie zaśpiewał.

Widzisz, jak cenię wieszczuw gromowładne plemię.

KORDIAN

Nie — to nie tak... inaczej... idź z nieba na ziemię.

DOKTOR

Rozumiem. Hymn anioła w wieszcza się pżelewa,

Muw o czym innym, Pismo święte mię zabiło.

Czy nie jesteś botanik?...

DOKTOR

Żądam tajemnicy,

A zwieżę się, żem wcale nowe odkrył ziele;

Rośnie na moim oknie, w rycerskiej pżyłbicy,

Posiane w stu miast dawnyh ostygłym popiele.

Wkrutce, jak się spodziewam, wyda pączek liczny

Jak myśli milijonuw... a potem kwiat śliczny,

Czerwony jak krew ludzi, a potem nasienie

W strąkah wielkih zawarte, kture pękną z tżaskiem

Jak milijony harmat... Wpadasz w zahwycenie?

Oczy twe poetycznym zapłonęły blaskiem.

KORDIAN

Czy ta roślina kwitnie? plemi się?...

DOKTOR

Już wshodzi.

KORDIAN

Wshodzi dopiero?

DOKTOR

Tak jest, a że mruz jej szkodzi,

Więc ją do czasu garnkiem pżykryłem kuhennym.

KORDIAN

Dręczysz mię — nudzisz — łamiesz — gryziesz — jestem sennym...

Gadaj mi nie o kwiatah.

DOKTOR

Tży są elementa,

Kture składają rozum, tży wielkie myślniki.

Pżez nie wytłumaczona jasno Trójca święta.

Myślnik jedność — urodził wielości liczniki,

Z nieskończoności starszej określność wypływa;

A związek między nimi, myśl, co poruwnywa,

Jest tżecim elementem, z tżeh trujca się składa;

Bez wyobrażeń liczby wnet jedność upada;

Bez określności bytu — nieskończoność niknie;

Więc jedna ruwna drugiej jak Ojciec Synowi,

Względność ih dała życie świętemu Duchowi,

A wszystkie tży idee są trujcą — rozumem.

KORDIAN

Napełniłeś mi uszy oceanu szumem,

Mam gorączkę... Człowieku, co prawisz, u kata?

DOKTOR

Wyleczę ciebie... Teraz o stwożeniu świata,

Czy o stwożeniu luduw... Świat pżed ludźmi ginie;

Ziemia to ożeh, w hmurnej zawarty łupinie.

Bóg pżez sześć dni wiekowyh stważał ziemskie ludy.

W pierwszym dniu stwożył państwo modlące się Judy,

To była ziemia, na niej wyrosły narody.

W drugim dniu porozlewał wshodnih luduw wody,

W tżecim — jak dżewa greckie wyrosły plemiona;

W czwartym dniu zaświeciło z gur Sokrata słońce;

W piątym wzleciały orłuw żymiańskih znamiona,

To były ptaki — a na dnia piątego końce

Padła noc wiekuw średnih, długa, zahmużona,

W szustym człowieka zlepił Bóg... Napoleona.

Dziś dzień siudmy, Bóg rękę na rękę założył,

Odpoczywa po pracy, nikogo nie stwożył.

KORDIAN

Łżesz, podły! Każdy człowiek, ktury się poświęca

Za wolność — jest człowiekiem, nowym Boga tworem.

DOKTOR

Ha! ha! wolność gancarskie koło dziś pokręca,

Dobże muwisz, te koło nowym idzie torem,

Wyda gliniany garnek.

KORDIAN

Wyda wielkih ludzi!...

DOKTOR

Widzisz, jak ci się płomień gorączkowy studzi,

Gadasz wcale do żeczy...

KORDIAN

Słuhaj! powiedz szczeże,

Czy nie widziałeś nigdy człowieka? anioła?

Co swe cierpienia ludom pżynosi w ofieże

I gromom spadającym wystawia cel czoła,

I śmierć za Zbawiciela ponosi pżykładem

Za lud cierpiąc...

DOKTOR

Ten człowiek szedł tu moim śladem.

Zawołam go.

woła dwuh waryjatuw, jeden z nih tżyma rozkżyżowane ręce, drugi jedną rękę podniesioną ma do gury

Dwuh widzisz, za lud cierpią oba;

A jak cierpią, powiedzą, abyś sam ocenił...

do waryjata z rozkżyżowanymi rękoma

Bracie! powiedz mi, coś ty za wielka osoba?

PIERWSZY WARYJAT

Jam nie osoba, jam się dawno w kżyż zamienił.

Ja byłem kżyżem w Chrystusa męce,

Do mnie zmarłego pżybili;

A jam Go zamiast ćwiekuw unosił za ręce

Jak małe dziecię, gdy kwili.

Jestem kżyżem; gdy papież daje kżyża dżewo,

Nie wieżcie! ja mam nogi, rękę prawą, lewą,

Nic ze mnie nie ubyło, nieh kto części liczy...

smutnie muwi odhodząc

Boże! odwruć ode mnie ten kielih goryczy.

DOKTOR

do Kordiana

Widzisz, on się poświęcił za lud.

KORDIAN

Zwaryjował!...

DOKTOR

do waryjata z podniesioną ręką

A ty czemuś tak ręką w niebo wygurował?...

DRUGI WARYJAT

Ciszej muw! Nieba sufit lazurowy

Tżymając na tej dłoni, zasłaniam świat cały.

Niebo, słońce, księżyc biały

Hcą upaść ludziom na głowy;

Lecz ja stoję pod nieba nahylonym stropem,

Znużony, tęskny, bezsenny.

Mudlcie się do mnie, jam zbawca codzienny,

Zasłaniam ludy pżed nieba potopem...

Śpijcie, ludzie! dobrej nocy!

O! złota rybko w kryształowej bani,

Tłucz się o twarde bżegi niewidzianyh granic;

Mały kryształ powietża, w kturym pluszczesz skżelą,

Możesz, sposub niemyślenia pżemyśl,

Oszalej, będziesz świętym w Stambule.

KORDIAN

Szatanie!

Pżyszedłeś tu zabijać duszy mojej duszę;

Ostatni skarb wydzierasz, własne pżekonanie;

Ostatni promień gasisz.

DOKTOR

Glinę boską kruszę...

KORDIAN

Niehaj Bóg litościwy wyrwie z twej paszczęki.

Wielki Książę Konstanty wpada z żołnieżami i wskazuje na Kordiana

WIELKI KSIĄŻĘ

Wziąść go, prowadzić zaraz na śmierć i na męki!

KORDIAN

To głos ludzi, o! Boże, raczyłeś mię pżecie

Hoć śmiercią wyswobodzić od tego człowieka...

pokazuje na miejsce, z kturego Doktor zniknął

Gdzież on? gdzież on?

WIELKI KSIĄŻĘ

Skoro go w mundur ubieżecie...

Prowadzić na Plac Saski...

wyhodzi

KORDIAN

Gdzież on?

ŻOŁNIEŻ

Książę czeka.

SCENA VII. PLAC SASKI

Wojsko polskie, jeszcze nieustawione... W jednej stronie placu widać grono jenerałuw, pośrud nih Car, Wielki Książę Konstanty niecierpliwy pżehadza się... Z dala naokoło placu lud warszawski

HUR

Tysiące żołnieży, bagnetuw tysiące,

Obwisłe sztandary, bagnety niedrżące,

Ciho jak w ostatni sąd.

WIELKI KSIĄŻĘ

komenderując

Do frontu! ruwnać front!...

HUR

W jeden żąd długi, prosty piehota się zwarła.

Gdybyś o cal z szeregu wykazał pierś cara,

A z drugiej strony szyku miał Tella Szwajcara;

Stżała by się o każdą pierś polską otarła

I nie raziwszy żadnej, zbiła jabłko carskie.

WIELKI KSIĄŻĘ

Grać!

HUR

I zagżmiały muzyki janczarskie,

Ucihły znowu... dają głos carowi.

CAR

do Żołnierzy

Zdrowiście, dzieci?

GŁOS ŻOŁNIEŻY

Z łaski Boga zdrowi.

HUR

Co powiedzieli gwarem, Bóg tylko zrozumie,

Jak modlitwę rozbita w moża głuhym szumie.

Sześciu Żołnierzy pżyprowadzają bladego Kordiana. Stawią pżed Carem... Wielki Książę pżybiega z wściekłością

WIELKI KSIĄŻĘ

do Kordiana, pieniąc się

Ha! psie polski! pżyszedłeś — czemuś taki blady?

Pżewidziałeś, co czeka? Kacie! roskolniku!...

Ty nosisz szlify? precz! precz! precz! Rozciskam gady.

Żucę cię pod kopyta trujżędnego szyku

Albo tu zwalę w piasek... i moją ostrogą

Napiszę «wor» na czole. Car ciebie darował

Zemście mojej... Car ciebie sam w grobie pohował!

Z książęcej dłoni diabły wydobyć nie mogą!

CAR

na stronie

Myśli, że mię oszuka?

WIELKI KSIĄŻĘ

Dać tu cztery konie!

Ha, ty psie, masz gorączkę, ale ciało zdrowe?

Każdy z członkuw zostawisz na końskim ogonie,

A koń muj najsilniejszy zerwie z karku głowę.

Milczysz!... Ha, ja się wścieknę... ten pies ciągle milczy.

udeża kułakiem w pierś Kordiana

Słuhaj, do twego ciała głud uczułem wilczy,

Kąsałbym.

zgżyta zębami

Ha! ha! Caże, lubisz konne sztuki?

Pokażę ci ogromny skok... Znieść karabiny,

Ustawić w piramidę, posczepiać za kruki

Ostżem do gury — związać jak snopy, jak tżciny.

Żołnieże ustawili piramidę z karabinuw

Teraz, psie! siadaj na koń... i leć z nim do diabła!

Ty milczysz... co? Na widok dusza ci osłabła?

Myślisz, że się zlituję. — Wszak poświęcam konia,

Konia poświęcam, słyszysz? A ciebie? No! w drogę!

No! ruszaj! ruszaj! ruszaj! Czemuż trąbą słonia

Wziąść ciebie i na kolce zażucić nie mogę?

Wżuciłbym...

ostygając

No, posłuhaj, Lachu, wstydem płonę...

Muwiłem o Polakach, że hłopy szalone,

Gotowi z krulewskiego zamku w Wisłę skoczyć...

z wściekłością

Skacz! bo każę cię w lohy karmelituw wtłoczyć!

Głodem zamożę! wsadzę pomiędzy szkielety!

proszącym tonem

No, Lachu! jeśli żywy pżeskoczysz bagnety,

To daruję ci życie...

KORDIAN

Dzięki, książę! dzięki,

Żeś mi powiedział wszystko... Gdyby dar żywota

Można zyskać ruszeniem palca u tej ręki,

To nie ruszyłbym palcem.

WIELKI KSIĄŻĘ

Boi się hołota!

CAR

Jeśli o to ci hodzi, ręczę, że hoć zdrowy

Jako ptaszek pżelecisz nad las bagnetowy,

To kule cię nie miną... Książę, on się boi!...

WIELKI KSIĄŻĘ

Widzisz! więc car zaręczył... zginiesz... martwy stoi!...

Żołnieże! kto z was skoczy, dam kżyż świętej Anny,

Świętego Stanisława... jeśli wyjdzie ranny,

Tysiąc złotyh pensyji... tysiąc — dwa tysiące,

Cztery tysiące... O, wy psy! nie psy — zające!

Polaki!...

KORDIAN

Nieh mi konia podadzą...

siada na konia i odjeżdża w koniec placu

WIELKI KSIĄŻĘ

woła Kurutę

Kuruta!

O gdyby on pżeskoczył!...

KURUTA

Ten człowiek wart knuta.

WIELKI KSIĄŻĘ

Niehaj pżeskoczy! słuhaj! ja hcę, nieh pżeskoczy!

Car ujży, jak muj żołnież nad Moskale lotny...

Patż! jedzie... zatżymał się... tam obraca oczy,

Do ludu... tam lud stoi cihy, czarny, błotny.

marszczy się jak tygrys

Nie lubię tego ludu... Patż, hustkami wieje,

Kapelusze podżuca... Kruta! masz nadzieję?

KURUTA

Jak wasza książęca mość...

WIELKI KSIĄŻĘ

gwałtownie

Patż! patż! piasku hmura!

Nie widzę... Spinaj konia! Ha! pżeskoczył...

WOJSKO

kżyczy

Urra!

LUD

kżyczy z dala

Żyje!

Żołnieże pżyprowadzają hwiejącego się Kordiana, książę bieże go w swoje objęcia

WIELKI KSIĄŻĘ

Cuż ci, muj druhu? No! no! hwat młodzieniec!

Nieprawda, koń muj żartki? skacze jak szaleniec?

Musiałeś nie czuć skoku? — Wasza mość cesarska

Widziałeś. — Odprowadzić konia, nieh wyparska.

do Kordiana

Ręczę za twoje życie... idź! tyś hory? senny?

Wziąść go... odnieść do łużka...

Odprowadzają Kordiana

CAR

do jenerałuw tak, że książę nie słyszy

Złożyć sąd wojenny,

Godził na moje życie... Rozstżelać...

WIELKI KSIĄŻĘ

wesoło

Trębacze!

Nieh grają Dąbrowskiego, książę sam poskacze...

Parada na Placu Saskim

SCENA VIII

Izba klasztorna obrucona na więzienie, okno kratowe, stuł i łużko drewniane. Kordian skazany na śmierć gada z Księdzem zakonnym. Grzegorz, stary sługa, hodzi po pokoju ze łzami w oczah

GRZEGORZ

do siebie

Ten ksiądz już od godziny dręczy mego pana,

Ot! dajcie mu pżed śmiercią pokuj! dajcie pokuj!

Jaki tam Bóg powiedział: «Dziecko w więzy okuj»?

Nie ma Boga, pżystaję do cehu szatana...

KORDIAN

Grzegorzu, mudl się za mnie.

Grzegorz jak skarcone dziecko pada na kolana i modli się... Kordian klęka u stup Księdza, ten błogosławi... i muwi podnosząc Kordiana

KSIĄDZ

Synu! powstań z prohu

I leć do Boga, ale pżebacz światu.

Bóg cię wyrywa z lwiej paszczy i z lohu,

W kturym byś uwiądł na kształt mdłego kwiatu...

Teraz, muj synu, pżed wieczności drogą

Tyś mi tego nie powiedział gżehu!

Zlituj się nad nim, Boże! Wielki Boże!

KORDIAN

Nim zimne ciało do grobowca złożę,

Jakiś głos tęskny słyszę w duszy ehu;

Pamiątek woła... i śladu na świecie...

KSIĄDZ

I to gżeh, synu... Wy, młodzieńcy, hcecie

Shodząc ze świata ślad wieczny zostawić,

Myślą wypalić lub mieczem wykrwawić;

Po cuż ta żądza? Ani te opady

Liści uwiędłyh hciwa rola zbieże,

Ani pomogą duszy jak pacieże

W ustah pżehodnia... I po coż te ślady?...

Jam cię zasępił... pżebacz! bo ja może

Jestem za stary, a ty dziecię wiosen...

Więc nie rozumiem... Słuhaj... pży klasztoże

Jest ciemny ogrud, szpalerami sosen

Rużnie pocięty... dzisiaj w tym ogrodzie

Zasadzę rużę miesięczną i twojem

Nazwę imieniem... by zakwitła w hłodzie

Posępna, blada...

KORDIAN

Nieh ci pocieh zdrojem

Bóg wynagrodzi... I nazwiesz tę rużę

Moim imieniem? I może nie zwiędnie!...

Ksiądz odhodzi

Spłyńcie się teraz w jednej myślnej hmuże

Wszystkie sny mażeń latające błędnie!

I bądźcie ze mną! Niebo! ty mi zapal

Słońce i księżyc, i gwiazdy, bo konam!

Bo tam pżed ludźmi, hoćby wbity na pal,

Zamknę cierpienia i bule pokonam;

Lecz tu łez moih duma nie zatżyma...

O! gdybym wiedział, że tak bez powrotu

Ziemię żegnałem; pżed hwilą odlotu

Patżałbym na świat innymi oczyma,

Dłużej! ciekawiej, a może ze łzami...

Bo tam pomiędzy ogrodu kwiatami

Jest pewnie piękny kwiat... a ja go nie znam!...

Może dźwięk jaki nowy struna daje...

A jam nie słyszał... Czegoś mi nie staje!

Ludzi znać nie hcę, lecz nieh się obeznam

Z ziemią, piastunką ludzi!... O! ty ziemio!

Byłażeś dla mnie piastunką troskliwą?

po hwili ze wzgardą

Nieh się rojami podli ludzie plemią

I niehaj plwają na matkę nieżywą,

Nie będę z nimi! — Niehaj z ludzkih stadeł

Rodzą się ludziom pżeciwne istoty

I świat nicują na złą stronę cnoty,

Aż świat, jak obraz z pżewrotnyh zwierciadeł,

Wruci się w łono Boga, niepodobny

Do tworu Boga... Niehaj tłum uw drobny!

Jak mruwki drobny! ludem siebie wyzna!

Nie będę z nimi! — Nieh słowo ojczyzna

Zmaleje dźwiękiem do tżeh liter cara;

Niehaj w te słowo wsięknie miłość, wiara,

I cały język ludu w te litery,

Nie będę z nimi! — Nieh szubienic dżewa

W ogrodah miejskih rosną jak szpalery,

Nieh się w ogrody takie tłum wylewa

Śmiehom pżyjazny, a łzom nienawistny;

Nieh niańki w ogrud szubienic bezlistny

Prowadzą dziatki, by tam dla zabawy

Gżebały piasek krwią męczeńską rdzawy...

Nie będę z nimi! — O zmarli Polacy,

Ja idę do was!... Jam jest uw najemny,

Kturemu Chrystus nie odmuwił płacy,

Hociaż ostatni pżyszedł sadzić grono;

A tą zapłatą jest grub cihy, ciemny;

Tak wam płacono...

GRZEGORZ

Panie! nie mogę skończyć pacieża, co każe

Pżebaczyć wrogom. Bóg ih na ziemi ukaże!

Oj paniczu muj drogi, na cuż tobie było

Ten pistolet pżykładać do białego czoła?...

Pamiętam, w lesie oko miesięczne świeciło,

Szedłem, a ciągle za mną ktoś: «Grzegorzu!» — woła.

Szedłem po lesie... nagle widzę me dzieciątko

Na wżosah, krew czerwona płynie jak rubiny...

KORDIAN

Nie wspominaj mi o tym...

GRZEGORZ

Szatańską pieczątką

Pan naznaczyłeś czoło, giniesz z owej winy.

Widzi pan... Człowiek siebie nad brata miłuje,

Gdy Bóg karał Kaima, a on zabił brata;

Więc każdy, co się kulą zabija lub truje...

zatżymuje się i z rozpaczą:

Pżewidziałem nieszczęście... lecz śmierć z ręki kata!!!

O! o! o! Panie drogi! pociesz mię, muw do mnie!

Pisażowi napisać każę twoje słowa,

W życiu je stary Grzegorz na piersi pżehowa;

Każę je dzieciom w grobie położyć — koło mnie,

Blisko... bo słowa dziecka — to staremu kwiaty...

KORDIAN

Czy ty masz dzieci?

GRZEGORZ

Oh! mam syna...

KORDIAN

Czy żonaty?

Grzegorz daje znak głową, że tak

Więc jeśli się synowi twemu syn narodzi,

To go ohżcij imieniem moim, Kordian...

GRZEGORZ

Panie,

Będę płakał wołając na wnuczka: Kordianie!

KORDIAN

O nie! tak nie nazywaj... imię mu zaszkodzi...

Nie nazywaj Kordianem...

GRZEGORZ

Paniczu muj drogi,

Nie wydzieraj, coś dawał; jam się już oswoił

Z tą myślą, że muj malec, hoć nędzaż, ubogi,

Ja go będę nazywał Kordian... jeśli zbroił,

Ja go nie będę karał... Nieh rośnie jak kwiatek

Kordianek mały! muj Kordianek! muj bławatek!...

śmieje się ze łzami w oczah

O panie! panie! czemuż ty go nie zobaczysz?

KORDIAN

Boże! dziecka za imię ukarać nie raczysz,

Ani mu stwożysz życie, ruwne memu życiu?

To dziwne! że jak człowiek tonący w rozbiciu

Hwytam się każdej słomki... szukam pżeżyć siebie...

zamyślony

Więc gdy mi wezmą życie... a stażec pogżebie!...

Kiedyś!... za błędnym dzieckiem po łąkah lub w boże

Głos matki wołać będzie: Kordian! Kordian! — długo...

Dziecię śmiehem odpowie nad kwiecistą strugą...

A pośrud ciemnyh muruw, gdzieś w cihym klasztoże,

Ruża moja zakwitnie... Ksiądz w czarnym habicie

Pacieże nad nią zmuwi... Więc ruża — i dziecię. —

Oficer whodzi z Księdzem zapłakanym

KSIĄDZ

Synu!...

KORDIAN

Na jaką idę śmierć?...

OFICER

Na rozstżelanie...

Grzegorz pada na kolana. Kordian bieże w obie ręce jego siwą głowę i całując muwi pżerywanym głosem

KORDIAN

Bądź zdruw — muj wierny — ojcze...

odhodzi

GRZEGORZ

wyciągając ręce

Panie! panie! panie!

pada na ziemię... Potem zrywa się i wybiega spiesznie za Kordianem

SCENA IX. POKUJ W ZAMKU KRULEWSKIM

CAR

sam

Nudno! Szkoda, żem puścił tego szambelana,

Co jak mops na dwu łapah pżede mną tańcował.

Skacz! skacz! skacz! Rad bym dostać Machmuda sułtana,

Aby skakał pżede mną... Będę go częstował

Dymami siarki, prohu, aż w dymie uduszę...

patży na ściany

Cuż to, na ścianah gmahu pył spostżegam brudny?

Tam w końcu pająk sidła zastawuje musze.

Pył... pył... Ten pył mię bawi, świadczy gmah odludny,

To hwast na grobie wroga... Polska już ostygła,

Umarła, i na wieki. — Jak magnesu igła

Na pułnoc obrucona, w Sybir patży mroźny.

Z dala trup tego kraju zdawał mi się groźny...

Mażące o podbojah myśli nieraz zwihnął...

Pżyjehałem... trup zadrżał, nawet się uśmiéhnął...

Łez nie widziałem... domy kobiercami kwietne?

Dalej więc... Europę jak jabłko rozetnę,

A nuż zatruty obie zatruje połowy.

Krule! dajcie mi pokłon koronami z głowy!...

Ha! ha! albom ja wielki? albo świat ten mały?

Albo głupi świat cały? albom ja rozumny?...

Część ogromnego kraju Szach mi oddał dumny;

Garść tej ziemi kazałem spłomienić w kryształy

I kryształowe łoże Szach dostał, i wdzięczny.

O wielki synu słońca! o bracie miesięczny!

Czy ci nie zimno w łożu kryształowym cara?

Na zahodzie stugłowa wyrasta poczwara,

Lecz wkrutce w petersburgskiej każę ulać hucie

Łoże drugie z kryształu dla luduw zahodu;

Miarę na długość wezmę z moskiewskiego rodu,

A ktury narud dłuższy nad łoża okucie,

Kryształu nie rozciągnę, lud skrucę o głowę.

Ludy! poszlę wam! poszlę łoże kryształowe.

Ktuż to?... Brat muj!

Książę Konstanty wbiega zadyszany

Nieh wasza cesarska mość odwoła! nieh raczy

Odwołać wyrok śmierci.

CAR

Książę, co to znaczy?

WIELKI KSIĄŻĘ

Proszę waszej cesarskiej mości, nieh ten człowiek

Żyje... Nie traćmy czasu — hwili, mgnienia powiek,

Oto ułaskawienie, piuro...

CAR

Piuro moje

Spisałem na wyroku śmierci, pży nim stoję.

WIELKI KSIĄŻĘ

Wasza carska mość nieh stawi żyda na papieże,

Byle podpis... do kroćset...

CAR

Bracie, muwmy szczeże.

Hcesz ocalić Kordiana?

WIELKI KSIĄŻĘ

Hcę! hcę! hcę!

CAR

I właśnie

Dlatego zginie.

WIELKI KSIĄŻĘ

z zadziwieniem

Co? Co?

CAR

Bracie, skończmy waśnie,

Spać mi się hce...

Co? Nie rozumiem...

CAR

No! no! idź i bądź spokojny.

WIELKI KSIĄŻĘ

Bracie! bracie, z tygrysem nie zaczynaj wojny!

Jam ci tron dał, na kturym siedzisz, ja pży tronie

Leżę jak lew brązowy; jeśli ja zawyję?

Jeśli usłyszą ludy, że lew ryczy? żyje?

Ludy pżypomną, żem ja winien żyć w koronie,

A ty w stajni, w kazernie musztrować szeregi...

CAR

Książę! widzę, że wina pżelałeś nad bżegi;

Co, tyś mi tron darował? Było go wziąść, bracie,

Boś ty się w purpurowej urodził komnacie,

Sto dział gżmiało nad twoją złocistą kołyską

I dano ci greckiego cesaża nazwisko;

Lecz potem matka twoja, żona Pawła cara,

Zbżydziła cię, wyrodku! Tyś miał nos Tatara,

Zamiast ssać łono, tyś je pokąsał jak szczenię...

Wyrosłeś. Pżyszła matka i żekła: «Tyś głupi» —

A tobie powiedziało to samo sumnienie.

Żekła ci: «Daj tron bratu!», żekłeś: «Nieh brat kupi...»

Więc kupiono u ciebie zżeczenie się tronu.

Było go wziąść... a co by ci zostało z plonu?

Czy śmiałbyś w oczy matki spojżeć okiem cara?

A uśmieh jej? a słowo: Tyś głupi? a czara

Nalana zmarszczonymi rękami twej matki?...

WIELKI KSIĄŻĘ

Caże! caże! truciznę showaj na ostatki.

Znałem was dobże, katuw bezczestnyh i dumnyh,

Was matka nauczyła zabijać słowami.

Dwuh było mądryh, tżeci głupi; do rozumnyh

Ktoś żekł: «Waszego ojca udusim szarfami»,

Odpowiedzieli: «Dobże». — Poszli... udusili...

Pomnisz, Beningsen pżyszedł i żekł: «Pawła cara

Udusiliśmy...» — żekli: «Amen...» — Więc zabili,

Sami zabili ojca — a na szarfy kara...

Ha! szarfy wyżucili jak zużyte spżęty

Za granice moskiewskie, na kraje sąsiaduw;

Darowali Europie gniazdo żułtyh gaduw.

A do lohu żucili zewłok ojca święty,

Zaledwo ksiądz odszeptał jeden pacież prędki.

Nie wynieśliście trupa na tron złotolity?

Bo spod nogi zabujcuw wyszedł zmięty, zbity,

Podobny do tygrysa z błękitnymi cętki.

Lecz narud kżyczał: «Syny! wyście nam ukradli

Komedyją pogżebu, łzy wasze książęce

I widok miły kruluw, co tak nisko spadli...

Wynieście ojca ciało; całujcie mu ręce!

Bo my hcemy obaczyć, jakie to są cary,

Kturyh można zabijać bez sądu i kary?»

Pamiętasz, jak zduszony kadzideł wyziewy

Całowałeś tę rękę i całun żałobny?...

A potem myłeś usta całą wodą Newy.

O! jak ty jesteś, bracie, do ojca podobny,

Patżeć nie mogę! Zmyj tważ! zmyj tważ, podobieństwo...

Bo ja patżeć nie mogę... Bo żucę pżekleństwo,

Kture aż Bóg usłyszy...

CAR

To krulewska zbrodnia.

WIELKI KSIĄŻĘ

A wszakże ci Sybircy, kturyh każesz co dnia,

Mogą kżyczeć z kibitek: «Caże! z nami razem!

Jedź z nami! bo zabiłeś ojca; niehaj katy

Pocałują cię w czoło czerwonym żelazem...»

Lecz ty lud tżymasz głupi, bez żadnej oświaty.

Kilka kłosuw z gwardyjskiej wyrosło ruwniny;

Więc na Turków! — «Mihale, wiedź ih...» — on nie umie...

«Wiesz, czego hcę po tobie?» — Michał nie rozumie.

«Głupcze — kżyknąłeś — podsadź pod szeregi miny

I wysadź na powietże!...» — Brat Michał dwa palce

Do czoła — pokłon niemy — i odszedł — a w miesiąc

Pod gwardią zatopione saletry padalce

Wybuhnęły jak piorun... aż grunt musiał pżesiąc

Krwią ruską... Car się uśmiał... i żekł: «To pomyłka!...»

A wiesz, caże? że za to mało knuty! zsyłka!...

Caże! ja się wściekę!

Milcz!

CAR

Milczeć?... Wszak nie jestem sumnieniem książęcia

Ani pohlebcą płatnym...

WIELKI KSIĄŻĘ

Na wszystkie zaklęcia!...

Milcz!...

CAR

Gdzie się owa piękna Angielka podziała?

Lat szesnaście, dziecinna, płoha, jak śnieg biała,

Z błękitnymi oczyma, na balah szczęśliwa,

Na puł smutna, wesoła, mdlejąca i żywa;

Tak nieświadoma uczuć i światowej buży,

Że mogłaby się kohać sercem w białej ruży

I bronić się kotarą zakrytego łoża

Pżed ruż kwitnącyh wzrokiem...

Książę siada — i tżyma oczy wlepione w ściany

Na nią ręka boża

Wysypała brylanty wszystkie i gwiazd ognie...

Lekki twur kryształowy złamie się, nie pognie —

Tak właśnie ona...

WIELKI KSIĄŻĘ

Ona... widzę ją...

CAR

W dzień pewny

Pżed dum Angielki dworska zajeżdża kareta;

Zapraszają lokaje na bal do krulewny.

W lekkih szatah niemyślna jak motyl kobieta

Pżyjeżdża, wiodą w zamek — w nieznane komnaty.

Pyta, gdzie bal? gdzie światła? gdzie muzyka? kwiaty?

Wszędzie ciho... prowadzą... wiesz, gdzie wprowadzona?

Nie starłeś jeszcze z czoła śliny, kturą plwała.

Mściwy — wołasz... żołnieży wściekłyh rota cała...

Wali się...

WIELKI KSIĄŻĘ

Nie kończ, caże! bo ci język skona!

CAR

Siedź i słuhaj! Wiem koniec zabawnej powieści.

Na piękny żart się zdobył lubownik niewieści;

Jak ukryć trupa? lato — nie włożyć do lodu?

A tżeba skryć pżed carem, pżed posłem narodu,

Z kturego książę ukradł człowieka — gdzież shować?

Jeden z pżyjaciuł księcia podjął się usługi,

Nie zaniedbał wszelako włosuw pżemalować,

Tważy pżekształcić... potem jak Pylades drugi,

Wziąwszy odzież bogatą, kżyże, tytuł grafa,

Najął w mieście część domu i zapłacił z gury.

Do pokojuw z meblami weszła wielka szafa;

Co było w szafie? nie wiem — odźwiernego cury

Myślały, że w niej szaty wieszano dziewicze.

Zamknąwszy dżwi na zamek zniknął Pylad wierny.

Upływa tydzień — drugi... szmery tajemnicze...

Pżez szpary do pokojuw zagląda odźwierny,

Nikogo... nagle kżyknął: «Zaraza! zaraza!»,

Więc dżwi wywalił, z szafy odbija żelaza,

Okropnego coś razem wszystkie zmysły bije;

W szafie szkielet człowieka topi się i gnije...

Na trupie zapomniany brylant ogniem błyska.

Ten pierścień muwił... i dwa powiedział nazwiska:

Jej i twoje. —

WIELKI KSIĄŻĘ

budzi się z głębokiego osłupienia — i muwi z wyciem stłumionym zrywając się z kżesła

Ha! caże! caże! znasz mordercę?

Ja ci muszę te słowa nazad w gardło wdławić!

Połknąłeś tajemnicę i nie możesz strawić?

Pomogę mieczem... Ona w sercu? wydrę serce!

Ona w muzgu? więc z muzgiem na ściany rozprysnę!

Czy wiesz, że skoro szpadą z okna tego błysnę,

Wnet czterdzieście tysięcy bagnetuw poruszę.

Na co? ja ci na gardle siądę i uduszę,

Do szaf zamknę krulewskih i wyjdę wesoły.

Na ulicah Warszawy tłum ludu natrafię,

«Ha! ha! ha! — zapytają — gdzie brat? gdzie car?» — «W szafie!»

Ha! ha! Cara zamknąłem jak miecz kata goły

W pohwę zgnilizny... Ha! ha! niehaj go rdza toczy!

Nieh lud czuje w powietżu! A co? drżysz, muj bracie?

Wiesz, żem silny jak tygrys... wiesz, że w tej komnacie

Jesteś sam na sam ze mną... A co? patż mi w oczy!...

Car spogląda w oczy brata... i patżą długo na siebie, jeden drugiego hce wzrokiem pżełamać... Konstanty pierwszy spuszcza oczy... i oddala się... hodzi po sali. Car uważa każde jego poruszenie i muwi do siebie...

CAR

Dobże! wyszedłem cało... ta moskiewska żmija

Buntu dźwignąć nie mogła... myślą się zabija...

Gdyby zamiast słuw szpady dobył, już bym nie żył...

Zamyślony — w zmarszczone czoło się udeżył;

Muszę tę myśl upżedzić... Konstanty!...

WIELKI KSIĄŻĘ

odpasuje szpadę i podaje bratu

Nieh wasza

Cesarska mość tę szpadę weźmie...

CAR

Brat pżeprasza...

Konstanty stoi milczący z czołem spuszczonym ku ziemi. Car bieże szpadę jego... potem podpisuje ułaskawienie Kordiana i zatknąwszy je na koniec szpady podaje księciu muwiąc:

Weź je razem ze szpadą.

Książę shyla głowę — bieże szpadę, potem dzwoni gwałtownie. Adiutant whodzi... książę daje mu ułaskawienie

WIELKI KSIĄŻĘ

Leć na plac Marsowy!

Weź mego konia, zabij w galop — a leć ptakiem...

Zanieś to... Biada! jeśli włos z Kordiana głowy

Spadnie, nim ty dojedziesz. —

Adiutant wyhodzi

CAR

ściskając dłoń wściekle

Hcą zawiązać oczy —

Nie pozwolił...

DRUGI Z LUDU

Oficer wystąpił po pżedzie...

Już ma komenderować... coś mi serce tłoczy!

Podnieśli broń do oka...

KŻYK W TŁUMIE

Stuj! Adiutant jedzie!

PIERWSZY Z LUDU

Oficer go nie widzi... rękę podniusł w gurę.

Część 5

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

— Ah to łajdak — kżyczał. Ja hciałem pżyjść sam, a on tak mnie prosił, że hce mnie zastąpić; kupił mi bilet do cyrku, że w cyrku tak ładnie pżedstawiają. I ja głupi mu wieżyłem.

Zaraz pżyjehało pięciu generałuw na sąd.

— Nieh oskarżony muwi prawdę, to może mu pomuc. A jak będzie kręcił, wszystko pżepadło.

— Będę muwił prawdę.

— Od jak dawna oskarżony był szpiegiem?

— Od tżeh miesięcy.

— Dlaczego oskarżony został szpiegiem?

— Bo pżegrałem dużo pieniędzy w karty i nie miałem zapłacić. A długi karciane tżeba płacić w ciągu dwudziestu cztereh godzin. Więc wziąłem żądowe pieniądze.

Część tżecia — Wiatr od wshodu

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Część tżecia — Wiatr od wshodu

Powruciwszy do Warszawy Cezary Baryka zapisał się znowu na swą medycynę i zamieszkał, a raczej „wmieszkał się” do pokoju jednego z koleguw, niejakiego Buławnika. Ten Buławnik był progenitury szynkarskiej czy małomiasteczkowo-paskarskiej, wskutek czego zawsze „śmierdział pieniędzmi”. Mieszkał zaś w dzielnicy oddalonej, już zgoła żydowskiej, pży ulicy Miłej, w domu ponurym, obdartym z tynku, o shodah tak brudnyh, ścianah wejścia zakopconyh czadem lamp gazowyh tak dalece, że, zaiste, tżeba było anielskiej dobrotliwości serca, ażeby patżeć na te ściany i shody bez zgżytania zębami. Pokuj był na tżecim piętże odrapanej rudery. Popżez mieszkanie staryh pań, kturyh było dużo, a jakihś smrodliwyh i rozkudłanyh, whodziło się do pokoju Buławnika. Od razu żucało się w oczy, że w rogu zacieka tudzież jakoś niewłaściwie pahnie spod podłogi. Na uczynione w tym pżedmiocie zapytanie miejscowemu strużowi, „ewentualnie” dozorcy, Cezary otżymał rezolucję:

Jesień, rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

Jesień szła coraz głębsza.

Blade dnie wlekły się pżez puste, ogłuhłe pola i pżymierały w lasah coraz cihsze, coraz bladsze — niby te święte Hostie w dogasającyh bżaskah gromnic.

A co świtanie — dzień wstawał leniwiej, stężały od hłodu i cały w szronah, i w bolesnej cihości ziemi zamierającej; słońce blade i ciężkie wykwitało z głębin w wieńcah wron i kawek, co się zrywały gdzieś znad zuż, leciały nisko nad polami i krakały głuho, długo, żałośnie... a za nimi biegł ostry, zimny wiatr, mącił wody stężałe, ważył resztki zieleni i rwał ostatnie liście topolom pohylonym nad drogami, że spływały ciho niby łzy — krwawe łzy umarłego lata, i padały ciężko na ziemię.

Kamizelka

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Kamizelka

Niektuży ludzie mają pociąg do zbierania osobliwości kosztowniejszyh lub mniej kosztownyh, na jakie kogo stać. Ja także posiadam zbiorek, lecz skromny, jak zwykle w początkah.

Jest tam muj dramat, ktury pisałem jeszcze w gimnazjum na lekcjah języka łacińskiego... Jest kilka zasuszonyh kwiatuw, kture tżeba będzie zastąpić nowymi, jest...

Zdaje się, że nie ma nic więcej oprucz pewnej bardzo starej i zniszczonej kamizelki.

Oto ona. Pżud spłowiały, a tył pżetarty. Dużo plam, brak guzikuw, na bżegu dziurka, wypalona zapewne papierosem. Ale najciekawsze w niej są ściągacze. Ten, na kturym znajduje się spżączka, jest skrucony i pżyszyty do kamizelki wcale nie po krawiecku, a ten drugi, prawie na całej długości, jest pokłuty zębami spżączki.

Księga piąta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga piąta

Kłutnia

Plany myśliwskie Telimeny — Ogrodniczka wybiera się na wielki świat i słuha nauk opiekunki — Strzelcy wracają — Wielkie zadziwienie Tadeusza — Spotkanie się powturne w Świątyni dumania i zgoda ułatwiona za pośrednictwem mruwek — U stołu wytacza się żecz o łowah — Powieść Wojskiego o Rejtanie i księciu Denassów, pżerwana — Zagajenie układuw między stronami, także pżerwane — Zjawisko z kluczem — Kłótnia — Hrabia z Gerwazym odbywają radę wojenną.

Powrut taty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Powrut taty

„Pujdźcie, o dziatki, pujdźcie wszystkie razem

Za miasto, pod słup, na wzgurek;

Tam pżed cudownym klęknijcie obrazem,

Pobożnie zmuwcie paciurek.

Tato nie wraca: ranki i wieczory

We łzah go czekam i trwodze;

Rozlały żeki, pełne zwieża bory,

I pełno zbujcuw na drodze”.

Słysząc to dziatki, biegą wszystkie razem,

Za miasto, pod słup, na wzgurek;

Tam pżed cudownym klękają obrazem,

I zaczynają paciurek.

Całują ziemię, potem: w imie Ojca,

Syna i Ducha Świętego,

Bądź pohwalona pżenajświętsza Trojca

Teraz i czasu wszelkiego.

Potem: Ojcze nasz i Zdrowaś i Wierzę,

Dziesięcioro i koronki,

A kiedy całe zmuwili pacieże,

Wyjmą książeczkę z kieszonki:

I litaniją do Najświętszej Matki

Starszy brat śpiewa, a z bratem:

„Najświętsza Matko, pżyśpiewują dziatki,

Zmiłuj się, zmiłuj nad tatem!”

Wtem słyhać tarkot, wozy jadą drogą,

I wuz znajomy na pżedzie;

Skoczyły dzieci, i kżyczą, jak mogą:

„Tato, ah tato nasz jedzie!”

Obaczył kupiec, łzy radośne leje,

Z wozu na ziemię wylata:

„Ha, jak się macie, co się u was dzieje?

Czyście tęskniły do tata?

Mama czy zdrowa? ciotunia? domowi?

A ot! rozynki w koszyku...”

Ten sobie muwi, a ten sobie muwi,

Pełno radości i kżyku.

„Ruszajcie! kupiec na sługi zawoła,

Ja z dziećmi pujdę ku miastu”.

Idzie... aż zbujcy obskoczą dokoła,

A zbujcuw było dwunastu.

Brody ih długie, kręcone wąsiska,

Wzrok dziki, suknia plugawa;

Noże za pasem, miecz u boku błyska,

W ręku ogromna buława.

Kżyknęły dziatki, do ojca pżypadły,

Tulą się pod płaszcz na łonie,

Truhleją sługi, struhlał pan wybladły,

Drżące ku zbujcom wzniusł dłonie:

„Ah! bieżcie wozy, ah! bieżcie dostatek,

Tylko puszczajcie nas zdrowo,

Nie rubcie małyh sierotami dziatek,

I młodej małżonki wdową”.

Nie słuha zgraja, ten już wuz wypżęga,

Zabiera konie, a drugi:

„Pieniędzy” kżyczy, i buławą sięga;

Uw z mieczem wpada na sługi.

Wtem: „Stujcie, stujcie!” kżyknie starszy zbujca,

I spędza bandę precz z drogi,

A wypuściwszy i dzieci i ojca,

„Idźcie, żekł, dalej bez trwogi”.

Kupiec dziękuje, a zbujca odpowie:

„Nie dziękuj! wyznam ci szczeże,

Pierwszybym pałkę stżaskał na twej głowie,

Gdyby nie dziatek pacieże.

Dziatki sprawiły, że uhodzisz cało,

Dażą cię życiem i zdrowiem;

Im więc podziękuj za to, co się stało,

A jak się stało, opowiem:

Z dawna już słysząc o pżejeździe kupca,

I ja i moje kamraty,

Tutaj za miastem, pży wzgurku, u słupca,

Zasiadaliśmy na czaty.

Dzisiaj nadhodzę, patżę między hrusty:

Modlą się dziatki do Boga;

Słuham, z początku porwał mię śmieh pusty,

A potem litość i trwoga.

Słuham, ojczyste pżyszły na myśl strony,

Buława upadła z ręki:

Ah! ja mam żonę, i u mojej żony

Jest synek taki maleńki.

Kupcze, jedź w miasto; ja do lasu muszę.

Wy, dziatki, na ten pagurek

Biegajcie sobie, i za moją duszę

Zmuwcie też czasem paciurek”.

Rozdział piąty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział piąty

Aulus słusznie jednak domyślał się, że nie zostanie dopuszczony pżed oblicze Nerona. Odpowiedziano mu, że cezar zajęty jest śpiewem z lutnistą Terpnosem i że w ogule nie pżyjmuje tyh, kturyh sam nie wezwał. Innymi słowy, znaczyło to, by Aulus nie prubował i na pżyszłość widzieć się z nim. Natomiast Seneka, jakkolwiek hory na gorączkę, pżyjął starego wodza ze czcią mu pżynależną, ale gdy wysłuhał, o co mu hodzi, uśmiehnął się gożko i żekł:

Rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

Niski mur, tu i uwdzie rozwalony, zarośnięty trawą i mhem, stanowił granicę podwuża. Za murem płynął kanał w obmurowanym niegdyś łożysku. Z czasem wiele kamieni wysunęło się, wpadło do wody i ugżęzło w cuhnącym ile dna tej strugi, a bujne kżaki i błotne zielska obsiadły jej bżegi.

Dalej, za rowem, ciągnął się czyjś park rosnący na błotnistym gruncie, zaniedbany tak dalece, że mugł pżedstawiać małą puszczę, kturej nigdy stopa ludzka nie pżebyła i gdzie tylko ptaki mieszkają.

Rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

ROZDZIAŁ V

Pżez następne dni nie było żadnyh wycieczek. Natomiast wieczorem w Wigilię, gdy na niebie pokazała się pierwsza gwiazda, w namiocie pana Rawlisona zajaśniało setkami świeczek dżewko pżeznaczone dla Nel. Hoinkę zastępowała wprawdzie tuja wycięta w jednym z ogroduw El-Medine, niemniej jednak Nel znalazła między jej gałązkami mnustwo łakoci i wspaniałą lalkę, kturą ojciec sprowadził dla niej z Kairu, a Staś swuj upragniony sztucer angielski. Od ojca dostał pży tym ładunki, rozmaite pżybory myśliwskie i siodło do konnej jazdy. Nel nie posiadała się ze szczęścia, a Staś, lubo sądził, że kto posiada prawdziwy sztucer, powinien posiadać i odpowiednią powagę, nie mugł jednak wytżymać — i wybrawszy hwilę, w kturej koło namiotu było pusto — obszedł go wokoło na rękah. Sztukę tę, uprawianą mocno w szkole w Port-Saidzie, posiadał w zadziwiającym stopniu i nieraz bawił nią Nel, ktura zresztą zazdrościła mu jej szczeże.

Scena III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA III

Whodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień

KS. PIOTR

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha.

WIĘZIEŃ

On zapewne osłabiał. — Konradzie! — nie słuha.

KS. PIOTR

Pokuj temu domowi, pokuj gżesznikowi!

WIĘZIEŃ

Dla Boga, on osłabiał, patż — miota się, dąsa,

To jest wielka horoba, patż, on usta kąsa.

Ks. Piotr modli się

KAPRAL

do Więźnia

Muj Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie.

WIĘZIEŃ

Ale dla Boga! prużnyh modlitew nie prawcie;

Podejmijcie go z ziemi, połużmy do łużka;

Księże Pietrze.

KS. PIOTR

Tu zostaw.

WIĘZIEŃ

Oto jest poduszka.

kładzie Konrada

E, ja wiem, co to znaczy. — Czasem nań napada

Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada,

A jutro zdruw jak ryba. Lecz kto wam powiedział,

Że on osłabiał?

KAPRAL

Panie, ot byś ciho siedział.

Nieh brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą;

Bo ja wiem, że tu było — coś — tu — niedobrego.

Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem,

Spojżę dziurką od klucza, a co tu widziałem,

To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra,

Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra —

Patż na tego horego: niedobże się dzieje —

WIĘZIEŃ

Dalibug nie pojmuję — nic, i oszaleję.

KAPRAL

Oszaleć? — Ej, Panowie, stżeżcie się, Panowie!

U was usta wymowne, wiele nauk w głowie,

A patżcie, głowa mądra w prohu się taczała,

I z tyh ust, tak wymownyh, patżaj — piana biała.

Słyszałem, co on śpiewał, ja słuw nie pojąłem,

Lecz było coś u niego w oczah i nad czołem.

Wież mi, że z tym człowiekiem niedobże się dzieje —

Byłem ja w legijonah, nim wzięto w rekruty,

Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty;

Więcej dusz wyhodzącyh z ciała ja widziałem,

Niźli Waćpan pżeczytał książek w życiu całem.

A to jest żecz niemała widzieć, jak człek kona.

Widziałem ja na Pradze księży zażynanyh,

I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyżucanyh;

Widziałem matek szablą rozrywane łona,

I dzieci konające na kozackih pikah,

I Francuzów na śniegu, i Turków na palu;

I wiem, co w konającyh widać męczennikah,

A co w złodzieju, zbujcy, Turku lub Moskalu.

Widziałem rozstżelanyh, co patżyli śmiele

W rurę broni, nie hcieli na oczy zasłony;

A jak padli na ziemię, widziałem w ih ciele

Strah, co za życia wstydem i pyhą więziony,

Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło:

Gorszy strah niż ten, ktury thuża w bitwie nęka.

Taki strah, że dość spojżeć na zamarłe czoło,

Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka,

Gardzi bulem i cierpi, i wieczna jej męka.

A więc, muj Panie, myślę, że tważ umarłego

Jest jak patent wojskowy do świata pżyszłego,

I poznasz zaraz, jak on tam będzie pżyjęty,

W jakiej randze i stopniu: święty czy pżeklęty. —

A więc tego człowieka i pieśń, i horoba.

I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba.

Otuż Waćpan spokojnie idź do swojej celi,

My z bratem Piotrem będziem pży horym siedzieli.

Więzień odhodzi

KONRAD

Pżepaść — tysiąc lat — pusto — dobże — jeszcze więcéj!

Ja wytżymam i dziesięć tysiącuw tysięcy —

Modlić się? — tu modlitwa nie pżyda się na nic —

I byłaż taka pżepaść bez dna i bez granic? —

Nie wiedziałem — a była.

KAPRAL

Słyszysz, jak on szloha:

KS. PIOTR

Synu muj, tyś na sercu, kture ciebie koha.

do Kaprala

Wyjdź stąd i patż, ażeby nikt tędy nie hodził

I puki stąd nie wyjdę, nikt mi nie pżeszkodził.

Kapral odhodzi

KONRAD

zrywa się

Nie! — oka mi nie wydarł! mam to silne oko,

Widzę stąd, i stąd nawet, hoć ciemno — głęboko,

Widzę ciebie, Rollison, — bracie, cuż to znaczy?

I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany,

I ciebie Bóg nie słuhał, i tyś już w rozpaczy;

Szukasz noża, prubujesz głowę tłuc o ściany: —

«Ratunku!» — Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę,

Oko mam silne, spojżę, może cię zabiję —

Nie — ale ci pokażę okiem — śmierci drogę.

Patż, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję,

I ze mną tu leć w głębie, w ciemność — lećmy na duł —

Othłań — othłań ta lepsza niźli ziemi paduł;

Tu nie ma braci, matek, naroduw, — tyranuw —

Pujdź tu.

KS. PIOTR

Duhu nieczysty, znam cię po twym jadzie,

Znowuś tu, najhytżejszy ze wszystkih szatanuw,

Znowu w dom opuszczony leziesz, bżydki gadzie.

Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął,

W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ohełznął.

Exorciso...

DUH

Stuj, nie klnij — stuj, odstąp od progu,

Wyjdę —

KS. PIOTR

Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu.

Lew z pokolenia Judy tu Pan — on zwycięża:

Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku

Złowiłeś się — Bóg ciebie złowił w tym gżeszniku.

W jego ustah hcę tobie najsroższy cios zadać:

Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać.

DUH

Parle-moi donc français, mon pauvre capucin,

J’ai pu dans le grand monde oublier mon latin.

Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues —

Vielleiht sprehen Sie deutsh, was murmeln Sie so bang —

What it is, — Cavalleros, rispondero Io.

KS. PIOTR

Ty to z ust jego wżeszczysz, stujęzyczna żmijo,

DUH

C’est juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié,

Il est savant, et moi, diable de mon métier.

A wiesz ty, jak się zowie moja luba? — Pyha.

Jakiś ty nieciekawy! —

KS. PIOTR

do siebie

Pżeciwią się duhy;

Upokużmy się Panu i zrubmy akt skruhy.

modli się

DUH

Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę,

Pżyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę.

Tu mnie kole — ta dusza jest jak skura jeża,

Włożyłem ją na wywrut, kolcami do kiszek.

Ksiądz modli się

Aleś bo i ty majster, hoć prosty braciszek; —

Osły, powinni ciebie obrać za papieża.

Głupstwo stawią w kościele na pżud, jak kolumny,

A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku!

KS. PIOTR

Tyranie i pohlebco, i podły, i dumny,

Żebyś pierś ugryzł, u nug wleczesz się po piasku.

DUH

śmiejąc się

Aha! gniewasz się, pacież pżerwałeś — da capo;

Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą —

Istny niedźwiadek, gdy się broni od komaruw! —

On tżepie swoje, — no więc — dosyć już tyh swaruw;

Znam twoję moc i hcę się tobie wyspowiadać,

Będę ci o pżeszłości i pżyszłości gadać. —

A wiesz ty, co o tobie muwią w całym mieście? —

Ksiądz modli się

A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? —

A wiesz, dlaczego tobie pżeor tak nie spżyja? —

A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? —

Milczy i tżepie — oczy aż strah we mnie wlepił.

Powiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił?

Co ja winien, że takie mam odbierać hłosty.

Czy ja jestem krul diabłuw, — wszak ja diabeł prosty.

Zważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana,

Wszakże ja tu pżyszedłem z rozkazu Szatana;

Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat,

Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: —

Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność;

Zdaża się pży tym duszy jaka niepżyjemność,

Ale czyż z mojej winy? — jam ślepe nażędzie;

Tyran szelma da ukaz, pisze: «Nieh tak będzie» —

Czyż to mnie miło męczyć, — mnie samemu męka. —

Ah —

wzdyha

jak to źle być czułym. — Ah, serce mi pęka.

Wież mi: gdy pazurami gżesznika odzieram,

Nieraz ogonem, ah! ah! — łzy sobie ocieram.

Ksiądz modli się

A wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman?

KS. PIOTR

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen.

Ego te exorciso, spiritus immunde —

DUH

Księże, stuj — słuham — gadam — stuj — jedną sekundę!

KS. PIOTR

Gdzie jest nieszczęsny więzień, co hce zgubić duszę? —

KS. PIOTR

Kłamiesz.

DUH

On już umarły.

KS. PIOTR

Kłamiesz.

Ratować pociehą.

KS. PIOTR

Dobże, gadaj wyraźnie — czego mu potżeba?

He — Wina — Chleba —

KS. PIOTR

Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie —

Pujdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie.

do Ducha

A teraz zabież z sobą twe złości i błędy,

Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy.

Duh uhodzi

KONRAD

Dźwigasz mię! — ktoś ty? — stżeż się, sam spadniesz w te doły.

Podaje rękę — lećmy — w gurę jak ptak lecę —

Mile oddyham wonią — promieniami świecę.

Ktuż mi dał rękę? — dobży ludzie i anioły;

Skądże litość, wam do mnie shodzić do tyh dołuw?

Ludzie? — Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołuw.

KS. PIOTR

Mudl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka:

Usta, kturymiś wieczny Majestat obraził,

Te usta zły duh słowy szkaradnymi skaził;

Słowa głupstwa, najsroższa dla mądryh ust męka,

Oby ci policzone były za pokutę.

Obyś o nih zapomniał —

KONRAD

Już są tam — wykute.

KS. PIOTR

Obyś, gżeszniku, nigdy sam ih nie wyczytał,

Oby cię o znaczenie ih Bóg nie zapytał —

Mudl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa,

Jak gżeszna, z tronu swego strącona krulowa,

Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem,

Odstoi czas pokuty swojej pżed kościołem,

Znowu na tron powruci, struj krulewski wdzieje

I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje.

Usnął —

klęka

— Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic.

pada kżyżem

Panie, otom ja sługa dawny, gżesznik stary,

Sługa już spracowany i niezgodny na nic.

Ten młody, zrub go za mnie sługą Twojej wiary,

A ja za jego winy pżyjmę wszystkie kary.

On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię.

Mudlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę pżyjmie.

modli się

W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołuw na nutę: «Anioł pasteżom muwił»

CHÓR ANIOŁUW

głosy dziecinne

Pokuj temu domowi,

Spoczynek gżesznikowi.

Sługo! sługo pokorny, cihy,

Wniosłeś pokuj w dom pyhy.

Pokuj temu domowi.

ARHANIOŁ PIERWSZY

na nutę: «Bóg nasz ucieczką»

Panie, on zgżeszył, pżeciwko Tobie zgżeszył on bardzo.

ARHANIOŁ DRUGI

Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli.

ARHANIOŁ PIERWSZY

Tyh zdepc, o Panie, tyh złam, o Panie, ktuży Twe święte sądy pogardzą,

ARHANIOŁ DRUGI

Ale tym daruj, co świętyh sąduw Twyh nie pojęli.

ANIOŁ

Kiedym z gwiazdą nadziei

Leciał świecąc Judei,

Hymn Narodzenia śpiewali Anieli:

Mędrcy nas nie widzieli,

Krulowie nie słyszeli.

Pastuszkowie spostżegli

I do Betlejem biegli:

Pierwsi wieczną mądrość witali,

Wieczną władzę uznali:

Biedni, prości i mali.

ARHANIOŁ PIERWSZY

Pan, gdy ciekawość, dumę i hytrość w sercu Aniołów, sług swyh, obaczył,

Duhom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie pżebaczył.

Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy,

I deszczem lecą za nimi co dzień mędrcuw rozumy.

CHÓR ANIOŁUW

Pan maluczkim objawia,

Czego wielkim odmawia.

Litość! litość! nad synem ziemi,

On był między wielkiemi,

Litość nad synem ziemi.

ARHANIOŁ DRUGI

On sąduw Twoih nie hodził badać jako ciekawy,

Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy.

ARHANIOŁ PIERWSZY

On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki!

On Cię nie kohał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu!

ARHANIOŁ DRUGI

Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki.

On kohał narud, on kohał wiele, on kohał wielu.

ANIOŁ

Kżyż w złoto oprawiony

Zdobi kruluw korony.

Na piersi mędrcuw błyszczy jak zoże,

A w duszę wniść nie może:

Oświeć, oświeć ih, Boże!

CHÓR ANIOŁUW

My tak ludzi kohamy,

Tak z nimi być żądamy

Wygnani od mędrkuw i kruli,

Prostaczek nas pżytuli,

Nad nim dzień, noc śpiewamy.

CHÓR ARHANIOŁUW

Podnieś tę głowę, a wstanie z prohu, niebios dosięże,

I dobrowolnie padnie, i uczci kżyża podnuże;

Wedle niej cały świat u stup kżyża niehaj polęże

I nieh Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże!

OBADWA CHÓRY

Pokuj, pokuj prostocie,

Pokornej, cihej cnocie!

Sługo, sługo pokorny, cihy,

Wniosłeś pokuj w dom pyhy,

Pokuj gżesznemu sierocie.

Tom I, rozdział piąty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Rozdział piąty

Nastepnego dnia obaj ryceże z Bogdańca wraz z Powałą udali się na ranną mszę do katedry, tak dla nabożeństwa, jak i dlatego, by widzieć dwur i gości, ktuży shodzili się na zamek. Jakoż po drodze już Powała spotkał mnustwo znajomyh, a między nimi wielu ryceży sławnyh w kraju i za granicą, na kturyh z podziwem patżył młody Zbyszko, obiecując sobie w duszy, że jeśli sprawa z Lichtensteinem ujdzie mu na suho, to będzie się starał im wyruwnać w męstwie i we wszystkih cnotah. Jeden z tyh ryceży, Toporczyk, krewny kasztelana krakowskiego, powiedział im nowinę o powrocie z Rzymu Wojciecha Jastrzębca, sholastyka, ktury jeździł do papieża Bonifacego IX z listem krulewskim, zapraszającym na hżciny do Krakowa. Bonifacy pżyjął zaprosiny, a jakkolwiek wyraził wątpliwość, czy będzie mugł pżybyć własną osobą, upoważnił posła, aby w jego imieniu tżymał do hżtu mające się narodzić dziecię, a zarazem prosił, by w dowud osobliwszej jego miłości dla obojga krulestwa dziecku nadano imię Bonifacy lub Bonifacja.

Traktat o Manekinach albo wtura księga rodzaju

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Traktat o Manekinach albo wtura księga rodzaju

— Demiurgos — muwił ojciec — nie posiadł monopolu na twożenie — twożenie jest pżywilejem wszystkih duhuw. Materii dana jest nieskończona płodność, niewyczerpana moc życiowa i zarazem uwodna siła pokusy, ktura nas nęci do formowania. W głębi materii kształtują się niewyraźne uśmiehy, zawiązują się napięcia, zgęszczają się pruby kształtuw. Cała materia faluje od nieskończonyh możliwości, kture pżez nią pżehodzą mdłymi dreszczami. Czekając na ożywcze thnienie duha, pżelewa się ona w sobie bez końca, kusi tysiącem słodkih okrąglizn i miękkości, kture z siebie w ślepyh rojeniah wymajacza.

V. Demokratyzacja pana i mażenia panny z toważystwa

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V. Demokratyzacja pana i mażenia panny z toważystwa

Pan Tomasz Łęcki z jedyną curką Izabelą i kuzynką panną Florentyną nie mieszkał we własnej kamienicy, lecz wynajmował lokal, złożony z ośmiu pokojuw, w stronie Alei Ujazdowskiej. Miał tam salon o tżeh oknah, gabinet własny, gabinet curki, sypialnię dla siebie, sypialnię dla curki, pokuj stołowy, pokuj dla panny Florentyny i garderobę, nie licząc kuhni i mieszkania dla służby, składającej się ze starego kamerdynera Mikołaja, jego żony, ktura była kuharką, i panny służącej, Anusi.

6. W mrokah tli się światełko

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

6.
W mrokah tli się światełko

Spojżeli bezradnym wzrokiem na stosy gratuw zapełniającyh stryh. Kilka wiekuw hyba, odhodząc w wieczność, składało tutaj śmiecie i rupiecie. Wielki pisaż francuski Balzak, ktury w powieści Jaszczur genialnie opisał skład starożytności, wygramoliwszy się z trudem na ten stryh (bo był wcale gruby), opuściłby ręce. Nikt nigdy nie wiedział, dlaczego howa się na tym stryhu skorupy naczyń lub dziurawe żelazne garnki. Każde pokolenie żywiło nadzieję, że ułomna noga zydla pżyda się do jakiegoś nieznanego celu pokoleniom pżyszłym. W tym samym dobrotliwym zamiaże następne pokolenia składały dla pżyszłości kiepsko złocone ramy lub madejowe łoże, kture się zapadło pod opasłym członkiem rodu. Największy podziw budziły zwisające z krokwi ushłe badyle, a wśrud nih zapomniany wianek czosnku. Odwieczne babki suszyły najdziwniejsze zioła, potem umierały, zapomniawszy o tej aptece. Dziwne to było zaiste, że owa babka, ktura nie zdążyła zdjąć ze stryhu owego czosnku, nie powracała w nocy, aby w jakiś groźny sposub dać znać prawnukom, że na stryhu wisi skarb: wianek pożytecznego czosnku, leczącego astmę, obolałe dziąsła, zwapnienie żył, świeżb, bul zębuw, bużliwość żołądka, a zmieszany z sokiem rozhodnika — nawet lekkie pomieszanie zmysłuw.

Część 6

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Może znuw wynikłaby kłutnia, ale pżewodniczący zadzwonił i powiedział, że nie wolno posłuw nazywać głupcami, że będzie za to wykluczał z posiedzenia.

— A co znaczy wykluczać z posiedzenia?

— To jest parlamentarne wyrażenie. W szkole muwi się: wyżucić za dżwi.

Tak posłowie powoli uczyli się, jak tżeba się sprawować na sejmie.

Pod koniec posiedzenia wszedł jeden spuźniony poseł.

— Pżepraszam że się spuźniłem — muwi — ale mama nie hciała wcale pozwolić, bo wczoraj podrapali mi nos i nabili guza.

Epilog

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

EPILOG

PUBLICZNOŚĆ

wywołując

Dziejopis Wawel! Wawel, narodu dziejopis!

Wawel wyhodzi, kłaniając się.

WAWEL

Pżeświetna publiczności, oto muj skoropis

Zaczął żecz wydażoną wpisywać do kronik.

Pżerwaliście mi pracę.

PUBLICZNOŚĆ

Czyjże jesteś stronnik?

WAWEL

Jestem sędzia bezstronny i naoczny świadek.

PUBLICZNOŚĆ

Jakżeś ty piorunowy opisał pżypadek?

Powiedz! myśmy widzieli żecz całą do końca.

WAWEL

Z ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca,

Zaciekając się w żeczy wydażonej jądże.

Krulowa jak Salomon panowała mądże,

Więc musiała być mądrą, pży mądrości cnota.

PUBLICZNOŚĆ

Panie Wawel, za prędka twyh sąduw szczodrota.

Było za kulisami stać od pierwszej sceny.

WAWEL

Komponowałem wtenczas nad Popielem treny.

PUBLICZNOŚĆ

Cuż o rodzie krulowej?

WAWEL

Z historycznyh szczytuw

Patżąc, rud jej prowadzę z kraju Obotrytów,

Ktuży mięsa nie jedzą. Hoć jeden uczonek

KONIEC EPILOGU

Jesień, rozdział VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VI

Deszcze się rozpadały na dobre.

Już od samego jarmarku świat z wolna zatapiał się w szaryh, mętnyh szkliwah deszczuw, że tylko obrysy boruw i wsi majaczyły blade, niby z pżemiękłej pżędzy utkane.

Szły nieskończone, zimne, pżenikające szarugi jesienne.

Siwe, lodowate bicze deszczuw siekły bezustannie ziemię i pżemiękały do głębi, aż dżewo każde, źdźbło każde dygotało w bezmiernym bulu.

A spod ciężkih hmur, skłębionyh nad ziemią, spod zielonawyh szarug wyhylały się hwilami szmaty pul poczerniałyh, pżemiękłyh, rozpłaszczonyh — to wybłyskiwały strugi spienionej wody, płynącej bruzdami, albo czerniały dżewa samotne na miedzah — jak pżygięte, nabżmiałe wilgocią, tżęsły ostatnimi łahmanami liści i szamotały się rozpacznie, niby psy na uwięzi.

Księga szusta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga szusta

Zaścianek

Pierwsze ruhy wojenne zajazdu — Wyprawa Protazego — Robak z panem Sędzią radzą o żeczy publicznej — Dalszy ciąg wyprawy Protazego bezskutecznej — Ustęp o konopiah — Zaścianek szlahecki Dobrzyn — Opisanie domostwa i osoby Maćka Dobrzyńskiego.

Nieznacznie z wilgotnego wykradał się mroku

Świt bez rumieńca, wiodąc dzień bez światła w oku.

Dawno wszedł dzień, a jeszcze ledwie jest widomy:

Mgła wisiała nad ziemią, jak stżeha ze słomy

Nad ubogą Litwina hatką; w stronie wshodu,

Widać z bielszego nieco na niebie obwodu

Że słońce wstało, tędy ma zstąpić na ziemię;

Lecz idzie niewesoło i po drodze dżemie.

Za pżykładem niebieskim, wszystko się spuźniło

Na ziemi. Bydło puźno na paszę ruszyło

I zdybało zające pży puźnym śniadaniu.

One zwykły do gajuw wracać o świtaniu;

Dziś, okryte tumanem, te mokżycę hrupią,

Te jamki w roli kopiąc, parami się kupią,

I na wolnym powietżu myślą użyć wczasu;

Ale pżed bydłem muszą powracać do lasu.

I w lasah cisza. Ptaszek zbudzony nie śpiewa;

Otżąsnął pieże z rosy, tuli się do dżewa,

Głowę wciska w ramiona, oczy znowu mruży

I czeka słońca. Kędyś, u bżeguw kałuży,

Klekce bocian. Na kopah siedzą wrony zmokłe,

Rozdziawiwszy się ciągną gawędy rozwlokłe;

Obżydłe gospodażom jako wrużby słoty.

Gospodaże już dawno wyszli do roboty.

Już zaczęły żniwiarki swą piosnkę zwyczajną,

Jak dzień słotny ponurą, tęskną, jednostajną,

Tym smutniejszą, że dźwięk jej w mgłę bez eha wsiąka.

Hżąsnęły sierpy w zbożu, ozwała się łąka,

Żąd kosiaży otawę siekącyh wciąż bżąka,

Pogwizdując piosenkę; z końcem każdej zwrotki

Stają, ostżą żelezca i w takt kują w młotki.

Ludzi we mgle nie widać: tylko sierpy, kosy

I pieśni bżmią, jak muzyk niewidzialnyh głosy.

W środku, na snopie zboża Ekonom usiadłszy

Nudzi się, kręci głową, roboty nie patży,

Pogląda na gościniec, na drogi rozstajne,

Kędy działy się jakieś żeczy nadzwyczajne.

Na gościńcu i drogah od samego ranka

Panuje ruh niezwykły. Stąd hłopska furmanka

Skżypi, lecąc jak poczta; stąd szlahecka bryka

Cwałem tarkoce, drugą i tżecią spotyka;

Z lewej drogi posłaniec jak kuryjer goni,

Z prawej pżebiegło w zawud kilkanaście koni:

Wszyscy śpieszą, ku rużnym kierują się stronom.

Co to ma znaczyć? Powstał ze snopa Ekonom,

Hciał pżypatżyć się, spytać; długo stał nad drogą,

Daremnie wołał, nie mugł zatżymać nikogo

Ni poznać we mgle. Jezdni migają jak duhy;

Tylko słyhać raz po raz tętent kopyt głuhy

I, co dziwniejsza jeszcze, szczękanie pałaszy:

Bardzo to Ekonoma i cieszy, i straszy.

Bo hoć na Litwie było naonczas spokojnie,

Dawno już wieści głuhe biegały o wojnie,

O Francuzach, Dąbrowskim, o Napoleonie.

Miałyżby wojnę wrużyć ci jeźdźcy? te bronie?

Ekonom pobiegł wszystko Sędziemu powiedzieć,

Spodziewając się i sam czegoś się dowiedzieć.

W Soplicowie domowi i goście, po kłutni

Wczorajszej, wstali z siebie nieradzi i smutni.

Prużno Wojszczanka damy na kabałę sprasza,

Mężczyznom prużno karty dają do mariasza:

Nie hcą bawić się, ni grać, siedzą, ciho w kątkah,

Mężczyźni palą lulki, kobiety pży prątkah;

Nawet śpią muhy.

Wojski, żuciwszy łopatkę,

Znudzony ciszą, idzie pomiędzy czeladkę;

Woli w kuhennej słuhać ohmistżyni kżykuw,

Gruźb i razuw kuhaża, hałasu kuhcikuw:

Aż go powoli wprawił w pżyjemne mażenie,

Ruh jednostajny rożnuw kręcącyh pieczenie.

Sędzia od rana pisał, zamknąwszy się w izbie;

Woźny od rana czekał pod oknem na pżyzbie.

Sędzia, skończywszy pozew, Protazego wzywa,

Skargę pżeciw Hrabiemu głośno odczytywa:

O skżywdzenie honoru, zelżywe wyrazy,

Zaś pżeciw Gerwazemu o gwałty i razy;

Obudwu, o pżehwałki, o koszta z powodu

Procesu, ciągnie w rejestr taktowy do grodu.

Pozew dziś tżeba wręczyć ustnie, oczywisto,

Nim zajdzie słońce. Woźny z miną uroczystą

Wyciągnął słuh i rękę, skoro pozew zoczył;

Stał poważnie, a rad by z radości podskoczył.

Na samą myśl procesu czuł, że się odmłodził:

Wspomniał na dawne lata, gdy z pozwami hodził

Po guzy, ale razem po zapłaty hojne.

Tak żołnież, ktury strawił życie tocząc wojnę,

A na starość w szpitalah spoczywa kaleki:

Skoro usłyszy trąbę lub bęben daleki,

Hwyta się z łoża, kżyczy pżez sen: «Bij Moskala!»

I na drewnianej nodze skacze ze szpitala,

Tak prędko, że go ledwie może złowić młodzież.

Protazy śpieszył włożyć swą woźnieńską odzież.

Pżecież żupana ani kontusza nie kładzie:

One służą ku wielkiej sądowej paradzie;

Na podruż ma struj inny: szerokie rajtuzy

I kurtkę, kturej poły podpięte na guzy

Można zakasać albo spuścić na kolana;

Czapka z uszami, sznurkiem u wieżhu związana,

Wznosi się na pogodę, spuszcza się pżed słotą.

Tak ubrany wziął pałkę i ruszył piehotą;

Bo woźni pżed procesem, jak szpiegi pżed bojem,

Muszą kryć się pod rużną postacią i strojem.

Dobże zrobił Protazy, że w drogę pośpieszył,

Bo niedługo by swoim pozwem się nacieszył:

W Soplicowie zmieniano kampanii plany.

Do Sędziego wpadł nagle Robak zadumany,

I żekł: «Sędzio, to bieda nam z tą panią ciotką,

Z tą panią Telimeną, kokietką i tżpiotką!

Kiedy Zosia została dzieckiem w biednym stanie,

Jacek ją Telimenie dał na wyhowanie,

Słysząc, że jest osoba dobra, świat znająca:

A postżegam, że ona coś tu nam zamąca,

Intryguje i pono Tadeuszka wabi:

Śledzę ją; albo może bieże się do Hrabi;

Może do obu razem. Obmyślmy więc środki,

Jak się jej pozbyć: bo stąd mogą urość plotki,

Zły pżykład i pomiędzy młokosami zwady,

Kture mogą pomieszać twe prawne układy».

«Układy? — kżyknął Sędzia z niezwykłym zapałem —

Z układuw kwita, już je skończyłem, zerwałem».

«A to co? — pżerwał Robak — gdzie rozum, gdzie głowa?

Co tu mi wasze bajesz, jaka burda nowa?»

«Nie z mej winy — żekł Sędzia — proces to wyjaśni:

Hrabia pyszałek, głupiec, był pżyczyną waśni,

I Gerwazy łotr. Lecz to do sądu należy.

Szkoda, żeś nie był, księże, w zamku na wieczeży,

Poświadczyłbyś, jak Hrabia srodze mnie obraził».

«Po coś waść — kżyknął Robak — do tyh ruin łaził?

Wiesz, jak zamku nie cierpię; odtąd moja noga

Tam nie postanie. Znowu kłutnia! kara Boga!

Jakże tam było? powiedz; tżeba tę żecz zatżeć.

Już mię znudziło wreszcie na tyle głupstw patżeć:

Ważniejsze ja mam sprawy niż godzić pieniaczy;

Ale jeszcze raz zgodzę». «Zgodzić? Cuż to znaczy!

A idźże mi waść wreszcie z tą zgodą do liha! —

Pżerwał Sędzia, tupnąwszy nogą — patżcie mniha!

Że go pżyjmuję gżecznie, hce mnie za nos wodzić!

Wiedz wasze, że Soplice nie zwykli się godzić:

Gdy pozwą, muszą wygrać; nieraz w ih imieniu

Trwał proces, aż wygrali w szustym pokoleniu.

Dosyć zrobiłem głupstwa z porady waszeci,

Zwołując podkomorskie sądy po raz tżeci.

Od dzisiaj nie ma zgody, nie ma, nie ma, nie ma! —

I kżycząc hodził, tupał nogami obiema —

Prucz tego za wczorajszy niegżeczny uczynek

Musi mnie deprekować, albo pojedynek!»

«Ale Sędzio, cuż będzie, jak się Jacek dowie?

Wszak on umże z rozpaczy! Czyliż Soplicowie

Nie narobili jeszcze w tym zamku dość złego?

Bracie! wspominać nie hcę wypadku strasznego...

Wiesz także, że część gruntuw od zamku dziedzica

Zabrała i Soplicom dała Targowica...

Jacek, za gżeh żałując, musiał był ślubować

Pod absolucją, dobra te restytuować:

Wziął więc Zosię, Horeszków dziedziczkę ubogą,

Hodować, wyhowanie jej opłacał drogo;

Hciał ją Tadeuszkowi swojemu wyswatać

I tak dwa porużnione domy znowu zbratać,

I dziedziczce bez wstydu ustąpić grabieży...»

«Lecz cuż to? — kżyknął Sędzia — co do mnie należy?

Ja się nie znałem, nawet nie widziałem z Jackiem;

Ledwiem słyszał o jego życiu hajdamackiem,

Siedząc wtenczas retorem w jezuickiej szkole,

Potem u Wojewody służąc za paholę.

Dano mi dobra, wziąłem; kazał pżyjąć Zosię,

Pżyjąłem, hodowałem, myślę o jej losie:

Dość mnie nudzi ta cała historyja babia!

A potem, czeguż jeszcze wlazł mi tu ten Hrabia?

Z jakim prawem do zamku? Wszak wiesz pżyjacielu,

On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu!

I ma mnie lżyć? a ja go zapraszać do zgody!»

«Bracie! — żekł ksiądz — ważne są do tego powody.

Pamiętasz, że Jacek hciał do wojska słać syna,

Potem w Litwie zostawił: cuż w tym za pżyczyna?

Oto w domu ojczyźnie potżebniejszy będzie.

Słyszałeś pewnie, o czym już gadają wszędzie,

O czym ja wiadomostki pżynosiłem nieraz:

Teraz czas już powiedzieć wszystko, czas już teraz!

Ważne żeczy, muj bracie! Wojna tuż nad nami!

Wojna o Polskę! bracie! Będziem Polakami!

Wojna niehybna! Kiedy z poselstwem tajemnem

Tu biegłem, wojsk forpoczty już stały nad Niemnem;

Napoleon już zbiera armiję ogromną,

Jakiej człowiek nie widział i dzieje nie pomną;

Obok Francuzów ciągnie polskie wojsko całe,

Nasz Józef, nasz Dąbrowski, nasze orły białe!

Już są w drodze; na pierwszy znak Napoleona

Pżejdą Niemen i — bracie! Ojczyzna wskżeszona!»

Sędzia, słuhając, z wolna okulary składał

I, wpatrując się mocno w księdza, nic nie gadał,

Westhnął głęboko, w oczah łzy się zakręciły...

Wreszcie porwał za szyję księdza z całej siły,

«Muj Robaku! — wołając — czy to tylko prawda?

Muj Robaku! — powtażał — czy to tylko prawda?

Ileż razy zwodzono! Pamiętasz? gadali:

Napoleon już idzie! i my już czekali!

Gadano: już w Koronie, już Prusaka pobił,

Wkracza do nas! A on! co? pokuj w Tylży zrobił!

Czy tylko prawda? Czy ty nie zwodzisz sam siebie?»

«Prawda — zawołał Robak — jak Pan Bóg na niebie!»

«Błogosławioneż niehaj będą usta, kture

To zwiastują! — żekł Sędzia — wznosząc ręce w gurę.

Nie pożałujesz twego poselstwa Robaku,

Nie pożałuje klasztor: dwieście owiec z braku

Daję na klasztor. Księże, tyś się wczoraj palił

Do mojego kasztanka i gniadosza hwalił:

Dziś, zaraz w tym kwestarskim wozie pujdą oba;

Dziś proś mnie, o co zehcesz, co ci się podoba,

Nie odmuwię!... Lecz o tym interesie całym

Z Hrabią, daj pokuj: skżywdził mnie, już zapozwałem;

Czyż wypada?»

Załamał ręce ksiądz zdziwiony.

Wlepiwszy oczy w Sędzię, ruszywszy ramiony,

Żekł : «To gdy Napoleon wolność Litwie niesie,

Gdy świat drży cały, to ty myślisz o procesie?

I jeszczeż po tym wszystkim, com tobie powiedział,

Będziesz spokojnie, ręce założywszy, siedział,

Gdy działać tżeba!» «Działać? Cuż?» Sędzia zapytał.

«Jeszcześ — żekł Robak — z oczu moih nie wyczytał?

Jeszcze serce nic tobie nie gada? Ah bracie!

Jeśli Soplicowskiej krwi kroplę w żyłah macie,

Uważ tylko: Francuzi udeżają z pżodu...

A gdyby z tyłu zrobić powstanie narodu?

Co myślisz? Nieh no Pogoń zarży, nieh na Żmudzi

Niedźwiedź ryknie! Ah, gdyby jakie tysiąc ludzi,

Gdyby hoć pięćset z tyłu na Moskwę natarło,

Powstanie jako pożar wkoło rozpostarło,

Gdybyśmy my, nabrawszy Moskwie harmat, znakuw,

Zwycięzcy szli powitać wybawcuw rodakuw?...

Ciągniemy! Napoleon, widząc nasze lance,

Pyta, co to za wojsko; my kżyczym: »Powstańce,

Najjaśniejszy Cesarzu! Litwa ohotnicy!«

Pyta: pod czyją wodzą? — »Sędziego Soplicy!«

Ah, ktuż by potem pisnąć śmiał o Targowicy?...

Bracie, puki Ponarom stać, Niemnowi płynąć,

Puty w Litwie Sopliców imieniowi słynąć;

Wnukuw, prawnukuw będzie Jagiełłów stolica

Wskazywać palcem, muwiąc: oto jest Soplica,

Z tyh Sopliców, co pierwsi zrobili powstanie!»

A na to Sędzia: «Mniejsza o ludzkie gadanie;

Nigdy nie dbałem bardzo o pohwały świata:

Bóg świadkiem, żem niewinien gżehuw mego brata;

W politykę jam nigdy bardzo się nie wdawał,

Użędując i ożąc mojej ziemi kawał.

Lecz jestem szlahcic, rad bym plamę domu zmazać;

Jestem Polak, dla kraju rad bym coś dokazać,

Hoć duszę oddać. W szablę nie byłem zbyt tęgi;

Wszakże, bierali ludzie i ode mnie cięgi,

Wie świat, że w czasie polskih ostatnih sejmikuw

Wyzwałem i zraniłem dwuh braci Buzwików,

Ktuży... Ale to mniejsza. Jakże wasze myśli?

Czy potżeba, żebyśmy zaraz w pole wyszli?

Stżelcuw zebrać, żecz łatwa; prohu mam dostatek;

W plebanii u księdza jest kilka armatek;

Pżypominam, iż Jankiel muwił, iż u siebie

Ma groty do lanc, że je mogę wziąć w potżebie;

Te groty pżywiuzł w pakah gotowyh z Królewca

Pod sekretem; weźmiem je, zaraz zrobim dżewca;

Szabel nam nie zabraknie; szlahta na koń wsiędzie,

Ja z synowcem na czele, i — jakoś to będzie!»

«O polska krwi! — zawołał Bernardyn wzruszony,

Z otwartymi skoczywszy na Sędzię ramiony —

Prawe dziecię Sopliców! Tobie Bóg pżeznacza

Oczyścić gżehy brata twojego tułacza!

Zawszem ciebie szanował; ale od tej hwili

Koham cię, jak gdybyśmy bracią sobie byli!...

Pżygotujemy wszystko; lecz wyjść nie czas jeszcze:

Ja sam wyznaczę miejsce i czas wam obwieszczę.

Wiem, że car wysiał gońcuw do Napoleona

Prosić o pokuj; wojna nie jest ogłoszona:

Lecz książę Józef słyszał od pana Biniona,

Francuza, co należy do cesarskiej rady,

Że się na niczym skończą wszystkie te układy,

Że będzie wojna. Książę wysłał mnie na zwiady,

Z rozkazem, żeby byli Litwini gotowi

Dowieść pżyhodzącemu Napoleonowi,

Że hcą złączyć się znowu z siostrą swą, Koroną,

I żądają, ażeby Polskę pżywrucono.

Tymczasem, bracie, z Hrabią tżeba pżyjść do zgody.

Jest to dziwak, fantastyk trohę, ale młody,

Poczciwy, dobry Polak: potżebny nam taki.

W rewolucyjah bardzo potżebne dziwaki:

Wiem z doświadczenia; nawet głupi się pżydadzą,

Byle tylko poczciwi i pod mądryh władzą.

Hrabia pan, ma u szlahty wielkie zahowanie,

Cały powiat ruszy się, jeśli on powstanie;

Znając jego majątek, każdy szlahcic powie:

Musi to być żecz pewna, gdy z nią są panowie.

Biegę do niego zaraz...» «Nieh się pierwszy zgłosi —

Żekł Sędzia — nieh pżyjedzie tu, nieh mnie pżeprosi;

Wszak jestem starszy wiekiem, jestem na użędzie!

Co się tycze procesu, sąd arbitruw będzie...»

Bernardyn tżasnął dżwiami. «No, szczęśliwa droga!»

Żekł Sędzia.

Ksiądz wpadł w powuz stojący u proga,

Tnie biczem konie, łehce lejcami po bokah;

Furknęła kałamaszka, ginie w mgły obłokah;

Tylko kiedy niekiedy kaptur mniha bury

Wznosi się nad tumany jako sęp nad hmury.

Woźny już dawniej wyszedł ku domowi Hrabi.

Jak lis bywalec, gdy go woń słoniny wabi,

Bieży ku niej, a stżelcuw zna fortele skryte,

Bieży, staje, pżysiada coraz, wznosi kitę

I wiatr nią jak wahlażem ku swym nozdżom tuli,

Pyta wiatru, czy stżelcy jadła nie zatruli:

Protazy zeszedł z drogi i wzdłuż sianożęci

Krąży około domu; pałkę w ręku kręci,

Udaje, że obaczył kędyś bydło w szkodzie.

Tak zręcznie lawirując, stanął pży ogrodzie;

Shylił się, bieży, żekłbyś iż derkacza tropi:

Aż nagle skoczył pżez płot i wpadł do konopi.

W tej zielonej, pahnącej i gęstej kżewinie

Koło domu jest pewny pżytułek źwieżynie

I ludziom. Nieraz zając zdybany w kapuście

Skacze skryć się w konopiah bezpieczniej niż w hruście:

Bo go dla gęstwi ziela ani hart nie zgoni,

Ani ogar wywietży dla zbyt tęgiej woni.

W konopiah człowiek dworski, uhodząc kańczuka

Lub pięści, siedzi ciho, aż się pan wyfuka.

I nawet często zbiegli od rekruta hłopi,

Gdy ih żąd śledzi w lasah, siedzą śrud konopi.

I stąd to w czasie bitew, zajazduw, tradowań,

Obie strony nie szczędzą wielkih usiłowań,

Ażeby stanowisko zająć konopiane,

Kture z pżodu ciągnie się aż pod dworską ścianę,

A z tyłu, pospolicie stykając się z hmielem,

Kryje atak i odwrut pżed niepżyjacielem.

Protazy, hoć człek śmiały, uczuł nieco strahu:

Bo pżypomniał z samego rośliny zapahu

Rużne swoje dawniejsze woźnieńskie pżypadki,

Jedne po drugih, biorąc konopie na świadki:

Jako raz zapozwany szlahcic z Telsz, Dzindolet,

Rozkazał mu, oparłszy o piersi pistolet,

Wleźć pod stuł i uw pozew psim głosem odszczekać,

Że Woźny musiał co thu w konopie uciekać.

Jak puźniej Wołodkowicz, pan dumny, zuhwały,

Co rozpędzał sejmiki, gwałcił trybunały,

Pżyjąwszy użędowy pozew, zdarł na sztuki,

I postawiwszy pży dżwiah z kijami hajduki,

Sam nad Woźnego głową tżymał goły rapier,

Kżycząc: «Albo cię zetnę, albo zjedz twuj papier!»

Woźny niby jeść zaczął, jak człowiek roztropny,

Aż skradłszy się do okna, wpadł w ogrud konopny.

Wprawdzie już wtenczas w Litwie nie było zwyczajem

Opędzać się od pozwuw szablą lub nahajem,

I ledwie Woźny czasem usłyszał łajanie:

Ale Protazy o tej obyczajuw zmianie

Wiedzieć nie mugł, bo dawno już pozwuw nie naszał.

Hoć zawsze gotuw, hoć się Sędziemu sam wpraszał,

Sędzia dotąd, pżez winny wzgląd na lata stare,

Odmawiał jego prośbom; dziś pżyjął ofiarę,

Dla naglącej potżeby.

Woźny patży, czuwa:

Ciho wszędzie; w konopie z wolna ręce wsuwa,

I rozhylając gęstwę badyluw, w jażynie

Jako rybak pod wodą nurkujący płynie;

Wzniusł głowę: ciho wszędzie; do okien się skrada:

Ciho wszędzie; pżez okna głąb pałacu bada:

Pusto wszędzie; na ganek whodzi nie bez strahu,

Odmyka klamkę i pusto jak w zaklętym gmahu;

Dobywa pozew, czyta głośno oświadczenie.

A wtem usłyszał turkot, uczuł serca drżenie,

Hciał uciec... gdy ode dżwi zaszła mu osoba:

Szczęściem znajoma! Robak! Zdziwili się oba.

Widno, że Hrabia kędyś ruszył z całym dworem,

I bardzo śpieszył, bo dżwi zostawił otworem.

Widać, że się uzbrajał: leżały dwururki

I sztućce na podłodze, dalej sztenfle, kurki,

I nażędzia ślusarskie, kturymi rynsztunki

Poprawiano; proh, papier: robiono ładunki.

Czy Hrabia z całym dworem wyjehał na łowy?

Ale po cuż broń ręczna? Tu szabla bez głowy

Zardzewiała, tam leży szpada bez temlaku:

Zapewne wybierano oręż z tego braku,

I poruszono nawet stare broni składy.

Robak obejżał pilnie rusznice i szpady,

A potem do folwarku wybrał się na zwiady,

Szukając sług, żeby się rozpytać o Hrabię.

W pustym folwarku ledwie wynalazł dwie babie,

Od kturyh słyszy, że pan i dworska drużyna

Ruszyli tłumnie, zbrojnie, drogą do Dobrzyna.

Słynie szeroko w Litwie Dobrzyński zaścianek

Męstwem swoih szlahcicuw, pięknością szlahcianek.

Niegdyś możny i ludny: bo gdy krul Jan Trzeci

Obwołał pospolite ruszenie pżez wici,

Horąży wojewudztwa z samego Dobrzyna

Pżywiudł mu sześćset zbrojnej szlahty. Dziś rodzina

Zmniejszona, zubożała. Dawniej w pańskih dworah

Lub wojsku, na zajazdah, sejmikowyh zborah,

Zwykli byli Dobrzyńscy żyć o łatwym hlebie:

Teraz, zmuszeni sami pracować na siebie

Jako zaciężne hłopstwo! tylko że siermięgi

Nie noszą, lecz kapoty białe w czarne pręgi,

A w niedzielę kontusze. Struj także szlahcianek

Najuboższyh rużni się od hłopskih katanek:

Zwykle hodzą w drylihah albo perkaliczkah,

Bydło pasą nie w łapciah z kory, lecz w tżewiczkah,

I żną zboże, a nawet pżędzą w rękawiczkah.

Rużnili się Dobrzyńscy między Litwą bracią

Językiem swoim, tudzież wzrostem i postacią.

Czysta krew lacka, wszyscy mieli czarne włosy,

Wysokie czoła, czarne oczy, orle nosy;

Z Dobrzyńskiej ziemi rud swuj starożytny wiedli,

A hoć od lat czterystu na Litwie osiedli,

Zahowali mazurską mowę i zwyczaje.

Jeśli ktury z nih dziecku imię na hżcie daje,

Zawsze zwykł za patrona brać koronijasza;

Świętego Bartłomieja albo Matyjasza:

Tak Syn Macieja zawżdy zwał się Bartłomiejem,

A znowu Bartłomieja syn zwał się Maciejem:

Kobiety wszystkie hżczono Kachny lub Maryny.

By rozeznać się wpośrud takiej mieszaniny,

Brali rużne pżydomki od jakiej zalety

Lub wady, tak mężczyźni jako i kobiety.

Mężczyznom czasem kilka dawano pżydomkuw,

Na znak pogardy albo szacunku spułziomkuw;

Czasem jedenże szlahcic inaczej w Dobrzynie,

A pod innym nazwiskiem u sąsiaduw słynie;

Dobrzyńskich naśladując, inna szlahta bliska

Brała ruwnież pżydomki, zwane imioniska.

Teraz ih każda prawie używa rodzina,

A żadki wie, iż mają początek z Dobrzyna,

I były tam potżebne: kiedy w reszcie kraju

Głupim naśladownictwem weszły do zwyczaju.

Więc Matyjasz Dobrzyński, ktury stał na czele

Całej rodziny, zwan był Kurkiem na kościele;

Potem, z siedemset dziewięćdziesiąt czwartym rokiem

Odmieniwszy pżydomek, ohżcił się Zabokiem;

Toż Królikiem Dobrzyńscy mianują go sami,

A Litwini nazwali Maćkiem nad Maćkami.

Jak on nad Dobrzyńskimi, dom jego nad siołem

Panował, stojąc między karczmą i kościołem.

Widać żadko zwiedzany, mieszka w nim hołota:

Bo brama sterczy bez wrut, ogrody bez płota,

Niezasiane, na gżędah już porosły bżozki;

Pżecież ten folwark zdał się być stolicą wioski,

Iż kształtniejszy od innyh hat, bardziej rozległy,

I prawą stronę, gdzie jest świetlica, miał z cegły.

Obok lamus, spihż, gumno, obora i stajnie,

Wszystko w kupie, jak bywa u szlahty zwyczajnie;

Wszystko nadzwyczaj stare, zgniłe. Domu dahy

Świeciły się, jak gdyby od zielonej blahy,

Od mhu i trawy, ktura buja jak na łące.

Po stżehah gumien niby ogrody wiszące

Rużnyh roślin, pokżywa i krokos czerwony,

Żułta dziewanna, szczyru barwiste ogony.

Gniazda ptastwa rużnego, w stryhah gołębniki,

W oknah gniazda jaskułcze, u progu kruliki

Białe skaczą i ryją w niedeptanej darni.

Słowem: dwur na kształt klatki albo krulikarni.

A dawniej był obronny! Pełno wszędzie śladuw,

Że wielkih i że częstyh doznawał napaduw.

Pod bramą dotąd w trawie, jak dziecięca głowa,

Wielka leżała kula żelazna działowa

Od czasuw szwedzkih; niegdyś skżydło wrut otwarte

Bywało o tę kulę jak o głaz oparte.

Na dziedzińcu, spomiędzy piołunu i hwastu,

Wznoszą się stare szczęty kżyżuw kilkunastu

Na ziemi nieświęconej: znać, że tu howano

Poległyh śmiercią nagłą i niespodziewaną.

Kto by uważał z bliska lamus, spihż i hatę,

Ujży ściany od ziemi do szczytu pstrokate

Niby rojem owaduw czarnyh: w każdej plamie

Siedzi we środku kula jak tżmiel w ziemnej jamie.

U dżwi domostwa wszystkie klamki, ćwieki, haki

Albo ucięte, albo noszą szabel znaki:

Pewnie tu probowano hartu zygmuntuwek,

Kturymi można śmiało ćwieki obciąć z głuwek,

Lub hak pżerżnąć, w bżeszczocie nie zrobiwszy szczerby.

Nade dżwiami, Dobrzyńskich widne były herby;

Lecz armaturę — seruw zasłoniły pułki

I zasklepiły gęsto gniazdami jaskułki.

Wewnątż samego domu, w stajni i wozowni,

Pełno znajdziesz rynsztunkuw, jak w starej zbrojowni.

Pod dahem wiszą cztery ogromne szyszaki,

Ozdoby czuł marsowyh: dziś Wenery ptaki,

Gołębie, w nih gruhając karmią swe pisklęta.

W stajni kolczuga wielka nad żłobem rozpięta

I pierścieniasty panceż służą za drabinę,

W kturą hłopiec zażuca źrebcom dzięcielinę.

W kuhni kilka rapieruw kuharka bezbożna

Odhartowała, kładąc je w piec zamiast rożna;

Buńczukiem, łupem z Wiednia, otżepywa żarna:

Słowem, wygnała Marsa Ceres gospodarna

I panuje z Pomoną, Florą i Wertumnem

Nad Dobrzyńskiego domem, stodołą i gumnem.

Ale dziś muszą znowu ustąpić boginie:

Mars powraca.

O świcie zjawił się w Dobrzynie

Konny posłaniec; biega od haty do haty,

Budzi jak na pańszczyznę. Wstają szlahta braty,

Napełniają się ciżbą zaścianku ulice,

Słyhać kżyk w karczmie, widać w plebanii świéce.

Biega; jeden drugiego pyta co to znaczy,

Staży składają radę, młudź konie kulbaczy,

Kobiety zatżymują, hłopcy się szamocą,

Rwą się biec, bić się, ale nie wiedzą z kim, o co?

Muszą hcąc nie hcąc zostać. W mieszkaniu plebana

Trwa rada długa, tłumna, strasznie zamieszana;

Aż nie mogąc zdań zgodzić, na koniec stanowi

Pżełożyć całą sprawę ojcu Maciejowi.

Siedemdziesiąt dwa lat liczył Maciej, stażec dziarski

Niskiego wzrostu, dawny konfederat barski.

Pamiętają i swoi, i niepżyjaciele

Jego damaskowaną kżywą karabelę,

Kturą piki i sztyki żezał na kształt sieczki,

I kturej żartem skromne dał imię Rózeczki.

Z konfederata stał się stronnikiem krulewskim,

I tżymał z Tyzenhauzem, podskarbim litewskim;

Lecz gdy krul w Targowicy pżyjął uczestnictwo,

Maciej opuścił znowu krulewskie stronnictwo.

I stąd to, że pżehodził partyi tak wiele,

Nazywany był dawniej Kurkiem na kościele:

Że jak kurek za wiatrem horągiewkę zwracał.

Pżyczynę zmian tak częstyh na prużno byś macał:

Może Maciej zbyt wojnę lubił; zwyciężony

W jednej stronie, znuw bitwy szukał z drugiej strony?

Może, bystry polityk, duh czasu zbadywał,

I tam szedł, gdzie ojczyzny dobro upatrywał?

Kto wie! To pewna, że go nigdy nie uwiodły

Ani hęć osobistej hwały, ni zysk podły,

I że nigdy z moskiewską partyją nie tżymał;

Na sam widok Moskala pienił się i zżymał.

By nie spotkać Moskala, po kraju zaboże

Siedział w domu jak niedźwiedź, gdy ssie łapę w boże.

Ostatni raz wojował, poszedłszy z Ogińskim

Do Wilna, gdzie służyli oba pod Jasińskim,

I tam z Rózeczką cuduw dokazał odwagi.

Wiadomo, że sam jeden skoczył z wałuw Pragi

Bronić pana Pocieja, ktury odbieżany

Na placu boju, dostał dwadzieścia tży rany.

Myślano długo w Litwie, że obu zabito:

Wrucili oba, każdy pokłuty jak sito.

Pan Pociej, zacny człowiek, hciał zaraz po wojnie

Obrońcę Dobrzyńskiego wynagrodzić hojnie;

Dawał mu folwark pięciu dymuw w dożywocie

I wyznaczył mu rocznie tysiąc złotyh w złocie.

Lecz Dobrzyński odpisał: «Nieh Pociej Macieja

A nie Maciej Pocieja ma za dobrodzieja».

Odmuwił więc folwarku i nie pżyjął płacy;

Sam wruciwszy do domu, żył z własnej rąk pracy,

Sprawując ule dla pszczuł, lekarstwa dla bydła,

Szląc na targ kuropatwy, kture łowił w sidła

I polując na źwieża.

Było dość w Dobrzynie

Staryh ludzi roztropnyh, ktuży po łacinie

Umieli i w palestże ćwiczyli się z młodu;

Było dość majętniejszyh: a z całego rodu

Maciek prostak ubogi był najwięcej czczony,

Nie tylko jako rębacz Rózeczką wsławiony,

Lecz jako człek mądrego i pewnego zdania,

Znający dzieje kraju, rodziny podania.

Zaruwno świadom prawa jak i gospodarstwa,

Wiedział także sekreta stżelcuw i lekarstwa;

Pżyznawano mu nawet (czemu pleban pżeczy)

Wiadomość nadzwyczajnyh i nadludzkih żeczy.

To pewna, że powietża zmiany zna dokładnie,

I częściej niż kalendaż gospodarski zgadnie.

Nie dziw tedy, że czy to siejbę rozpoczynać,

Czy wiciny wyprawiać, czy zboże zażynać,

Czy procesować, czyli zawierać układy:

Nie działo się w Dobrzynie nic bez Maćka rady.

Wpływu takiego stażec bynajmniej nie szukał;

Owszem, hciał się go pozbyć, klientuw swyh fukał,

I najczęściej wypyhał milczkiem za dżwi domu.

Rady żadko udzielał i nie lada komu;

Ledwie w niezmiernie ważnyh sporah lub umowah

Pytany, wyżekł zdanie i w niewielu słowah.

Myślano, że dzisiejszej podejmie się sprawy

I stanie swą osobą na czele wyprawy;

Bo bijatykę lubił niezmiernie za młodu

I był niepżyjacielem moskiewskiego rodu.

Właśnie staruszek hodził po samotnym dwoże,

Nucąc piosenkę: Kiedy ranne wstają zoże,

Rad, że się wypogadza. Mgła nie szła do gury,

Jak się dziać zwykło, kiedy zbierają się hmury,

Ale coraz spadała. Wiatr rozwinął dłonie

I mgłę muskał, wygładzał, rozścielał na błonie;

Tymczasem słonko z gury tysiącem promieni

Tło pżetyka, pośrebża, wyzłaca, rumieni.

Jak para mistżuw w Słucku lity pas wyrabia:

Dziewica siedząc w dole krośny ujedwabia

I tło ręką wygładza, tymczasem tkacz z gury

Zżuca jej nitki srebra, złota i purpury,

Twożąc barwy i kwiaty: tak dziś ziemię całą

Wiatr tumanami osnuł, a słońce dzieżgało.

Maciej ogżał się słońcem, zakończył pacieże,

I już się do swojego gospodarstwa bieże.

Wyniusł traw, liścia; usiadł pżed domem i świsnął:

Na ten świst ruj krulikuw spod ziemi wytrysnął.

Jako narcyzy nagle wykwitłe nad trawę,

Bielą się długie słuhy; pod nimi jaskrawe

Pżeświecają się oczki jak krwawe rubiny,

Gęsto wszyte w aksamit zielonej darniny.

Już kruliki na łapkah stają; każdy słuha,

Patży; na koniec cała tżudka białopuha

Bieży do starca liśćmi kapusty znęcona,

Do nug mu, na kolana skacze, na ramiona.

On, sam biały jak krulik, lubi ih gromadzić

Wkoło siebie i ręką ciepły ih puh gładzić;

A drugą ręką z czapki proso w trawę miota

Dla wrubluw: spada z dahuw kżykliwa hołota.

Gdy się staruszek bawił widokiem biesiady,

Nagle kruliki znikły w ziemi, a gromady

Wrubluw na dah uciekły pżed gośćmi nowymi,

Ktuży szli do folwarku krokami prędkiemi.

Byli to z plebanii pżez szlahty gromadę

Posłowie wyprawieni do Maćka po radę.

Z dala witając starca niskimi ukłony

Żekli: «Nieh będzie Jezus Chrystus pohwalony»

«Na wieki wiekuw, amen» stażec odpowiedział,

A gdy się o ważności poselstwa dowiedział,

Prosi do haty. Weszli, zasiadają ławę;

Pierwszy z posłuw stał w środku i jął zdawać sprawę.

Tymczasem szlahty coraz gęściej pżybywało:

Dobrzyńscy prawie wszyscy, sąsiaduw niemało

Z okolicznyh zaściankuw, zbrojni i bezbronni,

W kałamaszkah i bryczkah, i piesi, i konni.

Stawią wozy, podjezdki do bżezinek wiążą,

Ciekawi skutku narad koło domu krążą;

Już izbę napełnili, kupią się do sieni,

Inni słuhają, w okna głowami wciśnieni.