Akt II
AKT II
Świeczniki pogaszone; na stole mała lampka kuhenna
SCENA I
Gospodyni, Isia
GOSPODYNI
Tża rozbirać dzieci spać,
już pułnocno godzina.
ISIA
Mnie sie nie hce spać,
pokil bedom grać,
a tamte dziecka śpiom,
nieh se lezom, tak jak som.
GOSPODYNI
Hodź tu zaraz.
ISIA
Matusiu,
jesce ino w kułko raz;
pżyjżę im sie z komina.
GOSPODYNI
Nie bedzies kcieć jutro wstać;
z łużka tżeba wyganiać,
a do łużka tżeba gnać.
ISIA
Nie, nie pude, matusiu,
zaroz bedom cepiny,
muse widzieć cepiny,
matusieńku, matusiu,
ino dziś, ino dziś.
GOSPODYNI
Ocy ci sie pżymykają,
ślipki ci sie mruzom.
ISIA
Hciałabym być duzom:
jak cepiny pżypinają,
jak druhny słuzom.
GOSPODYNI
A pżynieś tu lampę haw,
pozakołysz dziecko,
dobże mi sie spraw,
to pudzies w kułecko.
SCENA II
Gospodyni, Isia, Klimina
KLIMINA
w drugiej izbie
Juz cepiny, juz cepiny,
podciez tam, podciez juz,
na mężatki szyćkie mus.
Obiedwie zaświecają małe łojuwki i z płonącymi świeczkami w rękah idą ku Weselu, gdzie się odbywają oczepiny. Po ih odejściu hwilę Isia sama bawi się rozkręcaniem i pżykręcaniem lampki i patży we światło. Pułnoc bije na zegaże w izbie.
SCENA III
Isia, Chochoł
CHOCHOŁ
Kto mnie wołał,
czego hciał —
zebrałem się,
w com ta miał:
jestem, jestem
na Wesele,
pżyjedzie tu
gości wiele,
żeby ino wiher wiał.
Co się w duszy komu gra,
co kto w swoih widzi snah:
czy to gżeh,
czy to śmieh,
czy to kapcan, czy to pan,
na Wesele pżyjdzie w tan.
ISIA
Aj, aj, aj — aj, aj, aj,
a cuz to za śmieć?!
CHOCHOŁ
Tatusiowi powiadaj,
że tu gości będzie miał,
jako hciał, jako hciał.
ISIA
A ty mi się pżepadaj,
śmieciu jakiś, hohole,
huś ha, na pole!
CHOCHOŁ
Tatusiowi powiadaj...
ISIA
Huś ha, na pole,
głupi śmieciu, hohole!
CHOCHOŁ
Szepnij w uho mamusie...
ISIA
Wynoha, paralusie!
CHOCHOŁ
Kto mnie wołał,
czego hciał...
ISIA
A, słomiany nygusie,
wynoha, paralusie!
CHOCHOŁ
Ubrałem sie, w com ta miał,
sam twuj tatuś na mnie wdział,
bo się bał, bo się bał,
jak jesienny wiher dął,
zaś bym zwiądł, ruży kżak,
a tak, tak, a tak, tak,
skądże bym ja sam to wziął...
ISIA
Idź precz, idź precz, na pole,
huś ha, hulaj, hohole!
CHOCHOŁ
Kto mnie wołał,
czego hciał,
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
SCENA IV
Marysia, Wojtek
MARYSIA
Odpocnijze haw, Wojtecku,
bo i jo tańcem zmęcona.
WOJTEK
O mojaś ty, serce, zona,
moja duszo, tak mi smutno
o ciebie — idź ta ku muzyce,
hulaj...
MARYSIA
Tak se ta znuw nie zyce,
żebym wystoć nie mogła
pży tobie.
WOJTEK
Nagle mi się zawruciło w głowie,
jakby twoje to wesele było,
nuci
„ale nie nase, Marysiu,
ale nie nase...”
MARYSIA
Podź hań, pży dzieciah se siądź,
pośpij, zaśpisz bolenie.
WOJTEK
W głowie mi sie zamrocyło,
inom ku muzyce wszed,
i tak mi sie uwidziło,
ze łazom koło nos cienie...
MARYSIA
Czarno figura po ścienie
ze światła — o, patżajże sie,
widzis, jak po wszyćkim goni — ?
WOJTEK
nuci
„Pilnuj, parobku, koni,
pon ci dziewuhę zgoni...”
Pżystaw gęby, żonisiu.
MARYSIA
Smęcisz czego — ?
WOJTEK
Marysiu!
Gdy oboje idą do alkieża w głębi, Marysia zabiera lampkę ze stołu. Izba pozostaje ciemna — tylko alkież oświetlony i od weselnyh dżwi smuga światła.
SCENA V
Marysia, Widmo
WIDMO
Miałem ci być poślubiony,
moja ślubna ty.
MARYSIA
Bywałeś muj nażeczony,
pżyżekałeś mi.
WIDMO
Byłaś dla mnie słońce złote,
w moim domku zimno mnie.
MARYSIA
Mruz jakisi od wos wionie,
zimnem ubiur dmie.
WIDMO
Ogniem, żarem lico płonie,
zaś krew w tobie wre.
MARYSIA
Miałam ci być poślubiona
i muj ślubny ty.
WIDMO
Maryś, Maryś, nażeczona,
długie moje sny.
MARYSIA
Ka ty mieszkasz, kaś ty jest?
Jehałeś do obcyh miest,
czekałam cie długo, długo
i nie doczekałam sie.
Kaś ty jest, kajś ty jest,
gdzie ty mieszkasz, gdzie?
WIDMO
Goniłem do rużnyh miest,
rozhulaniec, pędziwiatr,
ażem gdziesi w ziemię wpad,
gdzie mnie toczy gad.
MARYSIA
O muj Boże, Boże muj,
to juz ciebie tocy gad.
WIDMO
Zwabiło mnie eho z Tatr,
otom jest, otom jest,
zwabiły mnie głosy z hat,
do myśli mi pżyszedł gest
pżypomnieć się z dawnyh lat;
domek muj, podobnoś grub,
nie jestem wymagający,
pżeszedłem niejedną z prub,
ale żebym ja był trup,
nie wież, Maryś, bo to kłam;
żywie Duch, żywie Duch,
wytężyłem cały słuh,
zwabiły mnie głosy z hat.
MARYSIA
Ka twuj grub, ka twuj grub?
Pono gdziesi zadaleko,
nie dobiegnie, nie doleci.
Ona pżesłania oczy ręką, on zaś jej, nagły, dłoń odrywa.
WIDMO
Łzy mnie palą, łzy mnie pieką,
liho bież grub muj;
otom jest, otom twuj;
czy pamiętasz jeszcze dzień,
jak nas gruszy cienił cień,
tu w tym sadzie, na zieleni,
śrud połednia, śrud promieni,
pży mnie stałaś: w dłoni dłoń — ?
MARYSIA
Dawno, dawno, tyle lat.
WIDMO
Skłońże ku mnie głuwkę, skłoń.
MARYSIA
Hańśmy stoli w dłoni dłoń —
szedł od ciebie swat.
WIDMO
Dawno, dawno, tyle lat.
MARYSIA
Miałabym tylo wesele,
co jak dziś, jak to dziś.
WIDMO
Potańcujmy raz dokoła,
potem zaś znuw mus mnie iść.
MARYSIA
Som tu twoi pżyjaciele,
ostań hwile.
WIDMO
Raz dokoła,
— — — — — — — — — — — —
potem to już mus mnie iść:
mus mnie woła, mus mnie woła.
MARYSIA
Ano dziś nasze wesele;
raz dokoła, raz dokoła.
WIDMO
Taki smutek idzie z czoła...
MARYSIA
Takie zimno wieje z ust...
WIDMO
Pżytul mnie do twoih hust,
pżytul mnie do piersi, rąk...
MARYSIA
Nie hytaj sie moih wstąg,
taki wieje trupi ciąg.
WIDMO
Kohaj...!
MARYSIA
Precz, nie sięgaj lic.
WIDMO
Nie broń mi się — nic to, nic...
MARYSIA
Zimnem dołu wieje struj,
ty nie muj, ty nie muj!
WIDMO
Mus mnie woła, mus mnie woła,
raz dokoła...
MARYSIA
Stuj, ah, stuj!
SCENA VI
Marysia, Wojtek
WOJTEK
Maryś — jakoześ ty blado — ?
MARYSIA
To światła sie takie kładą
po tważy...
WOJTEK
Tżęsiesz się cała.
MARYSIA
Uhyliłam dżwi i stamtąd powiała
jakaś zawieja — to nic —
WOJTEK
A to znuw czerwoność do lic
pżyszła —
MARYSIA
Z twojego patżenia;
pżytul mnie, Wojtecku, do siebie,
wole ciebie, wole ciebie.
WOJTEK
nuci
„Pujdze, Maryś, po niewoli
na muj jeden zagon roli”.
SCENA VII
Stańczyk, Dziennikarz
STAŃCZYK
idąc
Ktoś się za mną włuczy wciąż.
DZIENNIKARZ
Ktoś pżede mną ciągle stąpa.
STAŃCZYK
już był usiadł
Domek mały, hata skąpa:
Polska, swoi, własne łzy,
własne trwogi, zbrodnie, sny,
własne brudy, podłość, kłam;
znam, zanadto dobże znam.
DZIENNIKARZ
Zacz kto? —
STAŃCZYK
Błazen.
DZIENNIKARZ
poznając
Wielki mąż!
STAŃCZYK
Wielki, bo w błazeńskiej szacie;
wielki, bo wam z oczu zszedł,
błaznuw coraz więcej macie,
nieomal błazeńskie wiece;
Salve, bracie!
DZIENNIKARZ
Ojcze, Salve!
Szereg dobryh błaznuw zżedł,
pżywdziewamy szarą barwę;
koncept narodowy gaśnie;
gasną coraz te pohodnie,
kture do hajdukuw ręku
pżywiązane żarem płoną.
Skąpały, zżarły się świece,
a że do rąk pżytroczone,
więc jeszcze palą się ręce,
w tę samą zaklęte stronę. —
Tżeba by do służby narodu
błaznuw całego zastępu;
palą się hajduki w męce,
z własnego bulu się śmieją;
gasną świece narodowe,
okropne żeczy się dzieją,
śmiehem i szyderstwem biegu
obudzić, ośmielić zdolne
serce spodlone, niewolne,
kture naszą krew zaprawia.
STAŃCZYK
A wolicie spać —
DZIENNIKARZ
To jedno!
Usypiam duszę mą biedną
i usypiam brata mego;
wszystko jedno, wszystko jedno,
tyle złego, co dobrego,
okropne żeczy się dzieją.
Patżeć na pżebiegi zdażeń —
dalekie, dalekie od mażeń,
tak odległe od wszystkiego,
co było wielkie w kraju;
że wszystko, co było, pżepadło,
bezpowrotnie w mroku zbladło:
to bajki o Trzecim Maju!
Matkę do trumny się kładło,
siostry i rodzinę całą;
ksiądz pokropił i poświęcił,
grabaże gruz pżywalili;
epigonuw co zostało,
na stypie się weselili
wesołością, co pżeklina;
w pijaństwie duszę zabili,
a nie mogli zabić serca.
Zostało serce, co woła,
spłakane u bram kościoła,
skrwawione u wrut świątyni
i jeszcze w męce okrutnej,
w czułej litości rozżutnej
samo siebie wini.
STAŃCZYK
Asan jako spowiedź czyni,
spowiedź, widzę, cudzyh gżehuw;
Acan się zalewa łzami,
duszę krwawi, serce krwawi;
ale znać z Acana mowy,
że jest — tak — pżeciętnie zdrowy;
jutro humor się naprawi. —
Gotuw mi płakać najżewniej,
rozczulać się cudzyh gżehuw,
u bliskiego widzieć tramy,
zbrodnie, brudy, gżehy, plamy
i za swojego bliskiego
uczynić publiczną spowiedź. —
A! doprawdy! warte śmiehuw —
Może jeszcze rozgżeszenie
wziąć kapłańskie z cudzyh zbrodni —
DZIENNIKARZ
Wina ojca idzie w syna;
niegodnyh synowie niegodni;
ten pżeklina, uw pżeklina —
rud pamięta, brat pamięta,
kto te pozakładał pęta
i że ręka, co pżeklęta,
była swoja. — Rozbrat wieczny
duszy z ciałem, ciała z duszą;
w nim się słabi kruszą —
miecz do walki obosieczny —
myśmy słabi. — Wielkość gniecie,
pżekleństwo nosi na gżbiecie:
zbrodnie nosi, czarne kiry,
szatę krwawą Dejaniry
Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła —
Jakaż nasza dzisiaj Wola?!
Czarodziejska dłoń ogrodła
nasze pola.
STAŃCZYK
Łzy ze źrudła!
Tyle żaluw o nieswoje!?
A cuż tobie niepokoje
tyh, co w grobah leżą?
Myślisz — że się trupy odświeżą
strojem i nową odzieżą —
a ty z trupami pod rękę
będziesz szedł na Ucztę-mękę
i jako potrawy żuł,
czym się tylko kiejś kto truł;
wsączał w siebie i pił,
czym tylko kto gdzie gnił;
czy to ma być twoja krew?!
DZIENNIKARZ
Moja krew, moja krew —
czy ja wiem — okżyk mew,
gdy gonią ponad skały,
okżyk mew osmętniały,
żałośliwy, straszny,
gdy od bżegu odbiegły daleko.
Może cihe, strop się hmuży,
ale buża i orkan daleko.
Tylko głuhość i pustka bezmierna —
a tu skżydła rozhwiane do lotu,
nie pragną, nie pragną powrotu
i wiedzą, że tam, gdzie dążą,
wylądu szukać daremno;
pżekleństwu swojemu wierne,
lecą — i nie śmieją ustać,
aż krew do ust pocznie hlustać
ze znużenia — wtedy padną,
łzą niepożegnane żadną,
bo śmierć ulga, ulga zgon.
STAŃCZYK
Zaśpiewałeś kruczy ton;
tobież tylko dzwoni w głuszy
pogżebowyh jękuw dzwon?
— — — — — — — — — — — —
A słyszałżeś kiedy, z wieży
jak dźwięczy i śpiewa On?
DZIENNIKARZ
Zygmunt, Zygmunt...
STAŃCZYK
Dzwon krulewski: —
Siedziałem u krulewskih stup,
krulewski za mną dwur:
synaczek i kilka cur,
Włoszka — a wielki hur
kleru zawodził hymny; —
a dzwon wshodził.
Patżali wszyscy w gurę,
a dzwon wshodził —
zawisnął u szczytuw
i z wyżyn się rozdzwonił:
głos leciał, polatał,
kołysał się gurnie,
wysoko, podhmurnie —
a tłum się wielki pokłonił.
Pojżałem na krula,
a krul się zapłonił...
Dzwon dzwonił
— — — — — — — — — — — —
DZIENNIKARZ
A toć on nam tętni dziś,
jak gżebiemy, kto nam drogi;
zwołuje nas, każąc iść
posłuhać kościelnyh szumuw,
w wielkim zamęcie rozumuw,
w wielkim modlitew rozjęku,
On pan, ten dzwon krulewski,
nieustający w bżęku,
o pękniętym sercu:
nasz ton. — Nad pżepaścią stoję
i nie znam, gdzie drogi moje.
STAŃCZYK
Byś serce moje rozkroił,
nic w nim nie najdziesz inszego,
jako te niepokoje:
sromota, sromota, wstyd,
palący wstyd;
jakoweś Fata nas pędzą
w pżepaść —
DZIENNIKARZ
Ty Wid!
STAŃCZYK
Ja Wstyd!!
Piekło wiem gorsze niż Dante,
piekło żywe.
DZIENNIKARZ
Żyję w Piekle!
STAŃCZYK
Społem w pżepaść!
DZIENNIKARZ
Społeczeństwo!
Oto tortury najsroższe,
śmieh, błazeństwo —
to my duhy najuboższe. —
„Społem” to jest malowanka,
„społem” to duma panka,
„społem” to jest hłopskie „w pysk”,
„społem” to papuzia kohanka,
prużność, nadczłowieczeństwo —
i pży tym to maleństwo:
serce pęknione, co krwawi.
STAŃCZYK
Asan prawi —
jako najwalniejsi gębacze,
odrośl od tyh samyh pni
z moih dni.
DZIENNIKARZ
Wolałbym już stokroć razy
policzone dni
niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa
ku pżepaści, othłani, zawrotom!
Ah, kresu, ah, kresu lotom!
Stacza się sercowa bitwa,
opadam coraz na głazy,
mże na ustah modlitwa,
ah, kresu, ah, kresu lotom! —
Niehby się raz wszystko spali,
zetże się, na proh się zsypie,
jak kolumny, na gruz się rozwali,
byśmy padli potruci
jadami w pogżebowej stypie;
niehajby się raz wszystko spali,
i te nasze polskie posty
dusz do polskih świętyh,
i te nasze tęczowe mosty
czułości nad pustką rozpiętyh,
malowanki Częstochowskie
w koronah — i wszystkie Wiary!
Nieszczęścia wołam!!
STAŃCZYK
Puszczyku...
DZIENNIKARZ
Może by Nieszczęście nareście
dobyło nam z piersi kżyku,
kżyku, co by był nasz,
z tego pokolenia. —
Ah, Sumienia, Sumienia!
Już było tyh prawd bez liku
dla nas — Prawdy czy Fraszki??
Stoimy u polskih granic,
a mamy obecność za nic,
od talentuw zawisłe igraszki.
STAŃCZYK
Puszczyku!
Zgrałeś się pży zielonym stoliku
czy z kobietami w gorączce
opętałeś duszę mdłością
i w tej momentu palączce
oślep gnasz we własne pruhno.
A gdy na nie wihry dmuhną,
rozleci się zgasłe pruhno,
zamurują się othłanie
i kżyk i jęk, i wołanie
zda ci się błazeństwem duszy,
kture nikogo nie skruszy,
kture zeżre siebie samo,
a tżewia mu gniciem cuhną. —
Znam ja, co jest serce targać
gwoźdźmi, co się w serce wbiły,
biczem własne smagać ciało,
plwać na zbrodnie, lżyć złej woli,
ale Świętości nie szargać,
bo tża, żeby święte były,
ale Świętości nie szargać:
to boli.
DZIENNIKARZ
Tragediante...
STAŃCZYK
Commediante,
dla ciebie błazeńska laska.
DZIENNIKARZ
Piastujesz ją, piastun stary;
znasz tylko: status quo ante;
błazeństwo z tobą się zrosło.
STAŃCZYK
Oto naści twoje wiosło:
błądzący w odmętuw powodzi,
masz tu kaduceus polski,
mąć nim wodę, mąć.
DZIENNIKARZ
Fatum nas w obłędy wodzi:
u rozstajnyh drug zły Duch!
Tu moje rozstajne drogi;
ty muj Duch-zły — demon, Szatan;
błazeństwem ja z tobą zbratan,
byłem ci duszą poswatan,
nim dusza stała się trup; —
a teraz mi pahnie grub,
czuję trąd.
STAŃCZYK
Naści; żądź!
Masz tu kaduceus polski,
mąć nim wodę, mąć.
DZIENNIKARZ
Nie hcę żadnyh więcej prub.
Serce miałem kiedyś młode,
porwałeś mi serce młode,
wlałeś jad goryczny w krew.
Nie widzę, nie widzę drug,
zaćmił mi się Bóg...
STAŃCZYK
Fata pędzą, pędzą Fata —
Wielkość — Nicość — pusty dzwon,
serce strute —
udeżyłeś błazna ton:
moją nutę.
Kłam sercu, nikt nie zrozumie,
hasaj w tłumie!
Masz tu kaduceus, hwyć!
Żądź!
Mąć nim wodę, mąć!
Na Wesele! Na Wesele!
Idź!
Mąć tę narodową kadź,
serce truj, głowę trać!
Na Wesele! Na Wesele!
Staj na czele!!!
SCENA VIII
Dziennikarz, Poeta
DZIENNIKARZ
Może z mętuw się dobędzie człowieka;
może minie palączka i głud;
ot, kaleka ja, ot, ja kaleka:
każdy dzień piekielny trud.
Młodości! wyrwi mię z cieśni,
oplatają mnie gżyby i pleśni;
o Młodości, jakożeś daleko,
a to jeszcze wczora, prawie wczora...
POETA
Cużeś tak się rozżalił, rozpalił,
czy cię jakie pżemieniły cuda?
DZIENNIKARZ
A pżeszedł tu koło mnie cień,
cień goryczy pełen wielkoluda
i ostawił mi laseczkę kaduczą.
POETA
Nie pżeczę, że rozmyślania uczą,
ale cuż tak sobie żalisz serce?
DZIENNIKARZ
Oh, w okropnej jestem poniewierce;
po torturah mię duhowyh włuczą,
więżą mnie konwenansowe szpangi:
oto droga utarta do rangi,
a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam
na to wszystko, ze serca szczerego —
i nie zdołam rozerwać obroży,
a wstrętuw coraz się mnoży
i cokolwiek słyszę, to mnie drażni.
Pżyjaźń farsą, Litość: kłam,
a słyszę, że gadają o pżyjaźni.
Miłość farsą —
słyszę wkoło pułszepty miłości.
Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości
i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze,
i po ścianah złożone pałasze,
obrazeczki, sceny narodowe.
To mnie drażni i męczy, i boli:
Czy my mamy prawo do czego?!!
Czy my mamy jakie prawo żyć...?
My motyle i świerszcze w niewoli,
puhnąć poczniemy i tyć
z trucizny, kturą nas leczą.
I tę naszą dolę kaleczą,
widzieć i trupem gnić...
POETA
Rozżaliłeś się, działa muzyka,
to się koło widzeń zamyka
i działa na nerwy.
DZIENNIKARZ
Na nerwy!?
Na nerwy działa te, na te sieci,
kture mają duszę w uwięzi,
że gdy tak mi grają bez pżerwy,
zdało mi się, że moja dusza
ze mnie wyszła i koło mnie świeci.
POETA
Zdawało ci się — sam muwisz pżez to,
że o jedno złudzenie więcej.
DZIENNIKARZ
Poezjo! — tyś to jest spokojną sjestą;
hcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić,
byle słuwka nie wyżec goręcej.
Ah, nie ukrywaj — nie udawaj,
ty sameś w ogniu — to maska
ten pozorny spokuj — to kłam.
A! ta muzyka tak bżęczy,
jak z ula dzwonienie pszczuł —
a my jak szerszenie:
to mi się żuca do garła
ta duża wesołość narodowa,
to mi się rozszeża głowa
szumem, gwarnością, zawrotem
i nawet mi jest wstrętny bul.
POETA
Daj rękę.
DZIENNIKARZ
Eh, daj mi pokuj —
wyjdę za prug — jak wieje od pul...
Powietża, powietża!...
POETA
Daj dłoń...
DZIENNIKARZ
Daj mi spokuj!
SCENA IX
Poeta, Rycerz
POETA
Otwarła się toń!
Upomina się o swoje Umarła.
Szumem, gwarnością, zawrotem
idzie ku nam z powrotem;
jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła,
oto, słyszę, woła:
RYCEŻ
Daj dłoń!!
POETA
Puszczaj!
RYCEŻ
Ty muj!
POETA
Puszczaj!
RYCEŻ
Ty muj!!
POETA
Żelazem owita ręka,
żelazem zakryta skroń.
RYCEŻ
Zbieraj się, skżydlaty ptaku,
nędzażu, na koń, na koń,
pżepadnie pżekleństwo, męka!
POETA
Co muwisz, okropne widziadło,
na koń? — gdzie? — jak?
Żelazna twoja dzwoni szczęka,
żelazna więzi mnie ręka.
RYCEŻ
Na koń, zbudź się, ty żak,
ty lecieć masz jak ptak!
Bioręć w pętle.
POETA
Na arkan mnie wiąże!
RYCEŻ
Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę —
ty więzień muj, mnie służ;
biorę pżemocą, Ja Moc:
za mną, pżede mną
ognia kuż;
po drogah, po kturyh lecę,
dżewa się palą jak świece,
ciskają się błyskawice,
jak lecę, Duch:
wytężaj, wytężaj słuh!
POETA
Puszczaj, pżepadaj w Noc —
o, ręce, ręce martwieją...
RYCEŻ
Ty muj!
POETA
Precz. —
RYCEŻ
Słysz grom...
POETA
Zatżasnął się cały dom...
RYCEŻ
A czy wiesz, czym ty masz być,
o czym tobie mażyć, śnić?
POETA
Sen, mażenie, mara, wid.
RYCEŻ
Jutro dzień! pżede dniem świt!
Wiesz ty, czym ty mogłeś być?
POETA
Słowo, Widmo gończe!
RYCEŻ
Zwiastun!!
POETA
Głos jak mażeń moih piastun;
Ryceż, Widmo, urojenie
pżyoblekło szatę żywą.
RYCEŻ
Krwi, krwi pragnę, krwawe żniwo!
Wracam do dom w noc szczęśliwą,
w noc ponuryh wihruw łkań.
Niosę dań, orężną dań.
POETA
Wracasz do dom ze snuw, z dali...
RYCEŻ
Z dali, hen z zaświatuw, z prohuw. —
Pżeszedłem ogień, co pali,
pżeszedłem zapady lohuw.
Ścigam, gonię, moc roztrwonię.
Niosę dań, orężną dań.
POETA
W noc ponuryh wihruw łkań
wstajesz z lohuw, z prohuw, skał...
RYCEŻ
Na głos muj ty będziesz drżał:
Grunwald, miecze, krul Jagiełło!
Hajno się po zbrojah cięło,
a wihr wył i dął, i wiał;
stosy trupuw, stosy ciał,
a krew żeką płynie, żeką!
Tam to jest!! Olbżymuw dzieło;
Witołd, Zawisza, Jagiełło,
tam to jest!! — Z pobojowiska
zbroica się w skibah pżebłyska,
żelezce, połamane groty,
dżewce powbijane do ciał,
z trupuw zapora, z trupuw wał,
rycerski zgotowiony stos:
Ofiarnica —
tam leć — tam hodź, tam leć!!!
brać z tej zbrojowni zbroje.
kopije, miecz i szczyt
i stać tam wśrud krwi,
aż na ogromny głos
bladością się powlecze świt,
a ciała wstaną,
a zbroje wzejdą
i pohwycą kopije, i pżejdą!!!
Spiesz, tam leżą stosy ciał;
pżeparłem trumniska wieko,
czas, bym wstał, czas, bym wstał.
POETA
Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką,
czymże bym ja tam być miał.
RYCEŻ
Niosę dań, orężny szał.
POETA
Deh twuj zimny, deh grobowy...
RYCEŻ
Patżaj w tważ, patż mi w tważ,
ślubuj duszę, duszę dasz.
POETA
Za pżyłbicą pustość, proh;
w oczah twoih czarny loh,
za pżyłbicą Noc;
zbroja głuhym jękiem bżękła.
RYCEŻ
Miecz, miecz, siła nieulękła;
patżaj w tważ, patżaj w tważ;
ty mnie znasz.
POETA
Ktoś jest?
RYCEŻ
Moc.
POETA
— — Pżyłbicę wznieś!
RYCEŻ
Rękę daj.
POETA
Duszę weź.
RYCEŻ
Patż!!
POETA
Śmierć — — — Noc!
SCENA X
Poeta, Pan Młody
POETA
Potęga, wieczysta Potęga,
Moc niepżeparta!!
PAN MŁODY
O czym muwisz — ?
POETA
Niedołęga
byłem — a dzieła to mitręga
prużna — mgła nic niewarta.
Teraz naraz się koło mnie zapaliło
i gore — i piersi się palą;
zdaje mi się, że słyszę gdzieś gurą,
jak skały się padają
i w othłań z łoskotem się walą.
PAN MŁODY
Będziesz sonet pisać czy oktawę?
POETA
Nie — pżewiduję inszą zabawę;
poczułem na szyi arkan —
Polska to jest wielka żecz:
podłość odżucić precz,
wypisać świętą sprawę
na tarczy, jako ideę, godło,
i orle skżydła pżyprawić,
husarskie skżydlate szelki
założyć,
a już wstanie kturyś wielki,
już wstanie jakiś polski święty.
PAN MŁODY
Zajmujące.
POETA
Ty tematem zajęty.
PAN MŁODY
Myślałżeś ty co więcej
niż poemat?
POETA
Może ja to myślę goręcej
i w tej hwili to jeszcze się pali —
jeszcze — a jutro się zawali
w gruz ten pożarny gmah.
A! hciałbym wstąpić w to Piekło
Ah!
PAN MŁODY
Rozpalony.
POETA
Piekło żywe
w tej hacie, w zaklętym dwoże:
Piekło goże!
PAN MŁODY
A to coże?!
SCENA XI
Pan Młody, Hetman, Chór
HUR
Hej, panie, panie Branecki,
nie żałuj grosika, nie żałuj,
pocałuj się z nami, pocałuj,
nie żałuj dukacika, nie żałuj,
dajże go nam z tej kieski!
HETMAN
Ha, szatańce, sztab moskieski,
znajcie pana, bieżcie złoto,
nie stoję ja pan o złoto;
piekielna mnie dziś gospoda:
hulaj dusza, z wami zgoda.
HUR
Hulaj dusza, z nami w zgodzie,
potańcujemy w gospodzie;
pocałuj się z nami, pocałuj,
nie żałujta, hetmanie, kieski,
braliśta pieniążek moskieski,
hej, hetmanie, hetmanie Branecki!!
HETMAN
Bieżcie złoto, pali złoto.
HUR
Pali pieniążek moskieski?
HETMAN
Piekielna mnie dziś gospoda:
diabły moją piją krew;
szarpają mi pierś, plecyska,
psy zjawiska, łby ogniska;
szarpają, sięgają tżew!
PAN MŁODY
Wojewoda! Wojewoda!
HETMAN
Puszczajcie, litości!
PAN MŁODY
Jezu!!
SCENA XII
Pan Młody, Hetman
HETMAN
Ha, pżepadli kędyś diabli,
ktoś się doli ulitował;
rana jeno straszna boli — —
puste żale, mnie nie szkoda,
bo ja pan, piekielny pan,
drwię z serdecznyh ran.
Setkę lat pżez puszczę gnam,
pżez bur gonię, gęsty las,
pżez ugory, łąki, błoń —
upałami bije skroń,
młotami serce wali,
ogień wnętżności pali — — —
Każ muzyce dla mnie grać,
mnie na Piekło stać.
Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku,
a jak kto po cihuteńku
powie „Jezus” — ja wolny na hwilę,
powietżem się zasilę:
odethnąłem piersią całą;
bież ty, ile złota zostało,
patż, oto niecki,
diabli mi to kazali nieść;
co noc tak świeżyh nasypią,
a sztabowi, czerńcy pżeklęci,
kżyczą za mną: panie Branecki,
nie żałuj; — krew moją hlipią — —
Masz!
PAN MŁODY
Hetmaniłeś ty, hetmanie,
hocia byłeś łotr,
i sam krul był tobie kmotr;
pżewodziłeś, pżewodziłeś,
a my dzisiaj w psiej niewoli:
nie hetmany, stżęp, łahmany, gruz;
duszę ziębi mruz;
ciebie ogień, ogień pali —
pżecz już nic nas nie ocali,
ani krul, ani bul,
ani żale, ni płakanie,
hej, hetmanie, hej, hetmanie
dzisiaj to muj dzień miłości...
HETMAN
Czepiłeś się hamskiej dziewki?!
Polska to wszystko hołota,
tylko im złota;
tża było do bękartuw Carycy
iść smalić holewki:
byłać ta we mnie cnota.
Asan mi tu Polski nie żałuj,
jesteś szlahcic, to się z nami pocałuj,
jesteś wolny!
PAN MŁODY
Bież cię diabli.
HETMAN
Gębuj, widzęś nie pży szabli.
SCENA XIII
Pan Młody, Hetman, Chór
HETMAN
Ścigają psy, kąsają psy.
HUR
Pżeklęty ty, pżeklęty ty.
HETMAN
Sursum corda, serce żreją —
serce mi wyjmują z tżew.
HUR
Zapżedałeś kraj, ty lew;
złotem pysk ci zaleją!
Złoty pan, weselny pan,
pujdźże w tan, pujdźże w tan!
HETMAN
Złoto pali, złoto war;
sursum corda, wiwat Car!
HUR
Lejcie mu do pyska żar,
sięgajcie mu dłońmi tżew.
HETMAN
Piją krew, żłopają krew,
cielsko drą po kawale!
HUR
Złoty pan, weselny pan,
Pujdźże w tan, dalej w tan:
na Weselu hula Śmierć,
garniec pereł, złota ćwierć,
zapżedałeś Czortu kraj.
HETMAN
Żłopią krew Czarty Moskale,
sursum corda, wiwat Car!
HUR
Huś ha, huś — haj go, haj!
Pujdźże w tan, dalej w tan!
Złoty pan! weselny pan!
SCENA XIV
Pan Młody, Dziad
PAN MŁODY
Tyle się pżewlekło mar
z okropnym śmiehem Piekła...
DZIAD
Cuż wam to? cuż wam to?
Czy was panna młoda użekła?
PAN MŁODY
Oj, tu Diabły, ze samego Piekła,
włuczyły pżede mną człowieka,
ah, powietża, thu...
DZIAD
Cuż pon ucieka?
SCENA XV
Dziad, Upiór
DZIAD
za Panem Młodym
Miałem żec, cosi miałem żec:
Szczęść Boże pży weselu.
UPIUR
Pżyjacielu, pżyjacielu...
DZIAD
Kto! ty we krwi! precz, piekielny!
UPIUR
Ja weselny, ja weselny,
dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć,
hce mi się tu na Weselu
żyć, hulać, pić.
DZIAD
Precz, pżeklęty, precz, pżeklęty.
UPIUR
Dajcie, bracie, kubeł wody:
gębe myć, ręce myć...
DZIAD
Krew na sukniah, krew na włosah...
UPIUR
Nie pyskuj, nie powtażaj. —
Już, już wiedzą o tym w niebiosah.
nuci
„A stało się to w Zapusty”.
DZIAD
Precz, pżeklęty, precz, pżeklęty.
UPIUR
Jeno ty nie pżeklinaj usty,
boś brat — drżyj! ja Szela!!
Pżyszedłem tu do Wesela,
bo byłem ih ojcom kat,
a dzisiaj ja jestem swat!!
Umyje się, wystroje się.
Dajcie, bracie, kubeł wody:
ręce myć, gębe myć,
suknie prać — nie będzie znać;
hce mi się tu na Weselu
żyć, hulać, pić —
jeno ta plama na czole...
DZIAD
Holera!
UPIUR
Zaraza, grub.
DZIAD
Precz, precz, ty trup!
UPIUR
Widzisz, w orderah hodzę.
DZIAD
O! plamy na podłodze od nug.
UPIUR
To krew, obmyję prug,
dajcie ino, bracie, wody,
kubeł wody — gębe myć,
suknie prać — nie będzie znać.
DZIAD
Pżeklęty! Maryjo, strać!
UPIUR
Gadu, gadu, stary dziadu,
tża się do roboty brać;
kubeł wody, gębe myć,
nie bede prużno stać,
na Wesele, na Wesele,
podź tańcować, bośma brać.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
SCENA XVI
Kasper, Kasia, Jasiek
JASIEK
Kasiu —
KASPER
Kasiu —
KASIA
Cuz ta, Jasiu?
JASIEK
Bo to widzis, Kasiu, że to —
tak mnie ciągnie bez puł.
KASPER
Pudź, Kasicko, ku mnie, cosi
mom ci sepnonć.
KASIA
Co, że co — ?
KASPER
Radź, co z nami — ?
KASIA
Kiej na ogrodzie rosi.
KASPER
Kiejbyśmy byli sami!...
JASIEK
Kasper — idze pod stodołę.
KASIA
Po co? — Idze ty.
KASPER
Wis, bracie,
idź ty pirwy — namość słomę.
KASIA
Pżyjdziewa.
JASIEK
Cuz sie tżymacie,
lgnies do niego — ?
KASPER
To sie zeń.
JASIEK
Do zeniacki pirsy leń,
a wpuł hyci, zwyobraco.
KASPER
Jest ta Kasie hycić za co.
JASIEK
Juz bym do wos nic nie cuł —
ino ciągnie mnie bez puł.
KASIA
Pżynieś wudki.
KASPER
Naści grosz.
JASIEK
Zaros, juści racje mos,
lece!
SCENA XVII
Kasper, Kasia
KASIA
Powiedziałam tak na hece.
KASPER
Kasiu, dyć to k’sobie miło,
byśwa poszli spolnie ka.
KASIA
Na ogrodzie sie zrosiło —
jak kces gęby, na —
KASPER
Ino by najmilej było
k’sobie, Kasiu, byle ka.
KASIA
Juści, miło, Kaspruś — co?
k’sobie —
KASPER
Ano —
KASIA
Juści...
KASPER
Zaś.
KASIA
Splezła mi się wstązka kaś —
KASPER
Wstązka od gorseta?
KASIA
Nie ta,
pżewiązka spodnicki.
KASPER
Kabyśwa pośli, Kasicko,
mojeś ty palące policki.
nuci
„Ino mi się nie broń dziś,
jutro mozes sobie iść”.
SCENA XVIII
Kasper, Kasia, Nos
NOS
z flaszką i kieliszkiem
W twoje ręce.
KASPER
Podziękować.
NOS
A dej Kasię pocałować.
KASPER
W twoje ręce!
KASIA
Podziękować!
NOS
A teraz pocałuj z woli.
KASIA
Ej ta, cuz to — ?
NOS
Nie zaboli —
Kasiu, dziwcze, co za dąs,
i on, i ja gołowąs;
hcesz go, to ci go nie bronię;
niedobże ci w tej koronie.
KASIA
Pudzies pon, patżcie go,
ledwo pżysed, juz by kcioł.
NOS
Adie, druhna, jak nie, to nie.
KASPER
Cało flaszkę bestia shloł.
SCENA XIX
Panna Młoda, Pan Młody
PANNA MŁODA
Oh, mujeśty, juz nie mogę tańcować,
a tańce, nie hciałabym żałować
jutro, że dzisiaj nie dosyć,
jak dzisiaj, że nie dość wczora,
ażem osłabła, aż prawie hora,
ino, że mi nie tża doktora,
ino tańca —
PAN MŁODY
Jak paciorki rużańca,
taniec jeden, jak drugi
jednaki,
a łańcuh taneczny długi,
do rana, a od rana do nocy.
PANNA MŁODA
Pokiel starcy piecywa i kołocy,
hulać, hulać w kułecko, tańcować...
PAN MŁODY
A pocałuj, bo będziesz żałować.
PANNA MŁODA
Tak ci mnie to granie tkliwi —
PAN MŁODY
Poczekaj, będziemy szczęśliwi —
PANNA MŁODA
Muj ty Boże — !
PAN MŁODY
W jakim dwoże;
postawimy se dwur modżewiowy,
bżuzek pżed oknami posadzę.
PANNA MŁODA
Bżoza straśnie sybko pusco,
het ściany we tży roki ocieni.
PAN MŁODY
Będziemy se siedzieć w zieleni,
będziemy se siedzieć w maju,
we kwitnącym sadzie.
PANNA MŁODA
W paradzie.
PAN MŁODY
nuci
„A jak będzie słońce i pogoda,
słońce i pogoda...”
PANNA MŁODA
nuci
„Pujdziemy se razem do ogroda —
będziemy se fijołecki smykać...”
SCENA XX
Dziennikarz, Zosia
ZOSIA
Ah!
DZIENNIKARZ
Aa! —
ZOSIA
Bardzo ciemno.
DZIENNIKARZ
Nie widno.
ZOSIA
Zmęczonam, wciąż w kułko, w kułko...
DZIENNIKARZ
I cuż? hłopy pani nie bżydną?
ZOSIA
Nie wiem — nie; — patżę na ludzi
jak na pżerużnyh ludzi.
DZIENNIKARZ
A tak się serduszko budzi.
ZOSIA
Patżę i usypiam serce;
to ładne — to bardzo gurne,
ale z tego co? — ja czuję,
muru głową nie pżewiercę,
a jak widzę w lihej poniewierce
żeczy gurne i piękne, i czułe,
to mnie boli.
DZIENNIKARZ
A ten bul pżehodzi.
ZOSIA
A pan ma swoją bibułę,
żeby bul każdy pżeszedł.
DZIENNIKARZ
Epidemia.
ZOSIA
Pan nie wieży, co niepżewidziane?
A wie pan, ojczyzna to hemia;
serce, jak się czego uczepi,
to dynamit.
DZIENNIKARZ
Coraz lepiéj,
jeszcze jeden taniec w kułko,
a edukacja skończona.
ZOSIA
Nie byłabym ja hłopu żona;
nikt mnie w śluby nie poprosi —
ale myślę, panie redaktoże,
że tam w tej wiejskiej komoże,
w pułblasku kuhennej lampy,
że tam muj taniec coś znaczy.
DZIENNIKARZ
Gdy sama to pani uznać raczy... —
ZOSIA
Pan skąd się tu bieże?
DZIENNIKARZ
Ja się patżę, lubię i nie wieżę,
za to wieżę w panią.
ZOSIA
Za co?
DZIENNIKARZ
Za tę minkę, oczy, gest.
ZOSIA
Podobam się?
DZIENNIKARZ
W tym coś jest.
SCENA XXI
Poeta, Rachel
POETA
To pani, o, proszę wejść.
RACHEL
Idę za panem jak cień;
pan się może śmiać,
ale mnie się wymażyło,
że się tu zaczyna coś dziać — ?
POETA
Może — a w tej hwili na dwoże
pani mi się z dala pokazała,
jak płomieniste widziadło.
RACHEL
Byłam w ten szal owita cała
i w świetle ode dżwi, ot tak.
POETA
Noc nasze pżeinacza widzenia.
RACHEL
Ja prawie że jestem w trwodze —
a wie pan, że się zwruciłam w drodze,
bo mi w popżek ścieżki pżeszła
jakaś osoba...
POETA
To są ludowe baśnie.
RACHEL
Hodzą hałaśnie
w huczącym wihże; pan widzi,
jaki się huragan zrywa,
jak świszczy i dżewa szamoce —
POETA
Zatżąsł szybami; — patż pani,
czego nie dostżegam w ogrodzie...
RACHEL
Tak bardzo ciemno...
POETA
Ktoś wyrwał kżew rużany.
RACHEL
Czy ten, co był w słomę odziany?
POETA
No ten hohoł.
RACHEL
Ktoś połamał? —
a myśmy, cośmy to hcieli
z nim — ?
POETA
Myśmy lecieli
na lep poezji — i teraz
dwur się od poezji tżęsie;
odbywa się wielkie darcie
piur wszelijakiego drobiu:
grunwaldzkie duhowe starcie,
lecą piura orle, pawie, gęsie,
wnet ujżymy husarię i krula;
zatżęsło się tu ze wszeh jak do ula.
RACHEL
W powietżu atmosferyczna zmiana:
hata stała się rozkohana
w polskości — właściwa skala:
żar, co się duhem udziela,
co się na powietżu spala
jak garść lnu.
POETA
Dawno nie miałem snu,
jak ten wieczur, jak ta noc.
RACHEL
Pżedziwna, pżedziwna Moc,
te potęgi walczące, ten wiatr,
jakieś prastare siły.
POETA
Hen z Tatr
pżylatują ku mnie pżypomnienia!
Skżydeł! — nad ten las z kamienia
lecieć — w gurę —
RACHEL
Na szczyty!
POETA
Walküra!
RACHEL
Dzisiejsze sny,
po tej nocy niepżespanej,
będą cudne — bo oczy patżące
stały się figurami ludne,
kture się niełatwo zatżeć dadzą.
POETA
Hodźmy patżeć!
SCENA XXII
Gospodarz, Kuba
KUBA
Jakiś pon, jakiś pon
zsiadają z siwka w podwużu;
koń ogromniec...
GOSPODARZ
Weźcie konia
razem ze Staszkiem ku szopie;
podżućcie co żryć.
KUBA
A pon musi wielgi być:
ubiory na nim czerwone,
siwa broda a lira u siodła,
jak te dziady z Kalwaryje
co nosą lirę u pasa.
Nieh pon wyjdą w sień.
GOSPODARZ
Bania się z gośćmi rozbiła
w ten weselny dzień;
koguż ta ciekawość pżywiodła?
Latarkę zaświeć! —
KUBA
Jak żyje,
jeszczem takiego Polaka
nie ujzoł —
GOSPODARZ
Bo żyjesz mało;
jeszcze duża takih Polaków ostało,
co są piękni.
KUBA
A kaz się to wszyćko kryje? —
O, zaroz będzie latarka,
ino sie pżypiece siarka.
SCENA XXIII
Gospodarz, Gospodyni, Kuba
GOSPODARZ
Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę,
jakiś jakby wielki gość...
GOSPODYNI
Tu dżwi zawżes — tam se gważcie,
jo już mom tyh tańcuw dość;
a cuż ty mos za tęgom minę,
coś ty jakisik niepewny — ?
GOSPODARZ
Ino, matuś, zaś nie sważcie —
ja tak dziś pży Weselu żewny;
jakiś gość nie lada jaki...
GOSPODYNI
Tu dżwi zawżes, tam se gważcie.
GOSPODARZ
Kto to taki, kto to taki — — ?
SCENA XXIV
Gospodarz, Wernyhora
WERNYHORA
Sława, panie Włodzimierzu,
zjehałem tu gość.
GOSPODARZ
Spocznij, Wasza Mość;
żona stroi się w alkieżu...
WERNYHORA
Ostań, panie Włodzimierzu.
GOSPODARZ
Żona stroi się w alkieżu;
niespodziany gość,
właśnie była pży pacieżu,
bo się dziecka kładło spać.
WERNYHORA
Niehajże żona w alkieżu...
GOSPODARZ
Bo się dziecka kładło spać,
a ci nie pżestają grać:
jak wesele, to wesele,
to nie będą w miejscu stać;
ot, tu żona jest w alkieżu.
WERNYHORA
Niehajże żony w alkieżu,
niehże tańcuje Wesele.
Siądźże, panie Włodzimierzu,
mam Asaństwu nowin wiele:
Pomuwimy o Przymierzu.
GOSPODARZ
Ano proszę, bardzo proszę.
WERNYHORA
Siadaj.
GOSPODARZ
Siadam — zacny gość —
bardzo proszę, bardzo proszę;
ceremonii dość.
WERNYHORA
Ja z daleka — hen od kresuw,
konia zgnałem.
GOSPODARZ
Podły czas.
A do wszystkih spadłyh biesuw,
toście tu są pierwszy raz;
ktuż was zwabił w taki czas?
A do wszystkih spadłyh biesuw,
żeście tak niespodziewanie
w noc i na to weselisko
zehcieli tu, Ichmość Panie?
WERNYHORA
Z daleka, a miałem blisko
i wybrałem Weselisko,
boście som tu jakoś wraz,
i wybrałem Ichmość Mości
dom, gdzie ludzie sercem prości.
GOSPODARZ
Wasza Mość mieliście blisko,
serceście zobligowali —
myśmy sobie prości — mali.
WERNYHORA
Z daleka, a miałem blisko;
ledwom wymienił nazwisko,
a zaraz mi pokazali
tacy hłopcy, żeścy, mali.
GOSPODARZ
Co to u nih serce z miską;
pżybieżali, powiadali,
czego nie zjęzykowali:
że pan stary, że Dziad stary,
że Dziad z lirą, brodą siwą...
WERNYHORA
Ot, dziadzisko z siwą brodą.
Dawnoż było w duszy młodo;
żeście sobie prości, mali,
toście wielkih kżywd nie znali. —
Hudobę macie szczęśliwą.
GOSPODARZ
A ot, takie złote żniwo,
złote pola — pokoszone —
wszystko błoto — zadyszczone; —
sady cihe — kwitną, rodzą,
jedne z drugih same wshodzą:
złote żniwo, serce z miską;
nie tżeba szukać daleko,
kiedy było jakoś blisko.
Pokażę waćpanu żonę.
WERNYHORA
Złote żniwo, serce złote:
jeszcze u was w duszy młodo,
żeście sobie prości, mali,
toście wielkih kżywd nie znali. —
Może żona ma robotę — ?
GOSPODARZ
Żona stroi się w alkieżu,
hce się wydać urodziwa,
że to gość niespodziewany,
każe zaraz podać piwa.
WERNYHORA
Zostaw, panie Włodzimierzu,
że to hwila osobliwa...
GOSPODARZ
Lepiej gważy się pży szklenie,
że to z drogi, tyle błoto;
lepiej gada się pży wenie.
WERNYHORA
Kiej się nie rozhodzi o to;
że to hwila osobliwa,
możemy na osobności
porozmawiać.
GOSPODARZ
Słuham Mości;
a to hwila osobliwa.
Wolnoć spytać o nazwisko... — ?
WERNYHORA
Nie poznałeś — ?
GOSPODARZ
Ktoś mi znany,
ktoś serdeczny, ktoś kohany,
ktoś, co groźny — dawny, stary,
jak wiek cały...
WERNYHORA
Dawnej wiary.
GOSPODARZ
Ktoś mi znany, niespodziany...
WERNYHORA
Pżypominasz krwawe łuny
i jęk dzwonuw, i pioruny,
i żeź krwawą, krwawe żeki?
GOSPODARZ
A sen, sen jakiś daleki,
jeszcze w uszah mam te dzwony —
mieszają weselne grajki:
jakieś stare dumy, bajki.
WERNYHORA
Jeszcze w uszah mam te dzwony
ponad ih weselne grajki:
jęk posępny, jęk męczony,
tyle krwi żezanyh ciał;
ja tam był, pży trupah stał;
jeszcze w uszah mam te dzwony.
Patżyłem się na lud święty,
jako upadał pżeklęty,
pżekleństwami potępiony:
kiedy ojce klną na synuw,
kiedy syny pżeklną ojce,
takie jęczące ogrojce
łez krwawiącyh, łez serdecznyh
słyszałem w tyh głosah wiecznyh:
w głosah dzwonuw jęk szalony —
jeszcze w uszah mam te dzwony.
GOSPODARZ
Dawne czasy — dawne wieki,
a sen, sen jakiś daleki,
jęki pżygłuszają grajki;
jakieś stare dumy, bajki.
WERNYHORA
Ja stałem w pożarnej łunie
na siwym, na siwym rumaku,
czekając Bożego znaku.
Za mną piorun po piorunie
bije z hmur, pżez niebo łyska.
GOSPODARZ
Żecz daleka — taka bliska,
ktoś mi znany, niespodziany;
ktoś, o kturym jeszcze wczora
tylko we śnie, tylko w maże:
Pan-Dziad z lirą...
WERNYHORA
Wernyhora.
GOSPODARZ
Pan-Dziad z lirą — Wernyhora!
Wy mnie znany — spodziewany,
Wy, o kturym jeszcze wczora
tylko we śnie, tylko w maże:
jak owi dawni mocaże,
Wy na koniu, siwym koniu,
popżed dom muj, z wieścią.
WERNYHORA
Słowem!
GOSPODARZ
Wy ze Słowem — Wy ze Słowem!
WERNYHORA
Ja z Rozkazem.
GOSPODARZ
Rozkaz-Słowo!
Dawno serce już gotowo
tem wezwaniem piorunowem.
WERNYHORA
Słowo-Rozkaz, Rozkaz-Słowo;
dla serca serce gotowo.
Słuhaj, panie Włodzimierzu:
oto hwila osobliwa,
pomuwimy o Przymierzu.
GOSPODARZ
To jak ze snu prawda żywa,
hwila dziwnie osobliwa.
Jakiż rozkaz?
WERNYHORA
Tży zlecenia.
GOSPODARZ
Hwila dziwnie osobliwa:
żem niejako jest wezwany.
WERNYHORA
Roześlesz wici pżed świtem,
powołasz gromadzkie stany.
GOSPODARZ
To jak ze snu prawda żywa;
prawie że są wszyscy społem
u mnie pżez to weselisko.
WERNYHORA
Ma być jawne, co jest krytem;
co dalekie było — blisko.
Dziś u Waści weselisko;
prawie że są wszyscy społem;
roześlesz wici pżed świtem;
nieh jadą we cztery strony.
GOSPODARZ
Porozsełam konno gońce,
roześlę wici pżed świtem;
zaraz się poradzę żony —
ona swoim hłopskim sprytem.
WERNYHORA
Nieh jadą we cztery strony!
Bądź gotuw, nim wstanie słońce.
Skoro porozsełasz gońce,
zgromadzisz lud pżed kościołem,
jak są zdrowi, prości, mali;
ażeby godność poznali,
Bogiem powitasz ih kołem,
a wtedy pżykaż im ciszą,
nieh żaden bżeszczot nie szczęknie,
a skoro żesza uklęknie,
nieh wszyscy natężą słuh:
czy tętentu nie posłyszą
od Krakowskiego gościńca — ?
GOSPODARZ
Wytężam, wytężam słuh.
WERNYHORA
Ja wiem, żeś jest Asan zuh
Od Krakowskiego gościńca
czy tętentu nie posłyszą,
czy już jadę z Archaniołem — ?
GOSPODARZ
Wytężam, wytężam słuh —
hoćby i największy zuh,
jak to, co to, rozpoczęcie — —?
WERNYHORA
Słuhać ślepo, wieżyć święcie;
ja wiem, żeś jest Asan zuh.
GOSPODARZ
Ja mam stanąć pżed kościołem?
to jak we śnie prawda żywa.
Ktuż mnie daży tym zaszczytem;
ktuż śle ku mnie dawne gońce:
hwila dziwno osobliwa.
WERNYHORA
Bądź gotuw, nim wstanie Słońce.
GOSPODARZ
Wstaną kosy w słońca świcie;
będę gotuw!
WERNYHORA
Pżysiąż Słowo.
GOSPODARZ
Żekłem.
WERNYHORA
Pżysiąż.
GOSPODARZ
Rośnie życie.
Czyli marą Wy widmową,
czyliś Waść jest upiur grobuw,
czy ty pruhno, czy ty czarem,
żeś ze słowem pżyszedł starem,
żeś na mnie użył sposobuw
i co we mnie tajemnicą,
ty muwisz jak żecz prawdziwą;
jako żywo, jako żywo — !
WERNYHORA
Muwię Słowo — żecz prawdziwą;
hwila, hwila osobliwa:
wybrałem dziś weselisko,
twuj dworek, drużkę, zagrodę. —
Słyszysz, jaki wiher wyje!
Słyszysz, wielki deszcz się pluszcze!
Słyszysz, hżęszczą wielkie dżewa
i jako tżaskają kuszcze:
to tam moja drużba śpiéwa,
tysiąc koni grudy bije
ze złotymi podkowami!
GOSPODARZ
Jezus, zmiłuj się nad nami — — !
WERNYHORA
Leć kto pierwszy do Warszawy
z horągwią i hufcem sprawy,
z ryngrafem Bogarodzicy;
kto zwoła sejmowe stany,
kto na sejmie się pojawi
Sam w stolicy — ten nas zbawi!
GOSPODARZ
Jako żywo, jako żywo;
Waść mi takie dziwa prawi,
i to jako żecz prawdziwą.
WERNYHORA
Wszystko święte, wszystko żywo:
z daleka, a miałem blisko;
wybrałem twuj dom, zagrodę
i wybrałem Weselisko.
Waszmość rękę miej szczęśliwą:
Daję Waści złoty rug.
GOSPODARZ
Złoty rug.
WERNYHORA
Możesz nim powołać hur.
GOSPODARZ
Bratni zbur.
WERNYHORA
Na jego rycerny głos
spotężni się Duch,
podejmie Los.
Daję w twoje ręce rug.
GOSPODARZ
Dziękuj Bóg.
WERNYHORA
Waść masz porozsełać wici,
lud zgromadzić pżed kaplicą.
GOSPODARZ
Jutro? — skoro się zgromadzą?
mają radzić? — co uradzą?
WERNYHORA
Jutro: wielką tajemnicą,
jutro skoro się zgromadzą,
nieh nie radzą, nic nie radzą,
jednoś niehaj w ciszy staną.
Jutro wielką tajemnicą.
A ty wstawszy bardzo rano,
skoro zejdzie pierwsze słońce.
ku drogom natężaj słuh.
GOSPODARZ
Jutro?!
WERNYHORA
Jutro!!!
GOSPODARZ
Wszelki duh!!!
SCENA XXV
Gospodarz, Gospodyni
GOSPODARZ
Żono, słuhaj no, żonisia,
pudź no, Hanuś!
GOSPODYNI
Cuz takiego?!
GOSPODARZ
Osobliwy ten dzień dzisia,
tyle naraz wiem nowego.
GOSPODYNI
A złego co, cy dobrego?
GOSPODARZ
A wiesz, mama, tyle tego,
że mi w głowie huczy, szumi;
kto zrozumi, kto zrozumi?
GOSPODYNI
Cuz takiego, cuz takiego?
możeś hory, ktuż ten stary?
GOSPODARZ
Kto ten stary: — Wernyhora;
jeno nie muw to nikomu,
to ci muwię po kryjomu,
i on był tu w tajemnicy.
GOSPODYNI
Ka już posed — — ?
GOSPODARZ
Precz odjehał,
bardzo ważne muwił żeczy:
tża się zbierać.
GOSPODYNI
A co tobie?
GOSPODARZ
Tża się zbierać, pasy, torby,
moja flinta, pistolety
i te szable wezmę obie — — !
GOSPODYNI
O Jezusie, jakieś borby
po nocy, gdzież to, cuż znowu — — ?
GOSPODARZ
Mam być gotuw.
GOSPODYNI
Gwałtu, rety!
Ledwo stoisz, jesteś hory.
GOSPODARZ
Zaraz konno jehać muszę.
GOSPODYNI
Jeszcze spadniesz ka do rowu...
GOSPODARZ
Popżysiągłem się na duszę;
konno muszę — — !
GOSPODYNI
Cary, zmory,
jakaś siła?!
GOSPODARZ
Od tej pory
żyć zaczniemy — coś wielkiego!
GOSPODYNI
Howaj Boże czego złego.
GOSPODARZ
Z daleka jehał, miał blisko;
goniec, zwiastun, Wernyhora!
Tam! już jakaś wielka Zgoda.
Z daleka jehał, miał blisko —
koniec i początek Sprawy.
Kazał. — Słowo. Słuhać muszę,
zapżysiągłem się na duszę.
Jego siła mnie użekła:
Duch narodu!
GOSPODYNI
Widmo z Piekła!
gwałtu, rety, jesteś hory,
cosi, gdziesi, kajsi, ktosi –
piłeś duza.
GOSPODARZ
Duch ponosi!
SCENA XXVI
Gospodarz, Jasiek
GOSPODARZ
Jasiek!!
JASIEK
Pon co!?
GOSPODARZ
Sam tu!
JASIEK
Juści!
GOSPODARZ
Siodłać konia, dosiądź szkapy,
pojedziesz zwoływać hłopy!
JASIEK
Jehać, teraz, tżeba — — ?
GOSPODARZ
Musi!
JASIEK
Zagubię się w tej celuści,
wszędy straszne błotne hlapy.
GOSPODARZ
Aleś Jasiek, co pżeleci!
JASIEK
Konia se odwiąze z szopy!
GOSPODARZ
Musi! Ważne żeczy.
JASIEK
Nasza?
GOSPODARZ
Pżeleć, pżeleć w cztery strony;
pukaj w okna, zakżycz „musi”;
nieh tu staną pżede świtem,
nieh tu staną pżed kaplicą
hłopy z ostżem rozmaitem.
JASIEK
Hłopy z kosą — dobra nasza!
GOSPODARZ
Dobędzie się i pałasza.
JASIEK
Że pon wojak — dobra nasza!
GOSPODARZ
Dobra nasza!
JASIEK
Lecę duhem!
GOSPODARZ
Tajemnica!
JASIEK
Hłopy z kosą!
Same wihry mnie poniosą!
GOSPODARZ
Nieh pżed świtem staną.
JASIEK
Musi!!
GOSPODARZ
A nie słuhaj, hoć czart kusi,
jeno prosto.
JASIEK
Swego nosa.
GOSPODARZ
Nim na wżosy padnie rosa,
zanim ptaki zaświergocą...
JASIEK
Lecę duhem.
GOSPODARZ
A leć z mocą!
JASIEK
Hej!
GOSPODARZ
wręcza Jaśkowi złoty rug, ktury otżymał był od Wernyhory
Masz w łapę, to jest dar.
JASIEK
Szczyre złoto, cuż to?
GOSPODARZ
Czar!
Owiń se o szyję sznur
i dzierż mocno cięgiem rug.
Bacuj u rozstajnyh drug,
by cię jaki czart nie zmug.
Nie hylaj się nigdzie po nic,
ino leć.
JASIEK
Do samyh granic!
GOSPODARZ
Wruć, nim tżeci pieje kur;
wrucisz, to se staniesz tu;
wtedy zadmij tęgo w rug,
to się taki wzmoże Duch,
jaki nie był od lat stu —
bo wszyscy wytężą słuh.
Ino nie zgub, bo rug złoty,
bo go zseła Jasny Bóg.
JASIEK
Wolę goreć w Piekle poty.
GOSPODARZ
Bez tego złotego dźwięku
wniwecz pujdzie cały ruh.
JASIEK
Opasę sie.
GOSPODARZ
Nie szarp w ręku!
JASIEK
Hajże — !
GOSPODARZ
Leć, krakowski zuh!
JASIEK
ktury był wybiegł, wraca, hylając się za czapką pożuconą na podłodze
Moja copka z pawim piurem.
GOSPODARZ
Stawaj tu pżed tżecim kurem.
SCENA XXVII
Gospodarz, Staszek
STASZEK
Cy pon słyszą, co sie dzioło:
teraz sie tak wiher wzdon,
jak odjehał stary pon.
GOSPODARZ
Toś ty pżywodził starego,
tego pana w delii, w pąsah?
STASZEK
Kiela tego, tela tego,
złote iskry miał na wąsah,
a ta delijo pąsowa,
to jak ogień, jak płomieniec,
a koń diabeł, czart, odmieniec.
GOSPODARZ
Koń siwy, czaprakiem kryty,
czaprak tkany, rozmaity.
STASZEK
U siodła pistolcuw dwoje.
GOSPODARZ
I lira pżez siodło zwisła.
STASZEK
Wszystko jakbyście widzieli...
GOSPODARZ
Gdziesi, kiedyś coś widziałem...
STASZEK
Pży samiuśkim koniu stałem;
szkapa jak ogonem świsła —
skąd ta u niej tako siła —
to pysk Kubie osmaliła.
GOSPODARZ
Kuba stżymał?
STASZEK
A, psiawiara,
nijak stżymać się nie dała,
ino het ogonem prała,
żeśmy oba sie hycili
uzdek — aż i dosiadł Stary.
GOSPODARZ
Siadł, pojehał —
STASZEK
A cy cary,
koń — jak ony nań sie zwalił,
jakby wągle w nim rozpalił:
ogniem piernuł, ogniem łysnął,
jak się naroz bez płot cisnął,
mnie i Kubie pysk osmalił.
GOSPODARZ
A wszelki duh Pana Boga:
na zegaże po pułnocku.
STASZEK
Została zguba u proga...
GOSPODARZ
Zguba!?
STASZEK
podaje Gospodarzowi złotą podkowę
Na!
GOSPODARZ
Złota podkowa —
STASZEK
Błyskotała sie na błocku.
GOSPODARZ
Wymowniejsze niźli słowa:
znak widoczny, oczywisty,
że zawitał gość ognisty
na stepowym siwym koniu,
z lirą dzwoniącą u siodła:
orły, kosy, szable, godła!
SCENA XXVIII
Gospodarz, Gospodyni, Staszek
GOSPODARZ
Patżaj, Hanuś!
GOSPODYNI
Scęście w ręku!
GOSPODARZ
Szczęście, szczęście znalezione.
GOSPODYNI
Ka?
GOSPODARZ
Pod progiem na pżysieniu;
szczęście w ręku.
GOSPODYNI
Cała złota,
o mistyrna tyz robota.
Ktuż to zgubił? — Shować tżeba.
GOSPODARZ
Zwołać ludzi — spadło z nieba;
tża pokazać zgromadzeniu.
SCENA XXIX
Gospodarz, Gospodyni
GOSPODYNI
Ni ma cego — Scęście w ręku;
tego z ręki się nie zbywa,
w tajemnicy się ukrywa,
światom się nie pżekazuje:
Scęście swoje sie szanuje!
GOSPODARZ
Złota!
GOSPODYNI
Prawda.
GOSPODARZ
Żuć do skżyni!
Prawdziwieś do ręki wzięła;
szczęście swoje się szanuje,
czyli Piekła dar, czy z Nieba —
aleć jensze szczęście moje.
GOSPODYNI
Cuz ty godos, ja sie boje.
GOSPODARZ
A boś jeszcze nie pojęła:
skończyć nędzę — zacząć dzieła.
GOSPODYNI
Jakie dzieła, co za dzieła?
cużem to ja nie pojęła?
GOSPODARZ
Orły, kosy, szable, godła,
pany, hłopy, hłopy, pany:
cały świat zaczarowany,
wszystko była maska podła:
hłopy, pany, pany, hłopy,
szable, godła, herby, kosy,
aż na głowie wstają włosy,
wszystko była podła maska
farbiona — jak do obrazka:
cały świat zaczarowany.
GOSPODYNI
A cuż tobie, cy gorącka?
GOSPODARZ
Snuło się to jak gorączka,
jak gorączka na wulkanie,
jak szumienie na organie:
takie figury w koronie,
tacy pyszni szlahta w herbie,
pałace, zamczyska, wille,
tabunami gnane konie,
sześciu paradnikuw w tyle:
hulaj dusza bez kontusza
z animuszem, hulaj dusza!!
ani zbili pan w koronie,
że stoimy gdzieś na szczerbie,
ani zbili szlahta w herbie,
ani zbili hłop pży roli,
czy tam kogo gdzie co boli:
wuł pży roli, świnia w ganku —
hulajże, panie kohanku.
GOSPODYNI
Połużże sie, boś pijany.
GOSPODARZ
Świat pijany, świat pijany,
cały świat zaczarowany
puść mnie, ja mam jehać, muszę,
popżysiągłem się na duszę.
GOSPODYNI
Gwałtu, rety!!!
SCENA XXX
Gospodarz, Gospodyni, Goście z miasta
WSZYSCY
Co się dzieje??
Co się stało?
GOSPODYNI
Ot, szaleje!
GOSPODARZ
Wy a wy — co wy jesteście:
wy się wynudzicie w mieście,
to sie wam do wsi zahciało:
tam wam mało, tu wam mało,
a ot, co z nas pozostało:
lalki, szopka, podłe maski,
farbowany fałsz, obrazki;
niegdyś, gdzieś tam, tęgie pyski
i do szabli, i do miski;
kiedyś, gdzieś tam, tęgie dusze,
pułwariackie animusze:
kogoś zbawiać, kogoś siekać;
dzisiaj nie ma na co czekać.
Nastruj? macie ot nastroje:
w pysk wam muwię litość moje.
pluje
Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Stanisław Wyspiański, „Wesele”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.