Akt I
Wesele
Dramat w tżeh aktah
OSOBY:
- GOSPODARZ
- GOSPODYNI
- PAN MŁODY
- PANNA MŁODA
- MARYSIA
- WOJTEK
- OJCIEC
- DZIAD
- JASIEK
- KASPER
- POETA
- DZIENNIKARZ
- NOS
- KSIĄDZ
- MARYNA
- ZOSIA
- RADCZYNI
- HANECZKA
- CZEPIEC
- CZEPCOWA
- KLIMINA
- KASIA
- STASZEK
- KUBA
- ŻYD
- RACHEL
- MUZYKANT
- ISIA
OSOBY DRAMATU:
- CHOCHOŁ
- WIDMO
- STAŃCZYK
- HETMAN
- RYCEŻ CZARNY
- UPIUR
- WERNYHORA
DEKORACJA:
Noc listopadowa; w hacie, w świetlicy. Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem pułbłękitu obejmująca i spżęty, i ludzi, ktuży się pżez nią pżesuną.
Pżez dżwi otwarte z boku, ku sieni, słyhać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skżypiec, niesforny klarnet, hukania hłopuw i bab i pżygłuszający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotającyh tanceży, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wżawie piosenki....
I cała uwaga osub, kture pżez tę izbę-scenę pżejdą, zwrucona jest tam, ciągle tam; zasłuhani, zapatżeni ustawicznie w ten tan, na polską nutę... wirujący dookoła, w pułświetle kuhennej lampy, taniec koloruw, krasyh wstążek, pawih piur, kierezyj, barwnyh kaftanuw i kabatuw, nasza dzisiejsza wiejska Polska.
A na ścianie głębnej: dżwi do alkieżyka, gdzie łużko gospodarstwa i kołyska, i pośpione na łużkah dzieci, a gurą zszeregowani Święci obrazkowi. Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko pżysłonione białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosuw; — za oknem ciemno mrok — za oknem sad, a na deszczu i słocie kżew otulony w słomę, w zimową ohronę okryty.
Na środku izby stuł okrągły, pod białym, sutym obrusem, gdzie pży jażącyh brązowyh świecznikah żydowskih suta zastawa, tależe poniehane tak, jak dopiero co od nih cała weselna drużba wstała, w nieładzie, gdzie nikt o spżątaniu nie myśli. Około stołu proste drewniane stołki kuhenne z białego dżewa; pży tym na izbie biurko, zażucone mnustwem papieruw; ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic. Pży ścianie w głębi sofa wyszażana; ponad nią złożone w kżyż szable, flinty, pasy podrużne, torba skużana. W innym kącie piec bielony, do maści z izbą; obok pieca stolik empire, zdobny świecącymi resztami brązuw, na kturym zegar stary, alabastrowymi kolumienkami dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym zawoju pży tważy młodej w lokah i na ciemnej sukni.
U boku dżwi weselnyh skżynia ogromna wyprawna wiejska, malowana w kwiatki pstre i pstre desenie; wytarta już i wyblakła. Pod oknem stary grat, fotel z wysokim oparciem.
Nad dżwiami weselnymi ogromny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej z jej sukienką srebrną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad dżwiami alkieża takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, w utkanej wzożystej szacie, w koralah i koronie polskiej Królowej, z Dzieciątkiem, kture rączkę ku błogosławieniu wzniosło.
Strop drewniany w długie belki proste z wypisanym na nih Słowem Bożym i rokiem pobudowania.
ŻECZ DZIEJE SIĘ W ROKU TYSIĄC DZIEWIĘĆSETNYM.
AKT I
SCENA I
Czepiec, Dziennikarz
CZEPIEC
Cuz tam, panie, w polityce?
Chińcyki tżymają się mocno!?
DZIENNIKARZ
A, muj miły gospodażu,
mam pżez cały dzień dosyć Chińczyków.
CZEPIEC
Pan polityk!
DZIENNIKARZ
Otuż właśnie politykuw
mam dość, po uszy, dzień cały.
CZEPIEC
Kiedy to ciekawe sprawy.
DZIENNIKARZ
A to czytaj, kto ciekawy;
wiecie hoć, gdzie Chiny leżą?
CZEPIEC
No, daleko, kajsi gdzieś daleko;
a panowie to nijak nie wiedzą,
że hłop hłopskim rozumem trafi,
hoćby było i daleko.
A i my tu cytomy gazety
i syćko wiemy.
DZIENNIKARZ
A po co — ?
CZEPIEC
Sami się do światu garniemy.
DZIENNIKARZ
Ja myślę, że na waszej parafii
świat dla was aż dosyć szeroki.
CZEPIEC
A tu ano i u nas bywają,
co byli aże dwa roki
w Japonii; jak była wojna.
DZIENNIKARZ
Ale tu wieś spokojna. —
Nieh na całym świecie wojna,
byle polska wieś zaciszna,
byle polska wieś spokojna.
CZEPIEC
Pon się boją we wsi ruhu.
Pon nos obśmiwajom w duhu. —
A jak my, to my się rwiemy
ino do jakiej bijacki.
Z takih, jak my, był Głowacki.
A, jak myślę, ze panowie
duza by juz mogli mieć,
ino oni nie hcom hcieć!
SCENA II
Dziennikarz, Zosia
DZIENNIKARZ
Pani to taki kozaczek;
jak zesiądzie z konika, jest smutny.
ZOSIA
A pan zawsze bałamutny.
DZIENNIKARZ
To nie komplement, to czuję
i tego bynajmniej nie tłumię.
ZOSIA
Dobże, że pżynajmniej pan umie
zmiarkować, kiedy uczucie,
a kiedy salonowa zabawka —
ale w tym razie...
DZIENNIKARZ
To sprawka
pani wdzięku, pani jest bardzo miła,
pani tak głuwkę shyliła...
ZOSIA
Prawda? Tak jakbym się dziwiła,
że mnie tyle honoru spotyka;
pan redaktor dużego dziennika
pżypatruje się i oczy pżymyka
na mnie, jako na obrazek.
DZIENNIKARZ
A obrazek malowny, bez skazek,
farby świeże, naturalne,
rysunek ogromnie prawdziwy,
wszystko aż do ram idealne.
ZOSIA
Widzę, znawca osobliwy.
DZIENNIKARZ
I czemuż pani się gniewa?
ZOSIA
Że pan jak Lohengrin śpiewa
nade mną jak nad łabędziem,
że my dla siebie nie będziem,
i po cuż tyle śpiewności?
DZIENNIKARZ
Oto tak, tak z rozlewności
toważyskiej.
SCENA III
Radczyni, Haneczka, Zosia
HANECZKA
Ah, cioteczko, ciotusieńko!
RADCZYNI
Co, serdeńko?
HANECZKA
Tamci tańczą, my stoimy;
hcemy tańczyć także i my.
RADCZYNI
Może ktury z panuw zehce?
ZOSIA
Z nikim z panuw tańczyć nie hcę.
RADCZYNI
Potańcujcie trohę same.
ZOSIA
My byśmy hciały z drużbami,
z tymi, co pawimi piurami
zamiatają pułap izby.
RADCZYNI
Poszłybyście tam do ciżby?
HANECZKA
To tak miło, miło w ścisku.
RADCZYNI
Oni się tam gniotą, tłoczą
i ni stąd, ni zowąd naraz
tżask, prask, biją się po pysku;
to nie dla was.
ZOSIA
My wrucimy zaraz.
RADCZYNI
Cużeś ty dziś tak wesoła?
Odgarnij se włosy z czoła.
ZOSIA
Raz dokoła, raz dokoła!
HANECZKA
Ciotusieńka zła okropnie,
zła okrutnie — a pżelotnie —
zaraz buzię pocałuję.
RADCZYNI
Hanka zawsze swego dopnie.
Nieh się panna wytańcuje.
SCENA IV
Radczyni, Klimina
KLIMINA
Pohwalony, dobry wieczur państwu.
RADCZYNI
Pohwalony — gospodyni...
KLIMINA
Tu wsiosko od maleńkości, Klimina,
po wujcie wdowa.
RADCZYNI
Radczyni
jestem z Krakowa.
KLIMINA
Macie syna.
RADCZYNI
Tańcuje tam.
KLIMINA
Nieh się bawi;
som ta dziwki, nieh nie stoją.
RADCZYNI
Jakoś mu nie idzie sporo,
bo się ino pogapuje.
KLIMINA
Panowie dziwek się boją;
zaraz ktura co pżyniesie,
ino roz sie pżetańcuje.
RADCZYNI
Wyście sobie, a my sobie.
Każden sobie żepkę skrobie.
KLIMINA
Myślałam, pomuwię z matusią,
toby wnuczka kołysała — ?
RADCZYNI
A toście wy skora, kumosiu;
ledwo że wkoło spojżała,
już by mi synuw swatała — ?
KLIMINA
Hej, jo sie bawiła wpżudzi,
teroz bym lo inszyh hciała.
Coraz więcej potża ludzi.
Żeniłabym, wydawała!
SCENA V
Zosia, Kasper
ZOSIA
Drużba tańczy, proszę ze mną.
KASPER
Panienka obcesem wpada.
ZOSIA
A w kułeczko...
KASPER
Dookoła.
Panienka se ta wesoła.
Ano Kaśka będzie rada,
jak pżestoi.
ZOSIA
Kaśka, jaka?
KASPER
Ano ta, co w kącie taka...
ZOSIA
Druhna?
KASPER
Juści, druhna pirso,
co mi ją na żone rają.
ZOSIA
Raz dokoła, raz dokoła...
KASPER
Panienka się nie zgniwają,
że ją lepiej gabne w pasie,
ano Kaśka w sobie syrso.
ZOSIA
Pewno drużba koha Kasię — ?
KASPER
Panienka se ta wesoła.
ZOSIA
Raz dokoła, raz dokoła...
SCENA VI
Haneczka, Jasiek
HANECZKA
Jakby Jasiek hciał tańcować,
tobym z Jaśkiem tańcowała — ?
JASIEK
A mogę sie ofiarować,
by ino panienka hciała — ?
HANECZKA
Proszę, proszę, hwilkę w koło,
jak wesoło, to wesoło.
Jasiek dzisiaj pierwszy drużba.
JASIEK
Najmilso mi tako służba.
SCENA VII
Radczyni, Klimina
RADCZYNI
Cuż ta, gosposiu, na roli?
Czyście sobie już posiali?
KLIMINA
Tym ta casem sie nie siwo.
RADCZYNI
A mieliście dobre żniwo — ?
KLIMINA
Dzięka Bogu, tak ta bywo.
RADCZYNI
Jak złe żniwo, to was boli,
żeście się napracowali — ?
KLIMINA
Zawszeć sie co pżecie zgarnie.
RADCZYNI
Dobże sobie wyglądacie.
KLIMINA
I pani ta tyz nie marnie.
RADCZYNI
Jeszcze się widzicie młoda.
KLIMINA
Jak po Marcinie jagoda.
RADCZYNI
Może jeszcze się wydacie — ?
KLIMINA
A cuz sie ta tak pytacie?!
SCENA VIII
Ksiądz, Panna Młoda, Pan Młody
PAN MŁODY
Ksiądz dobrodziej łaskaw bardzo.
Proszę nas nie zapominać.
KSIĄDZ
Są i tacy, co mną gardzą,
żem jest ze wsi, bom jest z hłopa.
Patżą koso — zbędą prędko,
a tu mi na sercu lentko.
Sami swoi, polska szopa,
i ja z hłopa, i wy z hłopa.
PAN MŁODY
Ksiądz dobrodziej już niebawem
będzie nosić pelerynkę — ?
KSIĄDZ
Może i należy mi się;
lecz pewnego nic nie wi się.
Inni także robią ślinkę!
Może sprawię pelerynkę —
PAN MŁODY
Może z konsystoża pżecie
popatżą okiem łaskawem;
życzę bardzo.
PANNA MŁODA
Hoć co dadzą;
ino te ciarahy tworde,
tża by stoć i walić w morde.
PAN MŁODY
Moja duszko, tu sie muwi
o kościelnej dostojności,
kturą mają pżyznać Jegomości.
PANNA MŁODA
Jo myślała, że co inne.
KSIĄDZ
Naiwne to i niewinne.
SCENA IX
Pan Młody, Panna Młoda
PANNA MŁODA
Cięgiem ino rad byś godać,
jakie to kohanie będzie.
PAN MŁODY
A ty wolisz całowanie —
będziesz kohać, a powiédzże — ?
PANNA MŁODA
Pżeciem ci już wygodała.
Pżecież ci mnie nikt nie wydże.
PAN MŁODY
Serce do kohania radsze.
Toś już moja! Radość, szczęście!
Nie myślałem, że tak wiele.
PANNA MŁODA
Ano hciałeś, masz wesele.
PAN MŁODY
Ah, nie patżę, jak całuję;
nie całuję, kiedy patżę,
a lica masz coraz gładsze.
PANNA MŁODA
A krew sie tak zesumuje.
PAN MŁODY
Pocałujże, jeszcze, jeszcze,
niehże tobą się napieszczę:
usta, oczy, czoło, wieniec...
PANNA MŁODA
Takiś ta nienasyceniec.
PAN MŁODY
Nigdy syty, nigdy zadość;
taka to już dla mnie radość;
całowałbym cię bez końca.
PANNA MŁODA
A to męcąco robota;
nie dziwota, nie dziwota,
żeś tak zbladnoł, taki wżący.
PAN MŁODY
Nie hwalący, nie hwalący,
spokoju mi nie dawały.
PANNA MŁODA
A bo hciałeś.
PAN MŁODY
Same hciały.
PANNA MŁODA
Cuz ta za śkaradne śtuki?
PAN MŁODY
Myśmy takie samouki;
kohałem się po rużnemu,
a ciebie hcę po swojemu,
po naszemu.
PANNA MŁODA
A no z duszy;
jak ci dobże, nieh ta będzie.
PAN MŁODY
Teraz ci mnie nic nie zwiedzie.
Takem pragnął, zboża, słońca...
PANNA MŁODA
Mos wesele! — Pudź do tońca!
SCENA X
Poeta, Maryna
POETA
Żeby mi tak żekła ktura,
sercem już dysponująca,
tak po prostu: „no, hcę ciebie”,
jak jaka wiejska dziewczyna...
MARYNA
To niby ja ta dziewczyna,
ja oświadczyć się mająca?
Skądże taka pewna mina?
POETA
Wcale insze miałem plany
jeźlim plany miał w ogule —
hciałem coś powiedzieć czule,
hciałem zapukać w serduszko,
coś usłyszeć, coś podsłuhać:
jak się to tam musi ruhać,
jak się to tam musi palić — ?!
MARYNA
Muszę panu się pożalić,
w serduszku nienapalone;
jak kto weźmie mnie za żonę.
będzie sobie ciepło hwalić;
muszę panu się pożalić:
hoć zimno, można się spażyć.
POETA
Amor mugłby gospodażyć.
MARYNA
Amor ślepy, może zdradzić.
POETA
Amor: duh skżydlaty, gończy.
MARYNA
Pretensji do skżydeł wiele.
POETA
Więc się na pretensjah kończy.
MARYNA
A nie kończy się w kościele.
POETA
Byłby to już Amor w klatce.
MARYNA
Lis w pułapce.
POETA
Motyl w siatce.
MARYNA
Paź krulowejna usługah.
POETA
Ślub po zapłaconyh długah.
Miłość nęci rozmaita.
MARYNA
A, to z nami kwita.
POETA
Kwita —
nie myślałem, że coś świta,
pani prawie obrażona — ?
MARYNA
Czeguż to pan jeszcze szuka?
POETA
Że nie poszła w las nauka.
MARYNA
Ktuż się uczył?
POETA
Tak wzajemnie
Ja od pani, pani ze mnie.
MARYNA
A na cuż mnie tej nauki?
POETA
Na nic.
MARYNA
Więc?
POETA
Sztuka dla sztuki.
MARYNA
Zawrut głowy, wielka hwała;
nieh pan sztuki płata rużne,
bylebym ja spokuj miała.
POETA
Rozmowa z panienką młodą,
jak ją zwykle młodzi wiodą
w takim stylu skżydełkowym;
rozmowa z panną upartą:
o miłości, o Amorze,
o kohaniu, co w tym, owym
z nagła się pżejawić może; —
szepty z panną czarującą,
pżez puł serio, pżez puł drwiąco —
zawsze jeszcze studium warto.
MARYNA
Pżez puł drwiąco, pżez puł serio
bawi się pan galanterią.
POETA
Ale gdzie ta, ale gdzie ta.
MARYNA
Pan poeta, pan poeta.
Coś, jak liryzm, struna bżękła:
ja o pana się pżelękła,
że ta stżała niespodziana
może trafić, ale pana.
POETA
Bawię panią galanterią
pżez puł drwiąco, pżez puł serio;
stąd się styl osobny stważa:
nikt nikogo nie dosięga,
nikt nikogo nie obraża —
na łokcie rużowa wstęga —
nie prowadzi do ołtaża. —
Tajemnicą jest kobieta.
MARYNA
Słuham, co to za wymowa!
POETA
Słowa, słowa, słowa, słowa.
MARYNA
Ale gdzie ta, ale gdzie ta!
POETA
Jakaż znuw refleksja nowa?
MARYNA
Pan poeta, pan poeta.
SCENA XI
Ksiądz, Pan Młody, Panna Młoda
KSIĄDZ
Zwracam się do panny młodej,
pijąc do pana młodego...
PANNA MŁODA
Cuz takiego, cuz takiego?
KSIĄDZ
Może, hm, po pewnym czasie,
bo to człowiek jest człowiekiem,
ot, pżykładem tylu ludzi —
bo to człowiek jest człowiekiem,
usiada się tylko z wiekiem...
PANNA MŁODA
Niby jak to kwaśne mliko.
KSIĄDZ
Wyście młodzi, wyście młodzi,
hoć się dzisiaj wszystko godzi,
pżyjdzie czas, co was ohłodzi.
PAN MŁODY
Dzięki, nieh się ksiądz nie trudzi,
nieh nie trudzi się dobrodziéj,
wdał się Pan Bóg już w tę sprawę
i ten wszystko załagodzi;
byliśmy rano w kościele,
braliśmy ślub u ołtaża.
KSIĄDZ
No, ale to tak się zdaża;
ogromnie pżypadkuw wiele,
i pżypomnieć pożytecznie.
PAN MŁODY
Podziękujże za obawę.
PANNA MŁODA
Zdarłabym jej łeb, jak krosna!
PAN MŁODY
A koha, bo jest zazdrosna.
KSIĄDZ
Ah, kolorowa bajecznie!
SCENA XII
Pan Młody, Panna Młoda
PAN MŁODY
Kohasz ty mnie?
PANNA MŁODA
Moze, moze —
cięgiem ino godos o tem.
PAN MŁODY
Bo mi serce wali młotem,
bo mi w głowie huczy, szumi...
moja Jaguś, toś ty moja?!
PANNA MŁODA
Twoja, jak tża, juści twoja;
bo cuż cie ta znuw tak dumi?
Cięgiem ino godos o tem.
PAN MŁODY
A ty z twoim sercem złotem
nie zgadniesz, dziewczyno-żono,
jak mi serce wali młotem,
jak cię widzę z tą koroną,
z tą koroną świecidełek,
w tym rozmaitym gorsecie,
jak lalkę dobytą z pudełek
w Sukiennicach, w gabilotce:
zapaseczka, gors, spudnica,
warkocze we wstążek splotce;
że to moje, że to własne,
że tak światłem gorą lica!
PANNA MŁODA
Buciki mom trohę ciasne.
PAN MŁODY
A to zezuj, moja złota.
PANNA MŁODA
Ze sewcem tako robota.
PAN MŁODY
Tańcuj boso.
PANNA MŁODA
Panna młodo?!
Cuz ta znowu?! To ni mozno.
PAN MŁODY
Co się męczyć? W jakim celu?
PANNA MŁODA
Tża być w butah na weselu.
SCENA XIII
Ksiądz, Pan Młody
PAN MŁODY
Ktuż komu czego zabroni?
KSIĄDZ
Zależy, za czym kto goni.
PAN MŁODY
Tak cudzego pilnujecie — ?
KSIĄDZ
Nie każdy ma jedno na świecie,
a każdy ma swoje osobne,
co go tżyma — a te drobne
żeczki, małe, niepozorne
składają się na jedną wielką żecz.
PAN MŁODY
Ksiądz sobie, jako hcesz, pżecz. —
Szczęście każdy ma pżed nosem,
a jak ma, to tżeba brać —
tżeba iść za serdecznym głosem
i nie pozwolić się kpać.
KSIĄDZ
No, muj panie,
nie każdemu jednakie wołanie.
A jak kto ręką sięgnie po co, a nie dostanie?
SCENA XIV
Radczyni, Maryna
RADCZYNI
A panny już bez pamięci,
widzę, hulają.
MARYNA
Do smaku.
Jak mnie Czepiec hwycił wpuł,
jak zawinął i obleciał w kułko,
tom w oczah zobaczyła gwiazdy,
jakby jakieś napowietżne jazdy,
kręcące się zawrotem kuł.
RADCZYNI
Pot oblewa całe czułko;
możesz się zaziębić wnet.
MARYNA
A tak — teraz to sobie myślę:
co insze złoto, a co insze miedź.
RADCZYNI
Nie pleć, spocznij, ciho siedź.
MARYNA
A myśl moja het, het, het...
SCENA XV
Maryna, Poeta
POETA
Elektryczność z oczu bije.
MARYNA
Zgżałam się pży tańcowaniu.
POETA
Pani maży o kohaniu —
co tam pani serce czyje.
MARYNA
Może pańskie serce zatem — —?
POETA
Umie pani stżelać batem — —?
MARYNA
Jak to, co to — tak pżez kogo?
POETA
Tak w powietże, a szeroko.
MARYNA
Co tam panu serce czyje; —
a umie pan kopnąć nogą — — ?
POETA
Tak pżez kogo — ?
MARYNA
Nie tak srogo —
tak w powietże, a wysoko.
POETA
Na co, po co?
MARYNA
Dla niczego.
POETA
To nic złego.
MARYNA
I nic z tego.
POETA
To zagadka?
MARYNA
Sfinks.
POETA
Meduza.
MARYNA
Może z tego pan odgadnie
nowoczesny styl harbuza;
tak jak ja odgadłam snadnie:
prużność na wysokiej skale,
w swojej własnej śpiącą hwale.
POETA
Zeus i Pan Bóg mieszka w niebie,
pżedsię obaj są u siebie.
Psyhe to najczulej pieści. —
O tym, gdzie kto śpi wysoko,
pani wie coś z głuhyh wieści;
nie dosięgło jeszcze oko.
MARYNA
Rozumiem coś z wielką biedą;
nie dosięgło jeszcze oko,
nie zawlokłam się na turnie;
tak tam dumnie, szumnie, hmurnie.
Bałamuctwa w wielkim stylu,
kture już pżeżyło tylu,
rużni więksi, mniejsi, niscy;
wszystko bardzo wyjątkowe,
bardzo dziwne, bardzo nowe,
tylko że tak robią wszyscy.
POETA
Słuham, co to za wymowa — ?
MARYNA
Słowa, słowa, słowa, słowa.
POETA
To uczucia tak się garną;
szkoda, żeby szły na marno.
MARYNA
Ale gdzie ta, ale gdzie ta.
Pan myśli, że ja zajęta?
POETA
Widzę, że pani pamięta,
jaka komu etykieta
pżylepiona i pżypięta.
MARYNA
Szkoda, żeby szły na marno
te uczucia, co się garną:
Pan poeta, pan poeta.
POETA
Otuż to, to etykieta.
SCENA XVI
Zosia, Haneczka
ZOSIA
Hciałabym kohać, ale bardzo,
ale tak bardzo, bardzo, mocno.
HANECZKA
To ta muzyka gra tak skoczno
i pewno serce tobie skacze.
Jeszcze się dosyć, dość napłacze,
nim go kohanie ułagodzi.
Pociesz się, serce, pociesz, miła,
jeszcze niejedna łza, mogiła,
od tej miłości ciebie grodzi.
ZOSIA
Że to tak losy szczęściem gardzą,
że tak nie sypią szczęściem w oczy,
tylko tak zaraz błyski gasną,
ledwo się w oczah świt roztoczy?
HANECZKA
Musisz pżejść wpżudy cierpień koło;
pżejść musisz wpżudy nędzę, bole,
a potem kiedyś będzie wesoło,
jak ci bul serce dość nakole.
ZOSIA
Ja, gdybym była losuw panią,
na pżykład taką, wiesz: Fortuną.
tobym odarła złote runo,
żeby dać wszystko ludziom tanio;
żeby się tak nie umęczali,
w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:
każden, jak więzień, za swym pługiem;
żeby się syto nakohali,
żeby się wszystko im kręciło:
jakby się złote nitki wiło.
HANECZKA
A tu są takie Parki stare,
co nożycami tną pżędziwo...
ZOSIA
A hyba to za jaką karę
Miłość jest taką nieszczęśliwą.
Za czyjąż winę, czyjąż karę
rwać hcą pżędziwo Parki stare...?
Ah, tak bym hciała kohać bardzo!
HANECZKA
Musisz się wpżudy dość naszlohać,
napłakać, zbeczeć, razy wiele,
aże postawią cię w kościele,
a potem sobie możesz kohać.
ZOSIA
Ah, tym uczucia moje gardzą —
nie to, nie jeszcze miałam w myśli:
hciałabym, żeby się kto zjawił,
kto by mi nagle się spodobał,
żebym się jemu też udała
i byśmy ruwno na to pżyśli.
Widzisz, takiego bym kohała,
i to tak bardzo, bardzo, bardzo.
HANECZKA
Ah, tym uczucia moje gardzą;
pżecie tża wpżudy wyprubować,
tża coś pżecierpieć, coś pżeboleć,
żeby muc miłość uszanować.
ZOSIA
Już ja tam swoje będę woleć.
SCENA XVII
Pan Młody, Żyd
PAN MŁODY
Pżyszedł Mosiek na wesele...
ŻYD
Nu, ja tu pżyszedł nieśmiele.
PAN MŁODY
No, jesteśmy pżyjaciele.
ŻYD
No, tylko że my jesteśmy
tacy pżyjaciele, co się nie lubią.
PAN MŁODY
A tak, jak są tacy, co skubią,
to i są tacy, co się boczą.
ŻYD
Nieh się boczą, a jak oni potżebują,
to ih u mnie jest bardzo wiele.
PAN MŁODY
W zastawie.
ŻYD
No, to tak, jak w kieszeni; —
pan dzisiaj w kolorah się mieni;
pan to pżecie jutro zruci — ?
PAN MŁODY
Narodowy hłopski struj.
ŻYD
No, pan się narodowo bałamuci,
panu wolno — a to ładny kruj —
to już było.
PAN MŁODY
No, to jeszcze wruci.
ŻYD
Jak będzie każdy patżeć pżed nos swuj,
może co z tego będzie na inkszy raz.
PAN MŁODY
Oto właśnie teraz taki czas.
ŻYD
No, ja to gram na skżypce, a pan na bas.
PAN MŁODY
Pżyszedł Mosiek na wesele, to mu basuję.
ŻYD
No, już ja wiem od mojej curki,
że pan młody muzykę czuje.
PAN MŁODY
Pragnąłem widzieć pannę Rachelę.
ŻYD
Ona pżyjdzie sama tu;
muwiła, że zamiast snu
woli widok panuw i wesele —
wykształcona.
PAN MŁODY
Nawet wieżę.
ŻYD
Muwi, że ją muzyka bieże,
za mąż jej nie biorą jeszcze;
może ją pży poczcie umieszczę;
moja curka, to kobita,
a jest panna modern, całkiem
jak gwiazda.
PAN MŁODY
Więc satelita?
ŻYD
Jakie tylko książki są, to czyta,
a i ciasto gniecie wałkiem,
była w Wiedniu na opeże,
w domu sama sobie pieże —
no, zna cały Przybyszewski,
a włosy nosi w pułkole,
jak włoscy w obrazah anieli
ala...
PAN MŁODY
A la Botticelli.
ŻYD
Żeby pan był pżecie kiedy
hciał z nią gadać — ?
PAN MŁODY
Hciałem, hciałem.
Raz byłem, to nie zastałem.
ŻYD
Ona lubi te poety;
ona nawet hłopy lubi;
ona hłopom kredyt daje,
to mi się aż serce kraje,
bo to żecz drażniąca wielce
i nieraz jestem w rozterce:
tu interes — a tu serce. —
Po co się pan z hłopką żeni?
Są panny inteligentne.
PAN MŁODY
One mnie się wydają pżeciętne.
Koham te z Botticellego,
lecz nie hcę zapyhać niemi
każdej piędzi naszej ziemi.
SCENA XVIII
Pan Młody, Żyd, Rachel
RACHEL
Ah, bon soir.
ŻYD
Moja curka.
RACHEL
Jedna mnie tu zwiodła hmurka,
jedna mgła, opary nocy;
ta hałupa rozświecona,
z daleka, jak arka w powodzi,
błoto naokoło, potopy,
hukają pijane hłopy;
ta hałupa rozświecona,
grająca muzyką w noc ciemną,
wydała mi się arcypżyjemną,
jako arka, na kształt czaruw łodzi,
i pżyszłam — — tate pozwoli...?
ŻYD
No, nieh sobie Rachel poswywoli.
No, pan się mną Żydem bżydzi,
a ją to pan musi uszanować;
ona się ojca nie wstydzi.
PAN MŁODY
Pżyszła pani z nami potańcować;
jeśli pani szuka parki,
pżygarniemy ją w noc ciemną.
Tam są tańce — tam są grajki,
a tu zastaw gospodarski.
SCENA XIX
Pan Młody, Rachel
RACHEL
Ensemble jak z feerii, z bajki,
ah, ta hata rozśpiewana,
jakby w niej słowiki dźwięczą,
i te stroje ukąpane tęczą.
PAN MŁODY
Ma pani słuszność, ćmy bżęczą
najwięcej wokoło świec:
gdzie błyska, muszą się zbiec.
RACHEL
Zlatują się w dobrej wieże,
na oślep, serdecznie, szczeże;
nie domyślają się wcale,
że ih tam czeka ogarek,
co im będzie skżydła piec.
PAN MŁODY
Na skżydłah pani tu pżyszła — ?
RACHEL
Na skżydłah myśl moja zwisła;
szłam, pżez błoto po kolana,
od karczmy aż tu do dworu; —
ah, ta hata rozśpiewana,
ta roztańczona gromada,
zobaczy pan, proszę pana,
że się do poezji nada,
jak pan trohę zmieni, doda.
PAN MŁODY
Tak to czuję, tak to słyszę:
i ten spokuj, i tę ciszę,
sady, stżehy, łąki, gaje,
orki, żniwa, słoty, maje.
Żyłem dotąd w takiej cieśni,
pośrud muruw szarej pleśni:
wszystko było szare, stare,
a tu naraz wszystko młode,
znalazłem żywą urodę,
więc wdeham to życie młode;
teraz patżę się i patżę
w ten lud krasy, kolorowy,
taki żeśki, taki zdrowy —
hoćby szorstki, hoć surowy.
Wszystko dawne coraz bladsze,
ja to czuję, ja to słyszę,
kiedyś wszystko to napiszę;
teraz tak w powietżu wiszę
w tej urodzie, w tym weselu;
lecę, jak mnie konie niosą —
od miesiąca hodzę boso,
od razu się czuję zdrowo,
hadzam boso, z gołą głową;
pod spud więcej nic nie wdziewam
od razu się lepiej miewam.
SCENA XX
Pan Młody, Rachel, Poeta
POETA
Panna młoda jakieś słuwko
ma do ciebie.
PAN MŁODY
Żucam damę,
muszę służyć mojej pani.
RACHEL
Może słuweczko z wymuwką,
bo coś na mnie kiwa głuwką.
POETA
Takie tam drobnostki same.
SCENA XXI
Rachel, Poeta
RACHEL
A pan mi zostawia siebie.
POETA
Pani mnie interesuje.
RACHEL
Ja się patżę i miarkuję.
POETA
Tak od pierwszego spojżenia?
RACHEL
Ah, myśli pan, tak z niehcenia?
POETA
Tżask gromu.
RACHEL
Spudłować można.
POETA
Otuż, panienko wielmożna:
miłość, Amor, stżała złota.
RACHEL
Amor, Amor, bug, bożyszcze,
żuca się na pastwę oślep
i woła:
i zapalę, i zniszczę.
POETA
Bellerofon leci oklep.
Pani poezją pżesiąkła;
ledwo słuwek parę bżąkła
Muza pani — a już błyski — ?
RACHEL
Pan sądzi, że koniec bliski;
że mnie porwie Amor-bożek?
POETA
Oto od stup głowy do nożek:
Galatea!
RACHEL
Co, ja nimfa?
To samo mi właśnie powtaża
pewien koncypient jurysta.
POETA
Więc go pani zaniedbuje,
że to człowiek pracy — ?
RACHEL
Limfa:
to jest taki, jak się zdaża
zbyt często, co tylko powtaża,
co kto drugi gdzie umieści
w poezji albo w powieści;
nie indywidualista.
POETA
Pani żąda z pierwszej ręki — ?
RACHEL
Jak od kwiatuw, od jabłoni,
od hmur, słońca, żabek, gadu,
jak od kwitnącego sadu; —
cała ta poezja, co goni
w powietżu, kturą wihr miata,
ktura co dnia świeża wzlata,
z wszystkiego fosforyzuje — —
pan to pisze, ja to czuję,
więc...
POETA
I czeguż pani życzy?
RACHEL
Miodu, rozkoszy, słodyczy
miłości, roznamiętnienia
i szczęścia.
POETA
A miłość wolna?...
RACHEL
Ah, mażyłam o tym zawsze!
POETA
A gdyby tak szczęście łaskawsze
pożaliło się jej biedy?
RACHEL
Pżestałabym mażyć wtedy.
SCENA XXII
Radczyni, Pan Młody
PAN MŁODY
Jak się żenić, to się żenić!
RADCZYNI
Komu dzwonią lat południe,
nieh się spieszy użyć wczasu.
PAN MŁODY
Tak się pić hce pży źrudełku;
ożenić się w tym pragnieniu,
to tak jakby w uniesieniu...
RADCZYNI
W ruwne nogi wskoczyć w studnię.
PAN MŁODY
Nie utonę, nie utonę!
RADCZYNI
Topi się, kto bieże żonę.
PAN MŁODY
Nieh się stopi, nieh się spali,
byle ładnie grajcy grali,
byle grali na wesele.
Jak się tak muzyka miele,
jak na żarnah, hula, dzwończy,
nieh se huka, stuka, puka,
pląsa, bije, pżybasuje,
piska skżypiec struną cienką,
tak podskocznie, tak mileńko;
nieh się miele jak młyn wodny
w noc miesięczną, w czas pogodny;
szumiejąca, nieh się snuje,
a nieh w dźwiękah się nie kończy,
hoćby usnąć w tańcowaniu
pży mieleniu, pży hukaniu,
w zapomnieniu, w kołysaniu;
światy czaruw — czar za światem! —
jestem wtedy wszystkim bratem
i wszystko jest moim swatem
w tym weselu, w tej radości:
Bóg mi gości pozazdrości.
Granie miłe, spanie miłe,
życie było zbyt zawiłe,
miło snami uciec z życia,
sen, muzyka, granie, bajka —
zakupiłbym sobie grajka —
spać, bo życie zbyt zawiłe,
tża by mieć ogromną siłę,
siłę jakąś tytaniczną,
żeby być czymś na tej wadze,
gdzie się wszystko niańczy w bladze —
to już tak po uszy sięga,
Los: fatyga, czas: mitręga.
Spać, muzyka, granie, bajka,
zakupiłbym sobie grajka,
to mi się do duszy nada...
RADCZYNI
Ah, pan gada, gada, gada.
SCENA XXIII
Pan Młody, Poeta
PAN MŁODY
Jakże ci tu na weselu?
POETA
Zdaje mi się, żem pan młody.
PAN MŁODY
A mnie się widzi, że patżę
na piękno i szczęście cudze,
że nie moje to, co moje.
POETA
To są takie niepokoje —
a co mnie tam szczęście moje
czy nie moje, a bież liho!
PAN MŁODY
Tylko ciho, tylko ciho,
bo jak najdziesz twoje,
to tak jakbyś nalazł nutę.
POETA
Wiersze?
PAN MŁODY
Wrażenia, wrażenia najszczersze,
śpiewnik serdeczny, kantyczki,
całość w książce, komplet serca,
i te wszystkie spotkania najpierwsze,
i te wszystkie rozmowy u pola,
i w ogrudku, i we dwoże,
w sieni, na pżysionku, w komoże,
aż do ślubu, aże do kobierca:
komplet serca.
POETA
To ciekawe,
że, co my rozumiemy pżez prozę,
pżetapia się na dźwięk, rymy
i że potem z tego idą dymy
po całej literatuże.
PAN MŁODY
Zupełnie tak, jak w natuże:
kwiat w swoim zapahu się lotni
i pżyhodzą rużni markotni
te same wąhać ruże.
POETA
A gdyby tak ustroić się w ruże
i wejść na ogromny stos
dżewa,
i pokazać: jak śpiewa
człowiek, co w rużah na czole
umiera — — ?
PAN MŁODY
Tżeba by lutni Homera!
POETA
A Los, a Atmosfera,
a ogień, a płomieni gura,
a czarna obłokuw hmura,
co by się ze stosu wzbiła?!!
PAN MŁODY
Śmierć!?
POETA
A to byłaby Siła!
SCENA XXIV
Poeta, Gospodarz
POETA
Taki mi się snuje dramat
groźny, szumny, posuwisty
jak polonez; gdzieś z kazamat
jęk i zgżyt, i wihruw świsty. —
Mażę pży tym wihruw graniu
o jakimś wielkim kohaniu.
Bohater w zbrojej, skalisty,
ktoś, jakoby złom granitu,
ryceż z czoła, ktoś ze szczytu
w gże uczucia, hłop „qui amat”,
pży tym historia wesoła,
a ogromnie pżez to smutna.
GOSPODARZ
To tak w każdym z nas coś woła:
jakaś historia wesoła,
a ogromnie pżez to smutna.
POETA
A wszystko bajka wierutna.
Wyraźnie się w oczy wciska,
zbroją świeci, zbroją łyska
postać dawna, coraz bliska,
dawny ryceż w pełnej zbroi,
co niczego się nie lęka,
hyba widma zbrodni swojej,
a serce mu z buluw pęka,
a on, z takim sercem w zbroi,
zaklęty, u źrudła stoi
i do mętuw studni patży,
i pżegląda się we studni.
A gdy wody czerpnie ręką,
to mu woda się zabrudni.
A pragnienie zdroju męką,
więc mętuw czerpa ze studni;
u źrudła, jakby zaklęty:
taki jakiś polski święty.
GOSPODARZ
Dramatyczne, bardzo pięknie —
u nas wszystko dramatyczne,
w wielkiej skali, niebotyczne —
a jak taki heros jęknie,
to po całej Polsce jęczy,
to po wszystkih borah szumi,
to po wszystkih gurah bżęczy,
ale kto tam to zrozumi.
POETA
Dramatyczny, ryceż błędny,
ale pan, pan pierwszożędny:
w zamczysku sam, osmętniały,
a zamek opustoszały,
i ten lud nasz, taki prosty,
u stup zamku, u stup dworu,
i ten pan, pełen poloru,
i ten lud prosty, rubaszny,
i ten hart rycerski, śmiały,
i gniew boski gromki, straszny.
GOSPODARZ
Tak się w każdym z nas coś buży,
na taką się bużę zbiera,
tak w nas ciska piorunami,
dziwnymi wre postaciami:
dawnym strojem, dawnym krojem,
a ze sercem zawsze swojem;
to dawność tak z nami walczy.
Coraz pamięć się zaciera — — —
tak się w każdym z nas coś zbiera.
POETA
Duch się w każdym poniewiera,
że czasami deh zapiera;
tak by gdzieś het gnało, gnało,
tak by się nam serce śmiało
do ogromnyh, wielkih żeczy,
a tu pospolitość skżeczy,
a tu pospolitość tłoczy,
włazi w usta, uszy, oczy;
duh się w każdym poniewiera
i hciałby się wydżeć, skoczyć,
ręce po pas w krwi ubroczyć,
ramię rozpostżeć szeroko,
wielkie skżydła porozwijać,
lecieć, a nie dać się mijać;
a tu pospolitość niska
włazi w usta, uho, oko; — —
daleko, co było z bliska —
serce zaryte głęboko,
gdzieś pod czwartą głębną skibą,
że swego serca nie dostać.
GOSPODARZ
Tak się oże, tak się zwala
rok w rok, w każdym pokoleniu;
raz wraz dusza się odsłania,
raz wraz wielkość się wyłania
i raz wraz grąży się w cieniu.
Raz wraz wstaje wielka postać,
że ino jej skżydeł dostać,
rok w rok w każdym pokoleniu
i raz wraz pżepada, gaśnie,
jakby czas jej pżepaść właśnie. —
Każden ogień swuj zapala,
każden swoją świętość święci...
POETA
My jesteśmy jak pżeklęci,
że nas mara, dziwo nęci,
wytwur tęsknej wyobraźni
serce bieże, zmysły drażni;
że nam oczy zaszły mgłami;
pieścimy się jeno snami,
a to, co tu nas otacza,
zdolność nasza pżeinacza:
w oczah naszyh hłop urasta
do potęgi krula Piasta!
GOSPODARZ
A bo hłop i ma coś z Piasta,
coś z tyh kruluw Piastów — wiele!
— Już lat dziesięć pośrud siedzę,
sąsiadujemy o miedzę.
Kiedy sieje, oże, miele,
taka godność, takie wzięcie;
co czyni, to czyni święcie;
godność, rozwaga, pojęcie.
A jak modli się w kościele,
taka godność, to pżejęcie;
bardzo wiele, wiele z Piasta;
hłop potęgą jest i basta.
SCENA XXV
Poeta, Gospodarz, Czepiec, Ojciec
CZEPIEC
Szczęść wam Boże!
OJCIEC
Pohwalony.
GOSPODARZ
Pohwalony, ojcze, kumie —
tyle gości od Krakowa!
OJCIEC
A bo lo nih to żecz nowa,
co jest lo nos żeczą starą,
inszom sie ta żondzom wiarą,
pżypatrujom sie jak czarom.
GOSPODARZ
A to dla nih nowe żeczy,
to ih z ospałości leczy.
CZEPIEC
Pan brat — z miasta — do nas znowu.
Jak się panu na wsi widzi?
POETA
Jak u siebie za pazuhą.
CZEPIEC
Tu ta ładniej, tam to bżydzij;
z miastowymi to dziś kruho;
ino na wsi jesce dusa,
co się z fantazyją rusa.
GOSPODARZ
Gdyby wam tak...
CZEPIEC
Nie powtużyć; —
jakby kiedy co do czego,
myśmy — wi sie, nie od tego; —
ino kto by nos hcioł użyć —
kosy wissom nad boiskiem.
OJCIEC
Toście zawdy mocny pyskiem.
CZEPIEC
Ino sie napatżcie pięści,
nieh no ino kaj-gdzie świsnę,
to słyhać, jak w ziobrah hżęści.
GOSPODARZ
Jak z tym Żydem...!
CZEPIEC
Tego Zyda,
było, jak go huknę w pysk —
juzem myśloł, że sie stocył,
on sie tylko krwiom zamrocył,
a nie upod, bo był ścisk.
A to było pży wyboże,
w sali w tym sokolskim dwoże,
po co sie bestyjo darła,
a to tak z całygo garła; —
było, jak go huknę w pysk,
myślołem juz, że sie stocył,
on sie ino krwiom zamrocył,
a nie upod, bo był ścisk.
GOSPODARZ
Toście Ptaka wybierali?
CZEPIEC
A kiedy ptak, niehta leci.
POETA
Macie ta skżydlate ptaki?
CZEPIEC
Ptok ptakowi nie jednaki,
człek człekowi nie doruwna,
dusa dusy zajży w oczy,
nie polezie ożeł w guwna —
pon jest taki, a ja taki;
jakby pżyszło co do czego,
wisz pon, to my tu gotowi,
my som swoi, my som zdrowi.
POETA
Pokłońcie się byle komu,
poszukajcie krula Piasta.
CZEPIEC
Pon mi razy dwa nie powi,
bo jo oże grunt i basta.
Znom, co kruk, a co pędraki,
bo jo oże grunt i basta.
GOSPODARZ
Brat muj wiele podrużuje...
CZEPIEC
Szkoda, że pon nie lubuje,
u nas wshodzi pikne żyto,
pon pszenice odlazuje;
pojonby sie pon z kobitą,
swoja rola, swoja wola,
swoje troha, dobre i to.
POETA
Mnie to tak coś gna po świecie.
CZEPIEC
Kaj ta znuw...
OJCIEC
Nie rozumiecie;
panu tża powietża dużo.
POETA
Jestem sobie pan, żurawiec;
zlatam, jak się ma na lato;
buduję se gniazdo z ruż,
ciułam słomę z waszyh stżeh,
pżysiadam na kalenice,
rozpatruję okolice:
daleko czy blisko buż? —
Rośnie wtedy wszystko u mnie,
jak na pruhnie, jak na trumnie;
pełno wszelakiego ziela,
kture słońca żar aż spopiela —
pży tym ta ogromna skala:
jak w cmentażu Ruisdala.
A jak mnie kto w serce rani,
ostż się tępy w biedże złomi,
tego ani leczyć, ani
ustżec się i zażyć hartu;
człowiek się na bul łakomi,
że bul swuj, że to są swoi — — —
ucieka wtedy za może.
Jak tak sercem co zatarga,
to ostanie w sercu skarga;
hce mieć wtedy szumne łoże
fal, gdzie szuka snu w głębinie,
snu w topieli, gnać w pżestwoże!
Taki grot się ze mną włuczy;
myślę, że ten bul jest siłą.
CZEPIEC
Weź pan sobie żonę z prosta:
duza scęścia, małe kosta.
GOSPODARZ
Cie cie cie, panie starosta!
Wy byście ino swatali!
CZEPIEC
Jo hce, by sie ludzie brali,
zeby sie jako garnęli,
zeby sie tak w kupę wzięli,
toby sie pżecie nie dali.
GOSPODARZ
A to sie wam hwali, hwali...
OJCIEC
Czeguż wy tak prosto z mosta
na panaście nastawali — ?
Pon pedzieli, że żurawiec.
POETA
Ptak powrotny.
CZEPIEC
Pon latawiec!
SCENA XXVI
Ojciec, Dziad
DZIAD
Patżcie, kumie, patżcie, kumie,
jak sie wam to pżydażyło.
OJCIEC
Pan Bóg daje, Pan Bóg bieże;
ani mi sie o tym śniło.
DZIAD
Piękne pany, szumne pany,
i cuż wy na to muwicie,
że to niby rużne stany — ?
OJCIEC
Co tam po kim szukać stanu.
Ot, spodobała się panu.
Jednakowo wszyscy ludzie.
Ot, pany się nudzą sami,
to się pięknie bawiom z nami.
DZIAD
Bawiom, bawiom, moiściewy,
a toć były dawniej gniewy!
Nawet była krew, żezańce
i splamiła krew sukmany.
OJCIEC
Byli ta tacy pohańce.
Jo nic nie wiem, jestem czysty.
To tam pewnie swoje robi
Czart i ogień wiekuisty.
Nie wudź nas na pokuszenie,
Panie Jezusie najsłodszy...
Wyście znali.
DZIAD
Byłeś młodszy,
a ja bywał blisko, bywał,
widziałem, patżały oczy,
jak topniał śnieg i krew spłukiwał,
a potem Widziadło kroczy.
wielką czarną hustą wieje
i Śmierć sieje...
OJCIEC
Strasno podobno holera...
DZIAD
Tylo sta luda zabiera. —
Padali, jak bąki rażone,
byle ka, pod płot, na gnoju.
OJCIEC
Wieczyste odpocznienie...
DZIAD
Hań kreślicie kżyż daremno!
Na czołah, jakby znaczone,
plamy czarne i plamy czerwone.
Dopust Boski — i żeź dopust.
Odbywało się w czas zapust.
OJCIEC
Ot wy, dziadu, jakby kruk,
włuczycie się pży weselu.
DZIAD
Hej hej, stary pżyjacielu,
będzie pan twuj wnuk.
SCENA XXVII
Dziad, Żyd
DZIAD
Tu tańcują, tam hulają...
ŻYD
W karczmie tża podmiatać izbę,
kręcicie się tu po weselu.
DZIAD
Lepiej się im tańczy w błocie,
tu wcale nie zamiatają —
akurat Żyd o nih dbo.
ŻYD
Co godocie, co godocie,
curka wam robotę do,
nie kręćcie się tu, tam służba.
DZIAD
Mosiek ta tyz tu nie drużba.
ŻYD
Ja tom tu po interesie.
DZIAD
Ciągnąć do swojego szynkwasu.
ŻYD
Z weselem tyle hałasu,
że wszystko się gniecie tu.
DZIAD
On z miasta pan, ona hłopka,
z miasta het popżyjezdzali,
z hłopami się pżywitali
jak się patży.
ŻYD
Taka szopka,
bo to nie kosztuje nic
potańcować sobie raz:
jeden Sas, a drugi w las.
SCENA XXVIII
Żyd, Ksiądz
KSIĄDZ
Ano, panie arendażu,
jutro!
ŻYD
Termin, ja to wim.
KSIĄDZ
A Mosiek jest akuratny,
to dlatego tżymam z nim.
ŻYD
Co do czego Żyd jest niepżydatny,
to do takih żeczy z groszem
zawsze się pżyda.
KSIĄDZ
Po hłopah jednaka bieda;
nic nie spżedam z pustym koszem.
ŻYD
Bierę, płacę.
KSIĄDZ
Daję, bierę.
ŻYD
Moje, twoje.
KSIĄDZ
Twoje, moje.
Hłopską biedą nie obstoję.
ŻYD
Patż dobrodzij, co się dzieje,
pży stołah się hłopy biją!
Czepiec Maćka gruhnoł w łeb.
KSIĄDZ
Maciek ta ma mocną głowe.
ŻYD
Może mu i nic nie zrobił,
może rozbił na połowe.
KSIĄDZ
A nieh się ta hłopy biją.
To Mosiek w nih wudkę leje,
Żyd, hłop, wudka, stare dzieje.
ŻYD
A spżedaję, bo mam sklep; —
Czepiec jutro ma mnie płacić,
to dziś wkoło bije w pysk.
KSIĄDZ
Na hłopah się hcesz bogacić,
dżesz podwujny zysk.
ŻYD
Hce dobrodzij na nih stracić,
karczmę oddam.
KSIĄDZ
Jeszcze czas.
ŻYD
Czas to pieniądz.
KSIĄDZ
Dług żecz święta:
jutro termin.
ŻYD
Żyd pamięta.
KSIĄDZ
Pomuw z Czepcem.
ŻYD
Hamy piją.
Kto by zadarł z tą bestyją?
SCENA XXIX
Żyd, Ksiądz, Czepiec
CZEPIEC
O mnie mowa — jestem ci jo.
KSIĄDZ
Panie Czepiec, znuw coś było!
CZEPIEC
Obmył sie juz, nic nie będzie,
szyćko pżeńdzie, wylicy-sie.
KSIĄDZ
A wam to cosi patży-sie
za te bitki, zwady, kłutnie.
CZEPIEC
Zawzięty jestem okrutnie,
po co mi sie pies spżeciwio.
ŻYD
Panie Czepiec, wyście winni,
wyście zapłacić powinni
za muj konicz.
CZEPIEC
Ty psie ścirwo,
konic twuj? Łżesz! Z nas się żywią,
ssają naszą krew — grosz łudzą,
nasze szyćko świństwem brudzą.
KSIĄDZ
Panie Czepiec, macie dług.
CZEPIEC
Nawet konic nie był wart;
te tży kopki raił czart;
nie dam nic.
KSIĄDZ
do Żyda
Pozwijcie sądem.
CZEPIEC
do Księdza
Ciewy, ciewy, z kiepskim żądem!
Toć to z waszej łaski ino
Mosiek w karczmie sie rozpiro.
KSIĄDZ
A bo wy nie hcecie płacić.
CZEPIEC
Bo dżecie skurę aż miło.
ŻYD
Prawda jest, za duży czynsz!
Spuści z czynszu ksiądz dobrodzij.
CZEPIEC
wskazując Żyda
A, bo tżeba dżyć takiego.
KSIĄDZ
Jaka taksa słuszna, muszę.
ŻYD
wskazując Czepca
Nie dam księdzu, aż zapłaci
swuj dług.
KSIĄDZ
do Czepca
Płaćcie dług!!
CZEPIEC
Cy kaci?!
To ktuż moih groszy złodzij,
czy Żyd juha, cy dobrodzij!?
KSIĄDZ
Wudka —
ŻYD
Weź, skąd hcesz!
CZEPIEC
Psie dusze!!
Nieh jegomość sie nie gniewa,
ale takim w gorącości,
żebym, psiakrew, potłukł kości
nawet rodzonemu bratu.
SCENA XXX
Pan Młody, Gospodarz
PAN MŁODY
Jak się kłucą, jak się łają!
GOSPODARZ
Ha! temperamenta grają!
Temperament gra, zwycięża:
tylko im pżystawić oręża,
zapalni jak suha słoma;
tylko im zabłysnąć nożem,
a zapomną o imieniu Bożem —
taki rok czterdziesty szusty —
pżecież to hłop polski także.
PAN MŁODY
A jakże to okropne, jakże...
GOSPODARZ
Do dziś hwalą sobie te zapusty.
PAN MŁODY
Znam to tylko z opowiadań,
ale stżegę się tyh badań,
bo mi trują myśl o polskiej wsi:
to byli jacyś psi,
co wody oddehem zatruli,
a krew im pżyrosła do koszuli.
Patżę się na hłopuw dziś...
GOSPODARZ
To, co było, może pżyjś —
PAN MŁODY
Myśmy wszystko zapomnieli;
mego dziadka piłą rżnęli...
Myśmy wszystko zapomnieli.
GOSPODARZ
Mego ojca gdzieś zadźgali,
gdzieś zatłukli, spopyhali:
kijakami, motykami
krwawiącego pżez lud gnali...
Myśmy wszystko zapomnieli.
PAN MŁODY
Jak się to zmieniają ludzie,
jak się wszystko dziwnie plecie;
myśmy wszystko zapomnieli:
o tyh mękah, nędzah, brudzie;
stroimy sie w pawie piura.
GOSPODARZ
At, odmienia nas natura;
wiara, co jest jeszcze w ludzie,
że coś z tego pżecie będzie;
rok w rok idziem po kolędzie
i szukamy, i patżymy,
czy co kiedy z tego będzie — ?
Ot, odmienia nas natura:
wiher, co nad łanem wionie;
drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —
par, ktury się wsiąka, wdyha,
że się tak w tyh zbożah tonie;
hocia gleba może liha,
nie tża ustępować z drogi:
były bogi, będą bogi;
wiara jeszcze jakaś w ludzie.
PAN MŁODY
Jak się wszystko dziwnie plecie...
GOSPODARZ
Jak się wszystko plecie dziwno.
SCENA XXXI
Gospodarz, Ksiądz
GOSPODARZ
Ksiądz dobrodziej hce się spieszyć
hce odjehać, zaraz konie...
KSIĄDZ
Bardzo mile czas tu shodzi;
tak sie w swoim gruncie brodzi;
ciekawi ci państwo młodzi.
GOSPODARZ
Ciekawe, wszystko ciekawe.
Stżemiennego!
KSIĄDZ
Stżemiennego!
GOSPODARZ
Kurdesz!!!
KSIĄDZ
Coś staropolskiego — —
GOSPODARZ
Kurdesz nad kurdeszami!!!
SCENA XXXII
Haneczka, Jasiek
HANECZKA
A, dziękuję, Jaśku.
JASIEK
Dobże?
HANECZKA
Dobże, dobże — puźniej jeszcze.
JASIEK
Ja bo się panienką pieszczę
jak jakim świętym obrazkiem,
jak pisanką, malowanką.
HANECZKA
Jeszcze będę tańczyć z Jaśkiem.
SCENA XXXIII
Kasper, Jasiek
KASPER
Jasiek, drużba, słuhaj, bratku,
co ci powiem na ostatku,
zgadnij, co — ?
JASIEK
Nie wiem, co.
KASPER
Że te panny to nos hcom.
JASIEK
Moze — jo tak myśle som.
Kasper, drużba, słuhaj, bratku:
co ci powiem na ostatku;
zgadnij, co — ?
KASPER
Nie wiem, no?
JASIEK
Że tak one ino kpiom.
KASPER
Co ta o to, druhny som,
jesceśmy nie lada jacy.
JASIEK, KASPER
Albośmy to jacy, tacy.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
SCENA XXXIV
Jasiek
JASIEK
Zdobyłem se pawih piur,
nastroiłem pawih piur:
pawie piura ładne,
pawie piura kradnę:
postawie se pański dwur!
Zdobędę se pański dwur,
wywlekę se złoty wur:
złoty wur wysypie
ludziskom pżed ślipie:
nakupie se pawih piur!
SCENA XXXV
Pan Młody, Radczyni
PAN MŁODY
Jaki taki nieh se szczeka.
Czy dziwota, czy dziwota:
zamiast wody, że hcę mleka;
że nie gonię, kto ucieka;
na konkury lat nie trwonię,
jak ci, co lat kwarantannę
czekają, nim zgarną pannę.
RADCZYNI
Mego zdania to nie zmienia.
PAN MŁODY
Punkt widzenia, kąt widzenia
O ten kredens, o tę szafę
rozbiją się, jak o rafę,
i najbardziej zakohani; —
znałem takih, proszę pani,
pięć lat byli zaręczeni —
naraz kredens wszystko zmieni.
RADCZYNI
Mego zdania to nie zmienia.
SCENA XXXVI
Poeta, Rachel
POETA
Pani się kiedy zakoha
w hłopie...
RACHEL
Pan może wywruży.
Mam do hłopcuw pociąg duży,
lecz być musi ładny hłopiec.
Powrut, powrut do natury.
POETA
Nie tak trudno tego dociec:
nie trafia się inszy ktury;
skarżył się już pani ociec
na ten literacki ton.
RACHEL
Na wszystko dla mnie pozwala;
nawet sobie mnie zahwala.
Interesujące, co?
Wyzysk, handel, ja i on — ?
POETA
Wszystko się w poezji topi
u pani, ojciec i hłopi.
RACHEL
Ogromnie dużo wierszy czytałam.
POETA
Pisała pani kiedy?
RACHEL
Nie hciałam.
Gust ten właśnie wielki miałam,
żeby nie pisać — lihą formą się bżydzę;
ale za to, kędy spojżę, to widzę
poezję żywą zaklętą,
tę świętą,
i tym jestem szczęśliwa:
że święta i dla mnie żywa.
POETA
Ze świętymi pani pżestaje;
za pan brat z rużami w ogrodzie;
za pan brat z obłokami,
a ku swojej wygodzie
hce pani za pan brat z poetami.
RACHEL
Ah, pan ciągle mnie łaje —
cała ta pżyroda tajemna
pżestała mi być ciemna.
POETA
Hoć oko wykol, noc na dwoże —
to pannie serce żądzą goże
i wolałaby gdzie w komoże
nie sama...?
RACHEL
Pżyszłam na hwilę,
gdzie ta hata rozśpiewana,
pżybiegłam jak ćmy, jak motyle,
co biegą — gdzie zapalona
lampa — ale odejdę w pokoże
do dom
i będę sobie wyobrażać pana
z daleka,
a jak będę zakohana,
pżyszlę panu list i klucz.
POETA
A włucz się, poezjo, włucz,
od komory do komory,
od ogrodu ruż
do sadu tyh śpiącyh dżew:
widać je tu z okienka;
więc jak pujdzie panienka,
a muśnie jej szal ktury kżew,
to jej tęsknota i żal
udzieli się pżyciętej słomie,
a z kżaka smutek i cień
udzieli się nieświadomie
panience...
RACHEL
A tak, a tak...
POETA
A jak się drużba pżydaży,
serduszko się drużbą pocieszy
i zgżeszy.
RACHEL
A tak, a tak:
pżez ogrud pujdę, pżez sad,
a pan nieh tu w oknie stoi.
POETA
Ujżę panią rad,
błądzącą pżez mroczny sad,
niby zakohaną i błędną,
puł dziewicą, puł aniołem,
pohyloną nad hohołem,
jakby z obrazu Bern-Dżonsa —
gdy ja będę w cieple stać.
RACHEL
No, nie tża się o mnie bać;
nie pżeziębi najgorszy mruz,
jeźli kto ma zapah ruż;
owiną go w słomę zbuż,
a na wiosnę go odwiążą
i sam odkwitnie.
POETA
To szczytnie; —
ah, pani się trohę dąsa — ?
RACHEL
Patż pan rużę na ogrodzie
owitą w hohoł ze słomy;
pżed tą pałubą słomianą
poskarżę się mej poezji;
wyznam, jakih się herezji
nasłuhałam;
jak się jęto kąsać, gryźć
mnie, com pżyszła zakohana! —
Zmuwię hohoł, każę pżyść
do izb, na wesele, tu —
może uwieżycie mu,
że prawda, co muwi Rachela.
POETA
Pani na imię Rachela —
RACHEL
Czy to postać żeczy zmienia?
POETA
Ah, pani się zarumienia; —
cieszę się pani imieniem —
sproś pani, jakih hcesz, gości —
imię pani tak liryczne...
RACHEL
Prawda, śliczne —
a teraz proszę Miłości
wysłuhać. —
Hcę poetyczności
dla was i hcę ją rozdmuhać;
zaproście tu na Wesele
wszystkie dziwy, kwiaty, kżewy,
pioruny, bżęczenia, śpiewy...
POETA
I hohoła!
RACHEL
Już pan wieży?!
Już to pana zajęło:
słoma, zwiędła ruża, noc,
ta nadpżyrodzona Moc.
POETA
Może być weselna feta
na wielką skalę!
RACHEL
A! teraz pana pohwalę.
Adie — ta jedyna hwilka —
pan mnie zajął, pan teraz poeta.
POETA
Otula się panna w szal —
więc już adie?!
RACHEL
Nie dorosłam do wielkih skal;
bawię się
pour passer le temps tylko.
SCENA XXXVII
Poeta, Panna Młoda
POETA
Panno młoda, myślę sobie,
że co zehcesz, to się stanie:
miłość płonie z lic.
PANNA MŁODA
Jako, jo nie umiem nic;
niby na moje zawołanie?
POETA
Na prośbę i rozkaz twuj:
żeś to dzisiaj panna młoda,
jak jaśminy, jak jagoda...
PANNA MŁODA
I o cuz się to rozhodzi,
że pon tylo się spodziwo
po mnie?
POETA
Ty dzisiaj jesteś szczęśliwą,
panno młoda — zaproś gości
tyh, kturym gdzie złe wciurności
dopiekają — kturym źle —
kturyh bieda, Piekło dręczy,
kturyh duh się strahem męczy,
a do wyzwoleństwa się rwie.
PANNA MŁODA
I po cuż te z Piekła duhy?
POETA
Niehaj pżyjdą na podsłuhy,
na Wesele, gdzie muzyka...
PANNA MŁODA
A to mi pon zabił ćwika;
kaz się tylo luda zmieści?
POETA
Muzyka ih hwilę popieści;
duh taki hwilę pżystanie,
a potem, jako dym znika.
PANNA MŁODA
Pon cosi tży po tży bają;
może się inksi poznają,
o co hodzi — ot, muj mąż.
SCENA XXXVIII
Poeta, Panna Młoda, Pan Młody
POETA
Ah! pan młody! — ty pan młody!
Słuhaj, pżecie ty poeta
i ty dzisiaj sprawiasz Gody!
PAN MŁODY
Ja szczęśliwy, do gospody
sprosiłbym tu cały świat:
takim rad, takim rad.
POETA
Zaprośże tego hohoła;
tam za oknem skrył się w sad.
PAN MŁODY
Ha ha ha — ha ha ha,
pżyjdź, hohole,
na Wesele,
zapraszam cię ja, pan młody,
wraz na gody
do gospody!
PANNA MŁODA
Jest na tyle jeść i pić,
mozes sobie z nami kpić!
PAN MŁODY
Dla nas samyh dość za wiele;
pżyjdź, hohole,
na Wesele!
PANNA MŁODA
Pżyjdze, pżyjdze, jak mos wole!
POETA
Ha ha ha...
PANNA MŁODA
Ha, ha, ha!
Skoro pułnoc zacznie bić,
do nas tu na izbę pżydź.
PAN MŁODY
Ha ha ha!
POETA
Ha ha ha...
PANNA MŁODA
Cy on nos tyz posłuha,
bo to głuho psiajuha.
PAN MŁODY
Sprowadź jeszcze, kogo hcesz,
ciesz się z nami,
ciesz Godami!
PANNA MŁODA
Ciesz się, ciesz!
PAN MŁODY
Ha ha ha,
czy on nas też posłuha — ?
Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Stanisław Wyspiański, „Wesele”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.