Syzyfowe prace on nowypolski.pl

Rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Syzyfowe prace

I

Termin odstawienia Marcina do szkoły pżypadł na dzień czwarty stycznia.

Obydwoje państwo Borowiczowie postanowili odwieźć jedynaka na miejsce. Zapżężono konie do malowanyh i kutyh sanek, głuwne siedzenie wysłano barwnym, stżyżonym dywanem, ktury zazwyczaj wisiał nad łużkiem pani, i około pierwszej z południa wśrud powszehnego płaczu wyruszono.

Dzień był wietżny i mroźny. Mimo to jednak, że szczyty wzguż kużyły się nieustannie od pżelatującej zadymki na rozległyh dolinah, między lasami, zmarznięte pustkowia leżały w spokoju i prawie w ciszy. Szedł tylko tamtędy zimny pżeciąg, wiejąc sypki śnieg niby lotną plewę. Gdzieniegdzie wałęsały się nad zaspami smugi najdrobniejszego pyłu jak pyłek pżyduszonego paleniska.

Rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

W ciągu dwumiesięcznej bytności w szkole Marcinek „zdumiewające uczynił w naukah postępy”.

Tak donosiła listownie rodzicom hłopca pani nauczycielowa.

W istocie Marcinek umiał już czytać (żecz prosta — po rosyjsku), pisać dyktanda, robić zadaczki na cztery działania i począł nawet ćwiczyć się w obu rozbiorah: etymologicznym i syntaktycznym.

Pan Wiechowski szczegulniejszą uwagę zwracał na owe rozbiory. Codziennie o godzinie drugiej po południu rozpoczynał z Marcinkiem lekcję. Hłopiec czytał jakiś urywek, puźniej opowiadał treść tego, co pżeczytał, w sposub tak śmieszny i tak zabawnie barbażyńskimi wyrazami, że samego profesora rozweselała ta nauka.

Rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

Na dolnym korytażu gimnazjum klasycznego w Klerykowie znajdowało się mnustwo osub. Byli tam użędnicy, szlahta, księża, pżemysłowcy, a nawet zamożniejsi hłopi. Cały ten tłum stanowił w owej hwili jedną kategorię: rodzicuw.

Korytaż był długi, wyłożony posadzką z piaskowca i bardzo dobże pżypominał pierwotną swoją fizjonomię: korytaż klasztorny. Wąskie okna wpuszczone były w mury bardzo grube i hłodne; panował tam jeszcze dawny cień i smutek.

Pżez zestażałe, zielonawoniebieskie szyby padały ukradkiem promienie rannego słońca i złociły świeżo wybielone ściany i żułtawą, wydeptaną posadzkę. Z prawej i lewej strony był szereg dżwi prowadzącyh do sal szkolnyh. Dżwi te ruwnie jak okna były poroztwierane, gdyż właśnie świeżo pociągnięto ściany klas na kolor szaroniebieski, z wielkimi lamperiami, i wymalowano podłogi żułtą farbą olejną. Srogi zapah terpentyny i lakieruw napełniał cały korytaż.

Rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

Tylko tży razy pani Borowiczowa zaprowadziła jedynaka z hotelu na popołudniowe lekcje do profesora, już bowiem czwartego dnia odbył się pierwszy egzamin z języka rosyjskiego. Na korytażu gimnazjalnym panował tego dnia istny stan oblężenia. Publiczność tłoczyła się tak zapamiętale w celu podpatrywania i podsłuhiwania tego, co się odbywało w sali egzaminacyjnej, że władza zmuszona była wydelegować aż tżeh asystentuw gospodaży klas i pana Pazura do wypowiadania grubiańskih uwag pod adresem rodzicuw, a nawet do forsownego rozpyhania ih łokciami.

Rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

Niski mur, tu i uwdzie rozwalony, zarośnięty trawą i mhem, stanowił granicę podwuża. Za murem płynął kanał w obmurowanym niegdyś łożysku. Z czasem wiele kamieni wysunęło się, wpadło do wody i ugżęzło w cuhnącym ile dna tej strugi, a bujne kżaki i błotne zielska obsiadły jej bżegi.

Dalej, za rowem, ciągnął się czyjś park rosnący na błotnistym gruncie, zaniedbany tak dalece, że mugł pżedstawiać małą puszczę, kturej nigdy stopa ludzka nie pżebyła i gdzie tylko ptaki mieszkają.

Rozdział VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VI

Z twardej szosy bryczka skręciła na uboczny gościniec, z gościńca na drużkę, zajmującą między działkami hłopskimi szerokość nie większą od pospolitego wygonu. Słońce już się skryło za gżbietem wzguż, zostawiając po sobie tylko pżecudną zożę, w kturej kierunku bryczka zdążała i na kturą zwrucone były oczy Marcinka i jego matki. Konie biegły miernego kłusa, wuzek toczył się z wolna w głębokih koleinah drożyny. Po obydwu jej stronah stały niwki żyta, na kturym nie widać było jeszcze kłosuw, stajonka wczesnyh kartofli, mocno zielone smugi owsa i zagony lnu. W pobliżu czerniła się biedna wioska. Dalej, na tle pżejżystego firmamentu, widać było ciemne kształty łańcuha wzguż porosłyh jałowcem i bżeziną.

Rozdział VII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VII

Otżymawszy promocję do klasy pierwszej Marcinek się zaniedbał, a z dawnej jego pracowitości niewiele pozostało. W jesieni uczył się jeszcze jako tako, ale około Bożego Narodzenia uprawiał wykpiwankę zaruwno pżed korepetytorem, jak i w klasie. Wszyscy mniej teraz uwagi na niego zwracali i on czuł na sobie mniej obowiązkuw.

Pani Borowiczowa zmarła była w lecie owego roku. Marcinek początkowo nie odczuł tej straty. Na pogżebie zmuszał się do płaczu i pżybierał miny efektowne, wżeszczał i usiłował żucić się za trumną do jamy mogilnej, wiedząc ze słuhu, że to pasuje, i pżeczuwając, że to jeszcze go bardziej w tym dniu wyrużni. Z pogżebu zabrał go ojciec do Gawronek. Dom był w nieładzie. Największy pokuj, gdzie jeszcze tak niedawno stała trumna, cuhnął zgnilizną i kopciem świec. Pan Borowicz pociągnął Marcinka do sąsiedniego, ktury był sypialnią nieboszczki. Panował tam jeszcze większy nieład. Łużko było niepżykryte, pżeścieradło i kołdra leżały na ziemi, w drewnianej kraszuarce więcej było plwocin niż piasku. Pan Borowicz usiadł pod oknem i, zdawało się, słuhał, jak haczyki okna monotonnie stukają w ramę, jak wiatr dzwoni po szybah... Marcinek wpatżył się w opustoszałe łużko i wtedy poczuł, że mu matka umarła.

Rozdział VIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VIII

Gospodażem klasy pierwszej oddziału A był pan Rudolf Leim, nauczyciel łaciny w klasah niższyh. Należał on do grupy starszyh profesoruw i weteranuw szkoły. Pohodził z rodziny niemieckiej, ktura dawno pżywędrowała do kraju i na poły się spolszczyła. Profesor Leim skończył onego czasu nauki uniwersyteckie w Lipsku i od niepamiętnyh czasuw wykładał w szkołah jeszcze wojewudzkih historię powszehną, języki starożytne i niemiecki. Z usposobienia i fahu niejako był zajadłym, zakamieniałym historykiem. Pżez całe życie układał jakieś niesłyhanie szczegułowe i dowcipne tablice synhronistyczne. Po zamianie szkuł wojewudzkih w Klerykowie na gimnazjum rosyjskie Leim utżymał się na posadzie, ale zephnięty został do ostatnih szereguw. Po rosyjsku źle muwił, wykład historii powszehnej (a właściwie „rosyjskiej w związku z powszehną”) mugł być prowadzony tylko pżez Rosjanina, więc Leim z najcelniejszego ongi nauczyciela zjehał do klasy pierwszej. Z łaski dawano mu jeszcze gospodarstwo w jakiejś paralelce, co nabawiało go mnustwa kłopotu, ale czyniło kilkaset rubli.

Rozdział IX

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IX

Marcinek stale mieszkał na stancji pani Przepiórkowskiej, uczęszczając do klasy drugiej i tżeciej. Postępy w naukah czynił jakie takie, ale nienadzwyczajne.

Dopiero w drugim pułroczu za pobytu w klasie tżeciej wziął się szczeżej do nauki. Wpłynęły na to rozmaite okoliczności.

Na wiosnę, kiedy dżewa w starym parku za kanałem okryły się liśćmi, pensjonaże pani Przepiórkowskiej udawali się tam w sekrecie pżed korepetytorem i ukryci w gęstwinie stżelali z pistoletu.

Ta stara broń, prawdopodobnie zabytek arheologiczny, była pżywieziona z domu pżez dardanelskiego Szwarca. Posiadała niezmierny kurek, lufę cokolwiek pękniętą i starą żeźbioną kolbę.

Rozdział X

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

X

Po ukończeniu egzaminuw i otżymaniu pżejścia z klasy czwartej do piątej Marcinek spędzał wakacje, jak zwykle, w Gawronkach. Stary pan Borowicz już był wuwczas znacznie posunął się w lata, gospodarstwo na folwarku szło gożej, a w domu widać było z wolna idącą ruinę. Jedzenie gotowała stara kuharka, ktura onego czasu niańczyła Marcinka, a gotowała, jak jej się żywnie podobało. Tależe były wyszczerbione, łyżki, noże i widelce ginęły, a pozostałe były karykaturami zaginionyh. Starszy pan prowadził nieustanną walkę z Małgorzatą, ale irytował się na prużno. W domu coraz bardziej widzieć się dawał brak bielizny, odzieży, najprostszyh wygud. Nawet same spżęty w mieszkaniu pżybrały wyraz dziwnego zaniedbania i opuszczenia.

Rozdział XI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XI

Po powrocie z wakacji Borowicz zastał w gimnazjum duże zmiany. Znikł z horyzontu miasta Klerykowa dyrektor gimnazjum, pżeszedłszy do emerytury; pżeniesiony został do innej szkoły inspektor, ustąpił zupełnie stary Leim, jeden z pomocnikuw gospodaży klas i dwaj nauczyciele historii. Na ih miejscu figurował nowy zażąd: dyrektor Kriestoobriadnikow, inspektor Zabielskij, nowy nauczyciel łaciny Rosjanin Pietrow, pomocnik gospodaży klasowyh Mieszoczkin i nauczyciel historii Kostriulew.

Zarazem ogulny nastruj i zewnętżna fizjonomia szkoły uległy zmianie radykalnej. Uczniowie starsi poczuli od razu, że teraz dopiero ujęto ih pod żeberka, pan Pazur umilkł i tylko minami oraz wytżeszczaniem oczu pokazywał starym ulubieńcom, że za nic w świecie nie będzie gadał ani jednego słowa; — wreszcie nauczyciele Polacy nie odzywali się wcale do uczniuw extra muros szkoły, ażeby nie muwić po rosyjsku, a jeżeli konieczność zmuszała ih do takiej rozmowy, to prowadzili ją nie inaczej jak w języku użędowym.

Rozdział XII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XII

Nieznośny upał jednego z ostatnih dni sierpnia żażył się nad pagurkowatą okolicą. Spiekota ogarnęła pola, ssała mokre łąki i dosięgała najbardziej cienistyh kryjuwek lasu. Było już po żniwah i widzialny pżestwur kraju spał w tym cieple snem kamiennym.

Naokuł ciągnęły się żułtawoszare ścierniska, połyskujące szczeciną ździebeł ruwno uciętyh. Tu i uwdzie złociło się pulko lnu, czerniały stożki koniczyny albo niwka ziemniakuw o więdnącyh badylah. Teraz wśrud pul ogołoconyh widniało dokładniej niż zwykle białe pasmo szosy. Ginąc za najbliższym pagurkiem, jakby się raptem urywało w zakresie szczerego pola, ukazywało się dalej niby ruwna i ostra linia dzieląca płaszczyznę na dwa obszary, kryło się w zaroślah i znowu jak wąż bielało w ogromnej dalekości, pod niebieskawą smużką leśną u samego krańca widnokręgu.

Rozdział XIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XIII

Za pobytu Borowicza klasa szusta liczyła tżydziestu tżeh uczniuw. Wspułtoważyszuw, ktuży z nim razem rozpoczęli kurs nauki od klasy wstępnej, dobrnęło do tego punktu zaledwie kilkunastu. Reszta składała się z drugoroczniakuw i pżybyszuw. Dominującą większość stanowili Polacy, było bowiem tylko tżeh Żydków (z tyh Szlama Goldbaum dzierżył miejsce prymusa) i dwu Rosjan. Oguł tej młodzieży rozpadał się na dwie nieruwne części, wyobrażające jak gdyby dwie warstwy społeczne, a pżynajmniej dwa obozy. Jedna gromada, do kturej należał Borowicz, jego adherenci, Rosjanie i Żydkowie, zostawała pod wpływem inspektora i reprezentowała poniekąd maleńkie stronnictwo ugodowe; druga była zupełnie bezbarwna, wrogo usposobiona względem pierwszej i ubierała się, o ile tylko można, elegancko. Zaruwno pierwsza jak druga grupa piastowała w swym łonie rużne odcienie wywołane pżez związki krwi, zamieszkanie na wspulnej stancji, kopcenie wspulnyh papierosuw, „ściąganie” ze wspulnyh podręcznikuw albo zapalanie się do tyh samyh pensjonarek. Część inspektorska nosiła pogardliwe miano „literatuw” — część druga sama ohotnie pżezywała się ligą wolnoprużniakuw.

Rozdział XIV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XIV

Mdłe światło jesienne wlewało się do klasy siudmej, napełniając ją dziwnie smutnym i nudnym pułmrokiem. Pżed hwilą wyszedł był „Grek”, z kturym tłumaczono dialogi Lukianosa, a wkrutce miał się ukazać nauczyciel historii. Wszyscy uczniowie siedzieli w klasie. Z szustej do siudmej pżeszło ih zaledwie dwudziestu tżeh. Pżybysze zastali pięciu drugorocznyh. Ci nadawali szyk i odpowiedni ton „sztubie”. Właśnie jeden z takih, blady i wyhudły mężczyzna w munduże uczniowskim, opowiadał naprędce sprośną anegdotkę kułku zgromadzonyh pży jego ławie, co hwila wybuhającemu homerycznym śmiehem. W drugim kącie sali Borowicz prowadził ożywiony dyskursik z Waleckim, zwanym „Figą”. Walecki miał dopiero lat siedemnaście. Był to hłopczyna tak małego wzrostu, że, ku jego śmiertelnej męce, uważano go za tżecioklasistę. Uczył się wybornie i tylko dzięki „złemu sprawowaniu” figurował na liście jako drugi uczeń z kolei, ustępując pierwszeństwa Szlamie Goldbaumowi. Złe sprawowanie, czyli czwurkę zamiast piątki, Walecki zdobywał sobie nadzwyczajną hardością.

Rozdział XV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XV

Na początku tżeciego kwartału, po pżyjeździe ze świąt Bożego Narodzenia, uczniowie klasy siudmej zastali nowego kolegę. Był nim Bernard Sieger, wydalony z tejże klasy kturegoś gimnazjum w Warszawie. Nikt z klerykowian nie miał wiadomości autentycznyh, za co właściwie Sieger był ze stolicy raz na zawsze wypędzony, a do Klerykowa pżyjęty. Hodziły tylko niezdecydowane pogłoski, że to „ptaszek”. Z czasem dopiero jeden z usmoklasistuw, kturemu zdażyło się być podczas świąt w Warszawie, oświetlił nieco sprawę, rozgłaszając, że tajemniczy pżybysz wyżucony został za niebłagonadiotnost’. Do Klerykowa, według tejże relacji, udało mu się wstąpić za specjalnym zezwoleniem kuratora okręgu naukowego, ktury znowu miał dać takie zezwolenie dzięki wstawiennictwu jednej ze znakomityh figur wielkiego świata.

Rozdział XVI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XVI

Miejscem bardzo drogim dla Borowicza i jego koleguw pżez cały czas egzystencji w klasie usmej był tak zwany Stary Browar, obszerna posesja leżąca u wejścia na pżedmieście wygwizdowskie. Niegdyś istniała żeczywiście w tym miejscu fabryka nędznego piwska. Z czasem właściciel jej zrujnował się doszczętnie, a całkowity jego „interes” poszedł w ruinę. Wielkie mury, budowle otaczające, składy i piwnice stały pustkami. Dopiero po upływie lat kilku nabył wszystko za małe pieniądze hudy Żydek z czarną brudką i za mniejsze jeszcze pieniądze pżerobił browar i składy na lokale mieszkalne. Cały szereg tyh budynkuw wraz z niezmiernym podwużem i ogrodami stanowił samoistną dzielnicę. Z jednej strony ograniczała ją wiecznie gnijąca żeczułka, z tżeh innyh uliczki boczne. Wysoki, jakby więzienny mur z posępnymi bramami wyhodzącymi na tży strony świata, biegł dokoła obszaru browarnego wzdłuż ulic sąsiednih. Ponad kanałem sterczał tylko mocny parkan z czterocaluwek. Wielki dziedziniec był brukowany, a nawet pżecięty w popżek pżez trotuar wyłożony marmurowymi płytami. Jednakże tuż obok hodnika istniały głębokie wądoły wybrane w ziemi, nie wiadomo w jakim celu. Kiedy dżdżysty październik napełnił je wodą, miały one wszelkie pozory pułapek zastawionyh pżez właściciela Starego Browaru w celu hwytania żywcem lokatoruw, ktuży nieuiszczone komorne trwonili w knajpah i cukierniah, a puźną i ciemną nocą wracali do gniazd rodzinnyh. Mieszkania ceglanym ruwnoległobokiem otaczające podwużec miały wyraz wcale nie weselszy od więzienia Mazas. Okna w nih były małe, dżwi nieforemne, sienie jak pieczary pogrążone w wiekuistym mroku, shody śliskie i brudne. Na wprost bramy głuwnej wysuwał się z głębi dziedzińca gmah fundamentalny, a raczej ściana jego, bardzo wysoka i naga. Tu i uwdzie tkwiły w niej okna, znacznie puźniej wmurowane. Stary tynk muru, obleczony niegdyś w zewnętżną farbę, poobrywał się, spadł na ziemię i leżał tam z wolna unicestwiany pżez deszcze. Wątpliwa, żułtaworużowa barwa miejsc jeszcze trwającyh zamokła i wynikały tam pżerużne mapy, zygzaki, dziwaczne kształty i wierne symbole. Pżypominały one rozmaite zjawiska tego padołu, jakby dla stwierdzenia myśli Schellinga, że natura, zdążając ku wiekuistej refleksji, zawsze wraca do raz już utwożonyh, a gdzie indziej tkwiącyh postaci bytu.

Rozdział XVII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XVII

Po świętah Wielkiej Nocy gromadka usmoklasistuw gotowała się w skupieniu duha do egzaminu maturitatis. Powtażano wszystkie nauki gimnazjalne od a do z, ćwiczono się w nih z uporem i zawziętością. Twożyły się gromadki odosobnione na mocy doboru zdolnościowego, pary i trujki kujące poszczegulne pżedmioty, a całość, jakkolwiek rozbita, dziwnie się skonsolidowała, zbiła w masę jedno czującą. Mało kto wiedział, że minął kwiecień i większość maja. Dla powtażakuw były to tylko dni zawierające tyle a tyle godzin pracy i tyle a tyle snu. Niektuży z mniej zdolnyh mało sypiali, mniej niż zwykle jedli, pżytłoczeni depresją, inni trwali w nieustannym zwątpieniu i rozpaczy.

Rozdział XVIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XVIII

Na początku wżeśnia tegoż roku Borowicz, jako już młodzian „dojżały” i cywilny, pżybył do Klerykowa z wakacji niby to w celu załatwienia jakihś spraw koleżeńskih niecierpiącyh zwłoki. Ogożała tważ jego była huda, wzrok mu płonął. Od wyznania w parku miłości spojżeniami, bez słuw, nie widział „Biruty” ani razu. Na prużno szukał jej wszędzie, na prużno czatował po rogah ulic, w bramie sąsiedniej kamienicy, w parku, u ścian gimnazjum żeńskiego, we dnie i nocami. Zginęła dlań, jakby się w ziemię zapadła. Wiedział tyle tylko, że jest w Klerykowie i że zdaje na patent dojżałości. Egzamina pisemne i ustne, wręczenie świadectw, uczta pożegnalna, zdjęcie munduruw, ostatni dzień i ostatnia noc w Klerykowie — wszystko to minęło dla niego jak nieżeczywistość luźnie tycząca się jego osoby. Wakacje spędził w domu ojca, ktury zapadł był bardzo na zdrowiu. Marcin musiał prowadzić całkowicie gospodarstwo folwarczne, pilnować sianokosu i żniw. Gdy już wszystko spżątnął, wyrwał się z domu na kilka dni. Ledwie wysiadł z bryczki, umył się w zajeździe i pędem wybiegł z jego bramy — padł w otwarte ramiona „starej Przepiórzycy”. Babcia rozpłakała się z miejsca.