Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie on nowypolski.pl

Księga pierwsza

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Pan Tadeusz

czyli ostatni zajazd na Litwie

Księga pierwsza

Gospodarstwo

Powrut panicza — Spotkanie się pierwsze w pokoiku, drugie u stołu — Ważna Sędziego nauka o gżeczności — Podkomorzego uwagi polityczne nad modami — Początek sporu o Kusego i Sokoła — Żale Wojskiego — Ostatni Woźny Trybunału — Rzut oka na uwczesny stan polityczny Litwy i Europy

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;

Ile cię tżeba cenić, ten tylko się dowie,

Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy

I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co grud zamkowy

Nowogródzki ohraniasz z jego wiernym ludem!

Jak mnie dziecko do zdrowia powruciłaś cudem

(Gdy od płaczącej matki, pod Twoją opiekę

Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę;

I zaraz mogłem pieszo, do Twyh świątyń progu

Iść za wrucone życie podziękować Bogu),

Tak nas powrucisz cudem na Ojczyzny łono.

Tymczasem pżenoś moją duszę utęsknioną

Do tyh pagurkuw leśnyh, do tyh łąk zielonyh,

Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionyh;

Do tyh pul malowanyh zbożem rozmaitem,

Wyzłacanyh pszenicą, posrebżanyh żytem;

Gdzie bursztynowy świeżop, gryka jak śnieg biała,

Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,

A wszystko pżepasane jakby wstęgą, miedzą

Zieloną, na niej z żadka cihe grusze siedzą.

Śrud takih pul pżed laty, nad bżegiem ruczaju,

Na pagurku niewielkim, we bżozowym gaju,

Stał dwur szlahecki, z dżewa, lecz podmurowany;

Świeciły się z daleka pobielane ściany,

Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni

Topoli, co go bronią od wiatruw jesieni.

Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd hędogi,

I stodołę miał wielką, i pży niej tży stogi

Użątku, co pod stżehą zmieścić się nie może.

Widać, że okolica obfita we zboże,

I widać z liczby kopic, co wzdłuż i wszeż smuguw

Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługuw

Ożącyh wcześnie łany ogromne ugoru,

Czarnoziemne, zapewne należne do dworu,

Uprawne dobże na kształt ogrodowyh gżądek:

Że w tym domu dostatek mieszka i pożądek.

Brama na wciąż otwarta pżehodniom ogłasza,

Że gościnna, i wszystkih w gościnę zaprasza.

Właśnie dwukonną bryką wjehał młody panek

I obiegłszy dziedziniec zawrucił pżed ganek.

Wysiadł z powozu; konie pożucone same,

Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę.

We dwoże pusto: bo dżwi od ganku zamknięto

Zaszczepkami i kołkiem zaszczepki pżetknięto.

Podrużny do folwarku nie biegł sług zapytać,

Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać.

Dawno domu nie widział, bo w dalekim mieście

Kończył nauki, końca doczekał nareszcie.

Wbiega i okiem hciwie ściany starodawne

Ogląda czule, jako swe znajome dawne.

Też same widzi spżęty, też same obicia,

Z kturymi się zabawiać lubił od powicia,

Lecz mniej wielkie, mniej piękne niż się dawniej zdały.

I też same portrety na ścianah wisiały:

Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma

Podniesionymi w niebo, miecz oburącz tżyma;

Takim był, gdy pżysięgał na stopniah ołtażuw,

Że tym mieczem wypędzi z Polski tżeh mocażuw,

Albo sam na nim padnie. Dalej w polskiej szacie

Siedzi Rejtan, żałośny po wolności stracie;

W ręku tżyma nuż ostżem zwrucony do łona,

A pżed nim leży Fedon i żywot Katona.

Dalej Jasiński, młodzian piękny i posępny;

Obok Korsak, toważysz jego nieodstępny:

Stoją na szańcah Pragi, na stosah Moskali,

Siekąc wroguw, a Praga już się wkoło pali.

Nawet stary stojący zegar kurantowy

W drewnianej szafie poznał, u wniścia alkowy;

I z dziecinną radością pociągnął za sznurek,

By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek.

Biegał po całym domu i szukał komnaty,

Gdzie mieszkał dzieckiem będąc, pżed dziesięciu laty.

Whodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice

Po ścianah: w tej komnacie mieszkanie kobiéce!

Ktuż by tu mieszkał? Stary stryj nie był żonaty;

A ciotka w Petersburgu mieszkała pżed laty.

To nie był ohmistżyni pokuj? Fortepiano?

Na nim nuty i książki; wszystko pożucano

Niedbale i bezładnie: niepożądek miły!

Niestare były rączki, co je tak żuciły.

Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdjęta

Do ubrania, na kżesła poręczu rozpięta;

A na oknah donice z pahnącymi ziołki,

Geranium, lewkonija, astry i fijołki.

Podrużny stanął w jednym z okien — nowe dziwo:

W sadzie, na bżegu niegdyś zarosłym pokżywą,

Był maleńki ogrudek ścieżkami pożnięty,

Pełen bukietuw trawy angielskiej i mięty.

Drewniany, drobny, w cyfrę powiązany płotek

Połyskał się wstążkami jaskrawyh stokrotek;

Gżądki, widać, że były świeżo polewane,

Tuż stało wody pełne naczynie blaszane,

Ale nigdzie nie widać było ogrodniczki;

Tylko co wyszła: jeszcze kołyszą się dżwiczki

Świeżo trącone, blisko dżwi ślad widać nużki

Na piasku, bez tżewika była i pończoszki;

Na piasku drobnym, suhym, białym na kształt śniegu,

Ślad wyraźny, lecz lekki, odgadniesz, że w biegu

Hybkim był zostawiony nużkami drobnemi

Od kogoś, co zaledwie dotykał się ziemi.

Podrużny długo w oknie stał patżąc, dumając,

Wonnymi powiewami kwiatuw oddyhając.

Oblicze aż na kżaki fijołkowe skłonił,

Oczyma ciekawymi po drożynah gonił

I znowu je na drobnyh śladah zatżymywał,

Myślał o nih i, czyje były, odgadywał.

Pżypadkiem oczy podniusł, i tuż na parkanie

Stała młoda dziewczyna... Białe jej ubranie

Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje,

Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję.

W takim Litwinka tylko hodzić zwykła z rana,

W takim nigdy nie bywa od mężczyzn widziana:

Więc hoć świadka nie miała, założyła ręce

Na piersiah, pżydawając zasłony sukience.

Włos w pukle nierozwity, lecz w węzełki małe

Pokręcony, showany w drobne strączki białe,

Dziwnie ozdabiał głowę: bo od słońca blasku

Świecił się jak korona na świętyh obrazku.

Tważy nie było widać; zwrucona na pole

Szukała kogoś okiem, daleko, na dole;

Ujżała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie,

Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie,

I wionęła ogrodem, pżez płotki, pżez kwiaty,

I po desce opartej o ścianę komnaty...

Nim spostżegł się, wleciała pżez okno, świecąca,

Nagła, ciha i lekka, jak światłość miesiąca.

Nucąc hwyciła suknie, biegła do zwierciadła:

Wtem ujżała młodzieńca i z rąk jej wypadła

Suknia, a tważ od strahu i dziwu pobladła.

Tważ podrużnego barwą spłonęła rumianą,

Jak obłok, gdy z jutżenką napotka się raną.

Skromny młodzieniec oczy zmrużył i pżysłonił,

Hciał coś muwić, pżepraszać; tylko się ukłonił

I cofnął się. Dziewica kżyknęła boleśnie,

Niewyraźnie, jak dziecko pżestraszone we śnie;

Podrużny zląkł się, spojżał; lecz już jej nie było.

Wyszedł zmieszany i czuł, że mu serce biło

Głośno, i sam nie wiedział, czy go miało śmieszyć

To dziwaczne spotkanie, czy wstydzić, czy cieszyć.

Tymczasem na folwarku nie uszło baczności,

Że pżed ganek zajehał kturyś z nowyh gości.

Już konie w stajnią wzięto, już im hojnie dano,

Jako w pożądnym domu, i obrok, i siano:

Bo Sędzia nigdy nie hciał, według nowej mody,

Odsyłać koni gości Żydom do gospody.

Słudzy nie wyszli witać; ale nie myśl wcale,

Aby w domu Sędziego służono niedbale:

Słudzy czekają, nim się pan Wojski ubieże,

Ktury teraz za domem użądzał wieczeżę.

On pana zastępuje i on, w niebytności

Pana, zwykł sam pżyjmować i zabawiać gości

(Daleki krewny pański i pżyjaciel domu).

Widząc gościa, na folwark dążył po kryjomu,

Bo nie mugł wyjść spotykać w tkackim pudermanie;

Wdział więc jak mugł najprędzej niedzielne ubranie

Nagotowane z rana, bo od rana wiedział,

Że u wieczeży będzie z mnustwem gości siedział.

Pan Wojski poznał z dala, ręce rozkżyżował

I z kżykiem podrużnego ściskał i całował.

Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa,

W kturej lat kilku dzieje hciano zamknąć w słowa

Krutkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań,

Wykżyknikuw i westhnień, i nowyh powitań.

Gdy się pan Wojski dosyć napytał, nabadał,

Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał.

«Dobże muj Tadeuszu, (bo tak nazywano

Młodzieńca, ktury nosił Kościuszkowskie miano

Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził)

Dobże muj Tadeuszu, żeś się dziś nagodził

Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele.

Stryjaszek myśli wkrutce sprawić ci wesele;

Jest z czego wybrać; u nas toważystwo liczne

Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne,

Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu.

I pan Hrabia ma jutro sam zjehać do dworu;

Podkomorzy już zjehał z żoną i z curkami.

Młodzież poszła do lasu bawić się stżelbami,

A staży i kobiety żniwo oglądają

Pod lasem i tam pewnie na młodzież czekają.

Pujdziemy, jeśli zehcesz, i wkrutce spotkamy

Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy».

Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las drogą,

I jeszcze się do woli nagadać nie mogą.

Słońce ostatnih kresuw nieba dohodziło,

Mniej silnie, ale szeżej niż we dnie świeciło,

Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze

Gospodaża, gdy prace skończywszy rolnicze

Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty

Spuszcza się na wieżh boru i już pomrok mglisty,

Napełniając wieżhołki i gałęzie dżewa,

Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa;

I bur czernił się na kształt ogromnego gmahu,

Słońce nad nim czerwone jak pożar na dahu.

Wtem zapadło do głębi; jeszcze pżez konary

Błysnęło, jako świeca pżez okiennic szpary,

I zgasło. I wnet sierpy gromadnie dzwoniące

We zbożah, i grabliska suwane po łące,

Ucihły i stanęły: tak pan Sędzia każe,

U niego ze dniem kończą pracę gospodaże.

«Pan świata wie, jak długo pracować potżeba;

Słońce, Jego robotnik, kiedy znijdzie z nieba,

Czas i ziemianinowi ustępować z pola».

Tak zwykł mawiać pan Sędzia, a Sędziego wola

Była Ekonomowi poczciwemu świętą;

Bo nawet wozy, w kture już składać zaczęto

Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły:

Cieszą się z niezwyczajnej ih lekkości woły.

Właśnie z lasu wracało toważystwo całe,

Wesołe, lecz w pożądku. Napżud dzieci małe

Z dozorcą, potem Sędzia szedł z Podkomorzyną,

Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną;

Panny tuż za starszymi, a młodzież na boku;

Panny szły pżed młodzieżą o jakie puł kroku

(Tak każe pżyzwoitość). Nikt tam nie rozprawiał

O pożądku, nikt mężczyzn i dam nie ustawiał:

A każdy mimowolnie pożądku pilnował;

Bo Sędzia w domu dawne obyczaje hował,

I nigdy nie dozwalał, by hybiano względu

Dla wieku, urodzenia, rozumu, użędu.

Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną,

Z jego upadkiem domy i narody giną.

Więc do pożądku wykli domowi i słudzy;

I pżyjezdny gość, krewny albo człowiek cudzy,

Gdy Sędziego nawiedził, skoro pobył mało,

Pżyjmował zwyczaj, kturym wszystko oddyhało.

Krutkie były Sędziego z synowcem witania:

Dał mu poważnie rękę do pocałowania,

I w skroń ucałowawszy upżejmie pozdrowił;

A hoć pżez wzgląd na gości niewiele z nim muwił,

Widać było z łez, kture wylotem kontusza

Otarł prędko, jak kohał pana Tadeusza.

W ślad gospodaża wszystko ze żniwa i z boru,

I z łąk, i z pastwisk razem wracało do dworu.

Tu owiec tżoda becząc w ulice się tłoczy

I wznosi hmurę pyłu; dalej z wolna kroczy

Stado cielic tyrolskih z mosiężnymi dzwonki;

Tam konie rżące lecą ze skoszonej łąki:

Wszystko bieży ku studni, kturej ramię z dżewa

Raz wraz skżypi i napuj w koryta rozlewa.

Sędzia, hoć utrudzony, hociaż w gronie gości,

Nie hybił gospodarskiej, ważnej powinności:

Udał się sam ku studni. Najlepiej z wieczora

Gospodaż widzi, w jakim stanie jest obora.

Dozoru tego nigdy sługom nie poruczy;

Bo Sędzia wie, że oko pańskie konia tuczy.

Wojski z Woźnym Protazym ze świecami w sieni

Stali i rozprawiali, nieco porużnieni:

Bo w niebytność Wojskiego Woźny po kryjomu

Kazał stoły z wieczeżą powynosić z domu,

I ustawić co prędzej w pośrodku zamczyska,

Kturego widne były pod lasem zwaliska.

Po cuż te pżenosiny? Pan Wojski się kżywił

I pżepraszał Sędziego; Sędzia się zadziwił,

Lecz stało się: już puźno i trudno zaradzić,

Wolał gości pżeprosić i w pustki prowadzić.

Po drodze Woźny ciągle Sędziemu tłumaczył,

Dlaczego użądzenie pańskie pżeinaczył:

We dwoże żadna izba nie ma obszerności

Dostatecznej dla tylu, tak szanownyh gości,

W zamku sień wielka, jeszcze dobże zahowana,

Sklepienie całe — wprawdzie pękła jedna ściana,

Okna bez szyb, lecz latem nic to nie zawadzi;

Bliskość piwnic wygodna służącej czeladzi.

Tak muwiąc na Sędziego mrugał; widać z miny,

Że miał i taił inne, ważniejsze pżyczyny.

O dwa tysiące krokuw zamek stał za domem,

Okazały budową, poważny ogromem,

Dziedzictwo starożytnej rodziny Horeszków;

Dziedzic zginął był w czasie krajowyh zamieszkuw.

Dobra całe zniszczone sekwestrami żądu,

Bezładnością opieki, wyrokami sądu,

W cząstce spadły dalekim krewnym po kądzieli,

A resztę rozdzielono między wieżycieli.

Zamku żaden wziąć nie hciał, bo w szlaheckim stanie

Trudno było wyłożyć koszt na utżymanie;

Lecz Hrabia, sąsiad bliski, gdy wyszedł z opieki,

Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki,

Pżyjehawszy z wojażu upodobał mury,

Tłumacząc, że gotyckiej są arhitektury;

Hoć Sędzia z dokumentuw pżekonywał o tem,

Że arhitekt był majstrem z Wilna, nie zaś Gotem.

Dość, że Hrabia hciał zamku. Właśnie i Sędziemu

Pżyszła nagle taż hętka, nie wiadomo czemu.

Zaczęli proces w ziemstwie, potem w głuwnym sądzie,

W senacie, znowu w ziemstwie i guberskim żądzie;

Wreszcie, po wielu kosztah i ukazah licznyh,

Sprawa wruciła znowu do sąduw granicznyh.

Słusznie Woźny powiadał, że w zamkowej sieni

Zmieści się i palestra, i goście proszeni.

Sień wielka jak refektaż, z wypukłym sklepieniem

Na filarah, podłoga wysłana kamieniem,

Ściany bez żadnyh ozdub, ale mur hędogi;

Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi

Z napisami, gdzie, kiedy te łupy zdobyte;

Tuż myśliwcuw herbowne klejnoty wyryte,

I stoi wypisany każdy po imieniu;

Herb Horeszków, Półkozic, jaśniał na sklepieniu.

Goście weszli w pożądku i stanęli kołem.

Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem;

Z wieku mu i z użędu ten zaszczyt należy,

Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży.

Pży nim stał kwestaż, Sędzia tuż pży bernardynie.

Bernardyn zmuwił krutki pacież po łacinie;

Mężczyznom dano wudkę; wtenczas wszyscy siedli,

I hołodziec litewski milcząc żwawo jedli.

Pan Tadeusz, hoć młodzik, ale prawem gościa

Wysoko siadł pży damah obok jegomościa;

Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało

Puste miejsce, jak gdyby na kogoś czekało.

Stryj nieraz na to miejsce i na dżwi poglądał,

Jakby czyjegoś pżyjścia był pewny i żądał.

I Tadeusz wzrok stryja ku dżwiom odprowadzał,

I z nim na miejscu pustym oczy swe osadzał.

Dziwna żecz! miejsca wkoło są siedzeniem dziewic,

Na kture mugłby spojżeć bez wstydu krulewic,

Wszystkie zacnie zrodzone, każda młoda, ładna:

Tadeusz tam pogląda, gdzie nie siedzi żadna.

To miejsce jest zagadką; młodź lubi zagadki;

Roztargniony, do swojej nadobnej sąsiadki

Ledwo słuw kilka wyżekł, do Podkomorzanki;

Nie zmienia jej tależuw, nie nalewa szklanki,

I panien nie zabawia pżez rozmowy gżeczne,

Z kturyh by wyhowanie poznano stołeczne;

To jedno puste miejsce nęci go i mami,

Już nie puste, bo on je napełnił myślami.

Po tym miejscu biegało domysłuw tysiące,

Jako po deszczu żabki na samotnej łące;

Śrud nih jedna kruluje postać, jak w pogodę

Lilia jezior skroń białą wznosząca nad wodę.

Dano tżecią potrawę. Wtem pan Podkomorzy,

Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży,

A młodszej pżysunąwszy z tależem ogurki,

Żekł: «Muszę ja wam służyć, moje panny curki,

Hoć stary i niezgrabny». Zatem się żuciło

Kilku młodyh od stołu i pannom służyło.

Sędzia, z boku żuciwszy wzrok na Tadeusza

I poprawiwszy nieco wylotuw kontusza,

Nalał węgżyna i żekł: «Dziś, nowym zwyczajem,

My na naukę młodzież do stolicy dajem;

I nie pżeczym, że nasi synowie i wnuki

Mają od staryh więcej książkowej nauki;

Ale co dzień postżegam, jak młodź cierpi na tem,

Że nie ma szkuł uczącyh żyć z ludźmi i światem.

Dawniej na dwory pańskie jahał szlahcic młody;

Ja sam lat dziesięć byłem dworskim Wojewody,

Ojca Podkomorzego, mościwego pana

(Muwiąc, Podkomorzemu ścisnął za kolana);

On mnie radą do usług publicznyh sposobił,

Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił.

W mym domu wiecznie będzie jego pamięć droga,

Co dzień za duszę jego proszę Pana Boga.

Jeślim tyle na jego nie kożystał dwoże

Jak drudzy, i wruciwszy w domu ziemię ożę,

Gdy inni, więcej godni Wojewody względuw,

Doszli potem najwyższyh krajowyh użęduw,

Pżynajmniej tom skożystał, że mi w moim domu

Nikt nigdy nie zażuci, bym uhybił komu

W uczciwości, w gżeczności; a powiem to śmiało,

Gżeczność nie jest nauką łatwą ani małą.

Niełatwą, bo nie na tym kończy się, jak nogą

Zręcznie wieżgnąć, z uśmiehem witać lada kogo;

Bo taka gżeczność modna, zda mi się kupiecka,

Ale nie staropolska, ani też szlahecka.

Gżeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna;

Bo nie jest bez gżeczności i miłość dziecinna,

I wzgląd męża dla żony pży ludziah, i pana

Dla sług swoih, a w każdej jest pewna odmiana.

Tżeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić

I każdemu powinną uczciwość wyżądzić.

I staży się uczyli; u panuw rozmowa,

Była to historyja żyjąca krajowa,

A między szlahtą dzieje domowe powiatu.

Dawano pżez to poznać szlahcicowi bratu,

Że wszyscy o nim wiedzą, lekce go nie ważą;

Więc szlahcic obyczaje swe tżymał pod strażą.

Dziś człowieka nie pytaj: co zacz? kto go rodzi?

Z kim on żył? co porabiał? Każdy gdzie hce whodzi,

Byle nie szpieg żądowy i byle nie w nędzy.

Jak uw Wespazyjanus nie wąhał pieniędzy

I nie hciał wiedzieć, skąd są, z jakih rąk i krajuw,

Tak nie hcą znać człowieka rodu, obyczajuw!

Dość, że ważny i że się stempel na nim widzi,

Więc szanują pżyjaciuł jak pieniądze Żydzi».

To muwiąc, Sędzia gości obejżał pożądkiem;

Bo hoć zawsze i płynnie muwił, i z rozsądkiem,

Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza,

Że ją nudzi żecz długa, hoć najwymowniejsza.

Ale wszyscy słuhali w milczeniu głębokiem.

Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem;

Podkomorzy pohwałą żeczy nie pżerywał,

Ale częstym skinieniem głowy potakiwał.

Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem pżyzwalał;

Więc Sędzia jego puhar i swuj kielih nalał,

I dalej muwił: «Gżeczność nie jest żeczą małą:

Kiedy się człowiek uczy ważyć, jak pżystało,

Drugih wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje,

Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje:

Jak na szalah, żebyśmy nasz ciężar poznali,

Musim kogoś posadzić na pżeciwnej szali.

Zaś godna jest waszmościuw uwagi osobnej

Gżeczność, kturą powinna młodź dla płci nadobnej;

Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty

Objaśniają wrodzone wdzięki i pżymioty.

Stąd droga do afektuw i stąd się kojaży

Wspaniały domuw sojusz. Tak myślili staży.

A zatem...» Tu Pan Sędzia nagłym zwrotem głowy

Skinął na Tadeusza, żucił wzrok surowy:

Znać było, że pżyhodził już do wnioskuw mowy.

Wtem bżąknął w tabakierę złotą Podkomorzy,

I żekł: «Muj Sędzio, dawniej było jeszcze gożéj!

Teraz, nie wiem, czy moda i nas staryh zmienia,

Czy młodzież lepsza, ale widzę mniej zgorszenia.

Ah, ja pamiętam czasy, kiedy do ojczyzny,

Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny!

Gdy raptem paniczyki młode z cudzyh krajuw

Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów,

Pżeśladując w ojczyźnie Boga, pżodkuw wiarę,

Prawa i obyczaje, nawet suknie stare.

Żałośnie było widzieć wyżułkłyh młokosuw,

Gadającyh pżez nosy, a często bez nosuw,

Opatżonyh w broszurki i w rużne gazety,

Głoszącyh nowe wiary, prawa, toalety.

Miała nad umysłami wielką moc ta tłuszcza;

Bo Pan Bóg, kiedy karę na narud pżypuszcza,

Odbiera napżud rozum od obywateli.

I tak, mędrsi fircykom opżeć się nie śmieli,

I zląkł ih się jak dżumy jakiej cały narud,

Bo już sam wewnątż siebie czuł horoby zarud.

Kżyczano na modnisiuw, a brano z nih wzory;

Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory.

Była to maszkarada, zapustna swawola,

Po kturej miał pżyjść wkrutce wielki post — niewola!

Pamiętam, hociaż byłem wtenczas małe dziecię,

Kiedy do ojca mego, w Oszmiańskim powiecie,

Pżyjehał pan Podczaszyc na francuskim wuzku,

Pierwszy człowiek, co w Litwie hodził po francusku.

Biegali wszyscy za nim, jakby za rarogiem,

Zazdroszczono domowi, pżed kturego progiem

Stanęła Podczaszyca dwukolna dryndulka,

Ktura się po francusku zwała karyjulka:

Zamiast lokajuw, w kielni siedziały dwa pieski,

A na kozłah Niemczysko hude na kształt deski;

Nogi miał długie, cienkie jak od hmielu tyki,

W pończohah, ze srebrnymi klamrami tżewiki,

Peruka z harbajtelem zawiązanym w miehu.

Staży na on ekwipaż parskali ze śmiehu,

A hłopi żegnali się, muwiąc: że po świecie

Jeździ wenecki diabeł w niemieckiej karecie.

Sam Podczaszyc jaki był, opisywać długo;

Dosyć, że się nam zdawał małpą lub papugą

W wielkiej peruce, kturą do złotego runa

On lubił poruwnywać, a my do kołtuna.

Jeśli kto i czuł wtenczas, że polskie ubranie

Piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie,

Milczał; bo by kżyczała młodzież, że pżeszkadza

Kultuże, że tamuje progresy, że zdradza!

Taka była pżesąduw owoczesnyh władza!

Podczaszyc zapowiedział, że nas reformować,

Cywilizować będzie i konstytuować;

Ogłosił nam, że jacyś Francuzi wymuwni

Zrobili wynalazek: iż ludzie są ruwni...

Hoć o tym dawno w Pańskim pisano Zakonie,

I każdy ksiądz toż samo gada na ambonie.

Nauka dawną była, szło o jej pełnienie!

Lecz wtenczas panowało takie oślepienie,

Że nie wieżono żeczom najdawniejszym w świecie,

Jeśli ih nie czytano w francuskiej gazecie.

Podczaszyc, mimo ruwność, wziął tytuł markiża;

Wiadomo, że tytuły pżyhodzą z Paryża,

A natenczas tam w modzie był tytuł markiża.

Jakoż, kiedy się moda odmieniła z laty,

Tenże sam markiż pżybrał tytuł demokraty;

Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem,

Demokrata pżyjehał z Paryża baronem;

Gdyby żył dłużej, może nową alternatą,

Z barona pżehżciłby się kiedyś demokratą.

Bo Paryż częstą mody odmianą się hlubi;

A co Francuz wymyśli, to Polak polubi.

Hwała Bogu, że teraz, jeśli nasza młodzież

Wyjeżdża za granicę, to już nie po odzież,

Nie szukać prawodawstwa w drukarskih kramarniah

Lub wymowy uczyć się w paryskih kawiarniah.

Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki,

Nie daje czasu szukać mody i gawędki.

Teraz gżmi oręż, a nam starym serca rosną,

Że znowu o Polakach tak na świecie głośno;

Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita!

Zawżdy z wawżynuw dżewo wolności wykwita.

Tylko smutno, że nam, ah, tak się lata wleką

W nieczynności! a oni tak zawsze daleko!

Tak długo czekać! nawet tak żadka nowina —

Ojcze Robaku (ciszej żekł do bernardyna),

Słyszałem, żeś zza Niemna odebrał wiadomość;

Może też co o naszym wojsku wie Jegomość?»

— «Nic a nic» odpowiedział Robak obojętnie,

(Widać było, że słuhał rozmowy niehętnie)

«Mnie polityka nudzi; jeżeli z Warszawy

Mam list, to żecz zakonna, to są nasze sprawy

Bernardyńskie: cuż o tym gadać u wieczeży;

Są tu świeccy, do kturyh nic to nie należy».

Tak muwiąc, spojżał zyzem, gdzie śrud biesiadnikuw

Siedział gość, Moskal; był to pan kapitan Ryków,

Stary żołnież, stał w bliskiej wiosce na kwateże,

Pan Sędzia go pżez gżeczność prosił na wieczeżę.

Ryków jadł smaczno, mało wdawał się w rozmowę,

Lecz na wzmiankę Warszawy, żekł podniusłszy głowę:

«Pan Podkomorzy! Oj wy! Pan zawsze ciekawy

O Bonaparta, zawsze wam tam do Warszawy!

He! Ojczyzna! Ja nie szpieg, a po polsku umiem, —

Ojczyzna! ja to czuję wszystko, ja rozumiem!

Wy Polaki, ja Ruski: teraz się nie bijem,

Jest armistycjum, to my razem jemy, pijem.

Często na awanpostah nasz z Francuzem gada,

Pije wudkę; jak kżykną ura! — kanonada.

Ruskie pżysłowie: z kim się biję, tego lubię;

Gładź drużkę jak po duszy, a bij jak po szubie.

Ja muwię, będzie wojna u nas. Do Majora

Płuta, adiutant sztabu pżyjehał zawczora:

Gotować się do marszu! Pujdziem, czy pod Turka,

Czy na Francuza; oj ten Bonapart figurka!

Bez Suwarowa to on może nas wytuza.

U nas w pułku gadano, jak szli na Francuza,

Że Bonapart czarował: no, tak i Suwarów

Czarował; tak były czary pżeciw czaruw.

Raz w bitwie, gdzie podział się? szukać Bonaparta,—

A on zmienił się w lisa, tak Suwarów w harta;

Tak Bonaparte znowu w kota się pżeżuca,

Dalej dżeć pazurami, a Suwarów w kuca.

Obaczcież, co się stało w końcu z Bonapartą...»

Tu Ryków pżerwał i jadł; wtem, z potrawą czwartą

Wszedł służący i raptem boczne dżwi otwarto.

Weszła nowa osoba pżystojna i młoda.

Jej zjawienie się nagłe, jej wzrost i uroda,

Jej ubiur zwrucił oczy; wszyscy ją witali,

Prucz Tadeusza widać, że ją wszyscy znali.

Kibić miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną,

Suknię materyjalną, rużową, jedwabną,

Gors wycięty, kołnieżyk z koronek, rękawki

Krutkie; w ręku kręciła wahlaż dla zabawki

(Bo nie było gorąco); wahlaż pozłocisty

Powiewając rozlewał deszcz iskier żęsisty;

Głowa do włosuw, włosy pozwijane w kręgi,

W pukle, i pżeplatane rużowymi wstęgi,

Pośrud nih brylant, niby zakryty od oczu,

Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu:

Słowem, ubiur galowy; szeptali niejedni,

Że zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni.

Nużek, hoć suknia krutka, oko nie zobaczy,

Bo biegła bardzo szybko, suwała się raczéj

Jako osubki, kture na tżykrulskie święta

Pżesuwają w jasełkah ukryte hłopięta.

Biegła i wszystkih lekkim witając ukłonem,

Hciała usieść na miejscu sobie zostawionem:

Trudno było; bo kżeseł dla gości nie stało,

Na cztereh ławah cztery ih żędy siedziało:

Tżeba było żęd ruszyć lub ławę pżeskoczyć;

Zręcznie między dwie ławy umiała się wtłoczyć,

A potem, między żędem siedzącyh i stołem,

Jak bilardowa kula toczyła się kołem.

W biegu dotknęła blisko naszego młodziana;

Uczepiwszy falbaną o czyjeś kolana,

Pośliznęła się nieco i w tym roztargnieniu

Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu.

Pżeprosiwszy go gżecznie, na miejscu swym siadła

Pomiędzy nim i stryjem, ale nic nie jadła;

Tylko się wahlowała, to wahlaża tżonek

Kręciła, to kołnieżyk z brabanckih koronek

Poprawiała, to lekkim dotknięciem się ręki

Muskała włosuw pukle i wstąg jasnyh pęki.

Ta pżerwa rozmuw trwała już minut ze cztery.

Tymczasem, w końcu stoła, napżud cihe szmery,

A potem się zaczęły wpuł głośne rozmowy;

Mężczyźni rozsądzali swe dzisiejsze łowy.

Asesora z Rejentem wzmogła się uparta

Coraz głośniejsza kłutnia o kusego harta,

Kturego posiadaniem pan Rejent się szczycił

I utżymywał, że on zająca pohwycił;

Asesor zaś dowodził na złość Rejentowi,

Że ta hwała należy hartu Sokołowi.

Pytano zdania innyh; więc wszyscy dokoła

Brali stronę Kusego albo też Sokoła,

Ci jak znawcy, ci znowu jak naoczne świadki.

Sędzia na drugim końcu do nowej sąsiadki

Żekł pułgłosem: «Pżepraszam, musieliśmy siadać,

Nie podobna wieczeży na puźniej odkładać:

Goście głodni, hodzili daleko na pole;

Myśliłem, że dziś z nami nie będziesz pży stole».

To żekłszy, z Podkomorzym pży pełnym kielihu

O politycznyh sprawah rozmawiał po cihu.

Gdy tak były zajęte stołu strony obie,

Tadeusz pżyglądał się nieznanej osobie.

Pżypomniał, że za pierwszym na miejsce wejżeniem

Odgadnął zaraz, czyim miało być siedzeniem.

Rumienił się, serce mu biło nadzwyczajnie:

Więc rozwiązane widział swyh domysłuw tajnie!

Więc było pżeznaczono, by pży jego boku

Usiadła owa piękność widziana w pomroku!

Wprawdzie zdała się teraz wzrostem dorodniejsza,

Bo ubrana, a ubiur powiększa i zmniejsza.

I włos u tamtej widział krutki, jasnozłoty,

A u tej krucze długie zwijały się sploty?

Kolor musiał pohodzić od słońca promieni,

Kturymi pży zahodzie wszystko się czerwieni.

Tważy wuwczas nie dostżegł, nazbyt ryhło znikła;

Ale myśl tważ nadobną odgadywać zwykła:

Myślił, że pewnie miała czarniutkie oczęta,

Białą tważ, usta kraśne jak wiśnie bliźnięta;

U tej znalazł podobne oczy, usta, lica.

W wieku może by była największa rużnica:

Ogrodniczka dziewczynką zdawała się małą,

A pani ta niewiastą już w latah dojżałą;

Lecz młodzież o piękności metrykę nie pyta,

Bo młodzieńcowi młodą jest każda kobiéta,

Hłopcowi każda piękność zda się ruwiennicą,

A niewinnemu każda kohanka dziewicą.

Tadeusz, hociaż liczył lat blisko dwadzieście,

I od dzieciństwa mieszkał w Wilnie, wielkim mieście,

Miał za dozorcę księdza, ktury go pilnował

I w dawnej surowości prawidłah wyhował.

Tadeusz zatem pżywiuzł w strony swe rodzinne

Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne,

Ale razem niemałą hętkę do swawoli.

Z gury już robił projekt, że sobie pozwoli

Używać na wsi długo wzbronionej swobody;

Wiedział, że był pżystojny, czuł się żeśki, młody,

A w spadku po rodzicah wziął czerstwość i zdrowie.

Nazywał się Soplica: wszyscy Soplicowie

Są, jak wiadomo, kżepcy, otyli i silni,

Do żołnierki jedyni, w naukah mniej pilni.

Tadeusz się od pżodkuw swoih nie odrodził:

Dobże na koniu jeździł, pieszo dzielnie hodził,

Tępy nie był, lecz mało w naukah postąpił,

Hoć stryj na wyhowanie niczego nie skąpił;

On wolał z flinty stżelać albo szablą robić.

Wiedział, że go myślano do wojska sposobić,

Że ojciec w testamencie wyżekł taką wolę;

Ustawicznie do bębna tęsknił, siedząc w szkole.

Ale stryj nagle pierwsze zamiary odmienił,

Kazał, aby pżyjehał i aby się żenił

I objął gospodarstwo; pżyżekł na początek

Dać małą wieś, a potem cały swuj majątek.

Te wszystkie Tadeusza cnoty i zalety

Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważnej kobiety.

Zmieżyła jego postać kształtną i wysoką,

Jego ramiona silne, jego pierś szeroką,

I w tważ spojżała, z kturej wytryskał rumieniec,

Ilekroć z jej oczyma spotkał się młodzieniec:

Bo z pierwszej lękliwości całkiem już ohłonął,

I patżył wzrokiem śmiałym, w kturym ogień płonął.

Ruwnież patżyła ona: i cztery źrenice

Gożały pżeciw sobie jak roratne świéce.

Pierwsza z nim po francusku zaczęła rozmowę.

Wracał z miasta, ze szkoły: więc o książki nowe,

O autoruw pytała Tadeusza zdania

I ze zdań wyciągała na nowo pytania.

Cuż, gdy potem zaczęła muwić o malarstwie,

O muzyce, o tańcah, nawet o żeźbiarstwie,

Dowiodła, że zna ruwnie pędzel, nuty, druki;

Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki!

Lękał się, by nie został pośmiewiska celem,

I jąkał się jak żaczek pżed nauczycielem.

Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi;

Odgadnęła sąsiadka powud jego trwogi,

Wszczęła żecz o mniej trudnyh i mądryh pżedmiotah,

O wiejskiego pożycia nudah i kłopotah,

I jak bawić się tżeba, i jak czas podzielić,

By życie upżyjemnić i wieś rozweselić.

Tadeusz odpowiadał śmielej, szła żecz daléj,

W puł godziny już byli z sobą poufali;

Zaczęli nawet małe żarciki i spżeczki.

W końcu, stawiła pżed nim tży z hleba gałeczki.

Tży osoby na wybur; wziął najbliższą sobie;

Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie,

Sąsiadka zaśmiała się, lecz nie powiedziała

Kogo owa szczęśliwsza gałka oznaczała.

Inaczej bawiono się w drugim końcu stoła;

Bo tam, wzmogłszy się nagle, stronnicy Sokoła

Na partyję Kusego bez litości wsiedli.

Spur był wielki, już potraw ostatnih nie jedli;

Stojąc i pijąc obie kłuciły się strony,

A najstraszniej pan Rejent był zacietżewiony:

Jak raz zaczął, bez pżerwy żecz swoją tokował,

I gestami ją bardzo dobitnie malował.

(Był dawniej adwokatem pan Rejent Bolesta,

Zwano go kaznodzieją, że zbyt lubił gesta).

Teraz ręce pży boku miał, w tył wygiął łokcie,

Spod ramion wytknął palce i długie paznokcie,

Pżedstawiając dwa smycze hartuw tym obrazem:

Właśnie żecz kończył. «Wyczha! puściliśmy razem

Ja i Asesor, razem, jakoby dwa kurki

Jednym palcem spuszczone u jednej dwururki;

Wyczha! poszli, a zając jak struna, smyk w pole,

Psy tuż (to muwiąc, ręce ciągnął wzdłuż po stole

I palcami ruh hartuw pżedziwnie udawał)

Psy tuż, i hec od lasu odsadzili kawał;

Sokół smyk napżud; rączy pies, lecz zagożalec,

Wysadził się pżed Kusym, o tyle, o palec:

Wiedziałem, że spudłuje. Szarak, gracz nie lada,

Czhał niby prosto w pole, za nim psuw gromada;

Gracz szarak! Skoro poczuł wszystkie harty w kupie

Pstręk na prawo, koziołka, z nim w prawo psy głupie,

A on znowu fajt w lewo, jak wytnie dwa susy,

Psy za nim fajt na lewo: on w las, a muj Kusy

Cap!» Tak kżycząc, pan Rejent na stuł pohylony,

Z palcami swymi zabiegł aż do drugiej strony,

I «cap!» Tadeuszowi wżasnął tuż nad uhem:

Tadeusz i sąsiadka, tym głosu wybuhem

Znienacka pżestraszeni właśnie w puł rozmowy,

Odstryhnęli od siebie mimowolnie głowy,

Jako wieżhołki dżewa powiązane społem

Gdy je wiher rozerwie; i ręce pod stołem

Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły,

I dwie tważe w jeden się rumieniec oblekły.

Tadeusz, by nie zdradzić swego roztargnienia:

«Prawda — żekł — muj Rejencie, prawda bez wątpienia,

Kusy piękny hart z kształtu, jeśli ruwnie hwytny...»

«Hwytny? — kżyknął pan Rejent — muj pies faworytny

Żeby nie miał być hwytny?...» Więc Tadeusz znowu

Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu,

Żałował, że go tylko widział idąc z lasu,

I że pżymiotuw jego poznać nie miał czasu.

Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek,

Utopił w Tadeusza wzrok jak bazyliszek.

Asesor mniej kżykliwy i mniej był ruhawy

Od Rejenta, szczuplejszy i mały z postawy,

Lecz straszny na reducie, balu i sejmiku,

Bo powiadano o nim: ma żądło w języku;

Tak dowcipne żarciki umiał komponować,

Iżby je w kalendażu można wydrukować,

Wszystkie złośliwe, ostre. Dawniej człek dostatni,

Shedę ojca swojego i majątek bratni

Wszystko strwonił na wielkim figurując świecie;

Teraz wszedł w służbę żądu, by znaczyć w powiecie.

Lubił bardzo myślistwo, już to dla zabawy,

Już to że odgłos trąbki i widok obławy

Pżypominał mu jego lata młodociane,

Kiedy miał stżelcuw licznyh i psy zawołane:

Teraz mu z całej psiarni dwa harty zostały,

I jeszcze z tyh jednemu hciano pżeczyć hwały!

Więc zbliżył się i z wolna gładząc faworyty

Żekł z uśmiehem, a był to uśmieh jadowity:

«Hart bez ogona jest jak szlahcic bez użędu,

Ogon też znacznie hartom pomaga do pędu:

A pan kusość uważasz za dowud dobroci?

Zresztą zdać się możemy na sąd pańskiej cioci.

Hoć pani Telimena mieszkała w stolicy

I bawi się niedawno w naszej okolicy,

Lepiej zna się na łowah niż myśliwi młodzi:

Tak to nauka sama z latami pżyhodzi».

Tadeusz, na kturego niespodzianie spadał

Grom taki, wstał zmieszany, hwilę nic nie gadał,

Lecz patżał na rywala coraz straszniej, srożej...

Wtem, wielkim szczęściem, dwakroć kihnął Podkomorzy

«Wiwat!» kżyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił

I z wolna w tabakierę palcami zadzwonił.

Tabakiera ze złota, z brylantuw oprawa,

A w środku jej był portret krula Stanisława.

Ojcu Podkomorzego sam krul ją darował,

Po ojcu Podkomorzy godnie ją piastował;

Gdy w nią dzwonił, znak dawał, że miał głos zabierać.

Umilkli wszyscy i ust nie śmieli otwierać.

On żekł: «Wielmożni szlahta bracia dobrodzieje,

Forum myśliwskim tylko są łąki i knieje;

Więc ja w domu podobnyh spraw nie decyduję,

I posiedzenie nasze na jutro solwuję,

I dalszyh replik stronom dzisiaj nie dozwolę.

Woźny! odwołaj sprawę, na jutro na pole.

Jutro i Hrabia z całym myślistwem tu zjedzie,

I waszeć z nami ruszysz, Sędzio muj sąsiedzie,

I pani Telimena, i panny, i panie,

Słowem, zrobim na użąd wielkie polowanie;

I Wojski toważystwa nam też nie odmuwi».

To muwiąc, tabakierę podawał starcowi.

Wojski na ostrym końcu śrud myśliwyh siedział,

Słuhał zmrużywszy oczy, słowa nie powiedział,

Hoć młodzież nieraz jego zasięgała zdania,

Bo nikt lepiej nad niego nie znał polowania.

On milczał, szczyptę wziętą z tabakiery ważył

W palcah i długo dumał, nim ją w końcu zażył;

Kihnął, aż cała izba rozległa się ehem,

I potżąsając głową, żekł z gożkim uśmiehem:

«O, jak mnie to starego i smuci, i dziwi!

Cuż by to o tym staży muwili myśliwi,

Widząc że w tylu szlahty, w tylu panuw gronie,

Mają sądzić się spory o harcim ogonie?

Cuż by żekł na to stary Rejtan, gdyby ożył?

Wruciłby do Lachowicz i w grub się położył!

Co by żekł wojewoda Niesiołowski stary,

Ktury ma dotąd pierwsze na świecie ogary,

I dwiestu stżelcuw tżyma obyczajem pańskim,

I ma sto wozuw sieci w zamku Worończańskim,

A od tylu lat siedzi jak mnih na swym dwoże,

Nikt go na polowanie uprosić nie może,

Białopiotrowiczowi samemu odmuwił!

Bo cuż by on na waszyh polowaniah łowił?

Piękna byłaby sława, ażeby pan taki

Wedle dzisiejszej mody jeździł na szaraki!

Za moih, panie, czasuw, w języku stżeleckim,

Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk, zwany był zwieżem szlaheckim

A zwieżę niemające kłuw, roguw, pazuruw,

Zostawiano dla płatnyh sług i dworskih ciuruw;

Żaden pan nigdy pżyjąć nie hciałby do ręki

Stżelby, kturą zhańbiono sypiąc w nią śrut cienki!

Tżymano wprawdzie hartuw: bo z łowuw wracając,

Trafia się, że spod konia mknie się biedak zając:

Puszczano wtenczas za nim dla zabawki smycze

I na konikah małe goniły panicze

Pżed oczyma rodzicuw, ktuży te pogonie

Ledwie raczyli widzieć, cuż kłucić się o nie!

Więc nieh jaśnie wielmożny Podkomorzy raczy

Odwołać swe rozkazy i nieh mi wybaczy,

Że nie mogę na takie jehać polowanie,

I nigdy na nim noga moja nie postanie!

Nazywam się Hreczecha, a od krula Lecha,

Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha».

Tu śmieh młodzieży mowę Wojskiego zagłuszył.

Wstano od stołu, pierwszy Podkomorzy ruszył,

Z wieku mu i z użędu ten zaszczyt należy,

Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży;

Za nim szedł kwestaż, Sędzia tuż pży bernardynie.

Sędzia u progu rękę dał Podkomorzynie,

Tadeusz Telimenie, Asesor Krajczance,

A pan Rejent na końcu Wojskiej Hreczeszance.

Tadeusz z kilku gośćmi poszedł do stodoły,

A czuł się pomieszany, zły i niewesoły.

Rozbierał myślą wszystkie dzisiejsze wypadki:

Spotkanie się, wieczeżę pży boku sąsiadki;

A szczegulniej mu słowo «ciocia» koło uha

Bżęczało ciągle jako napżykżona muha.

Pragnąłby u Woźnego lepiej się wypytać

O pani Telimenie, lecz go nie mugł shwytać;

Wojskiego też nie widział, bo zaraz z wieczeży

Wszyscy poszli za gośćmi, jak sługom należy,

Użądzając we dwoże izby do spoczynku.

Starsi i damy spały we dworskim budynku;

Młodzież Tadeuszowi prowadzić kazano,

W zastępstwie gospodaża, w stodołę na siano.

W puł godziny tak było głuho w całym dwoże

jako po zadzwonieniu na pacież w klasztoże;

Ciszę pżerywał tylko głos nocnego struża.

Usnęli wszyscy. Sędzia sam oczu nie zmruża;

Jako wudz gospodarstwa obmyśla wyprawę

W pole i w domu pżyszłą użądza zabawę.

Dał rozkaz ekonomom, wujtom i gumiennym,

Pisażom, ohmistżyni, stżelcom i stajennym

I musiał wszystkie dzienne rahunki pżezierać.

Nareszcie żekł Woźnemu, że się hce rozbierać.

Woźny pas mu odwiązał, pas słucki, pas lity,

Pży kturym świecą gęste kutasy jak kity,

Z jednej strony złotogłuw w purpurowe kwiaty,

Na wywrut jedwab czarny posrebżany w kraty;

Pas taki można ruwnie kłaść na strony obie,

Złotą na dzień galowy, a czarną w żałobie.

Sam Woźny umiał pas ten odwiązywać, składać;

Właśnie tym się zatrudniał i kończył tak gadać:

«Cuż złego, że pżeniosłem stoły do zamczyska?

Nikt na tym nic nie stracił, a pan może zyska.

Bo pżecież o ten zamek dziś toczy się sprawa.

My od dzisiaj do zamku nabyliśmy prawa

I mimo całą strony pżeciwnej zajadłość

Dowiodę, że zamczysko wzięliśmy w posiadłość.

Wszakże kto gości prosi w zamek na wieczeżę,

Dowodzi, że posiadłość tam ma albo bieże;

Nawet strony pżeciwne weźmiemy na świadki:

Pamiętam za myh czasuw podobne wypadki».

Już Sędzia spał. Więc Woźny ciho wszedł do sieni,

Siadł pży świecy i dobył książeczkę z kieszeni,

Ktura mu jak Ołtarzyk Złoty zawsze służy,

Kturej nigdy nie żuca w domu i w podruży.

Była to trybunalska wokanda: tam żędem

Stały spisane sprawy, kture pżed użędem

Woźny sam głosem swoim pżed laty wywołał,

Albo o kturyh puźniej dowiedzieć się zdołał.

Prostym ludziom wokanda zda się imion spisem;

Woźnemu jest obrazuw wspaniałyh zarysem.

Czytał więc i rozmyślał: Ogiński z Wizgirdem,

Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogirdem,

Radziwił z Wereszczaką, Giedroić z Rdułtowskim,

Obuchowicz z kahałem, Juraha z Piotrowskim,

Maleski z Mickiewiczem, a na koniec Hrabia

Z Soplicą; i czytając, z tyh imion wywabia

Pamięć spraw wielkih, wszystkie procesu wypadki,

I stają mu pżed oczy sąd, strony i świadki;

I ogląda sam siebie, jak w żupanie białym,

W granatowym kontuszu stał pżed trybunałem,

Jedna ręka na szabli, a druga do stoła,

Pżywoławszy dwie strony, «Uciszcie się!» woła.

Mażąc i kończąc pacież wieczorny, pomału

Usnął ostatni w Litwie woźny trybunału.

Takie były zabawy, spory w one lata

Śrud cihej wsi litewskiej, kiedy reszta świata

We łzah i krwi tonęła; gdy uw mąż, bug wojny,

Otoczon hmurą pułkuw, tysiącem dział zbrojny,

Wpżągłszy w swuj rydwan orły złote obok srebrnyh,

Od puszcz Libijskich łatał do Alpów podniebnyh,

Ciskając grom po gromie, w Piramidy, w Tabor,

W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabor

Biegły pżed nim i za nim. Sława czynuw tylu,

Bżemienna imionami ryceży, od Nilu

Szła hucząc ku pułnocy, aż u Niemna bżeguw

Odbiła się, jak od skał, od Moskwy szereguw,

Kture broniły Litwę murami żelaza

Pżed wieścią dla Rosyi straszną jak zaraza.

Pżecież nieraz nowina niby kamień z nieba

Spadała w Litwę. Nieraz dziad żebżący hleba,

Bez ręki lub bez nogi, pżyjąwszy jałmużnę,

Stanął i oczy wkoło obracał ostrużne.

Gdy nie widział we dwoże rosyjskih żołnieży

Ani jarmułek, ani czerwonyh kołnieży,

Wtenczas kim był, wyznawał: był legijonistą,

Pżynosi kości stare na ziemię ojczystą,

Kturej już bronić nie mugł... Jak go wtenczas cała

Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała,

Zanosząc się od płaczu! On za stołem siadał

I dziwniejsze od baśni historyje gadał.

On opowiadał, jako jenerał Dąbrowski,

Z ziemi włoskiej stara się pżyciągnąć do Polski,

Jak on rodakuw zbiera na lombardzkim polu;

Jak Kniaziewicz rozkazy daje z Kapitolu

I zwycięzca, wydartyh potomkom cezaruw

Żucił w oczy Francuzów sto krwawyh sztandaruw,

Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy piepż rośnie,

Gdzie się cukier wytapia i gdzie w wiecznej wiośnie

Pahnące kwitną lasy; z legiją Dunaju

Tam wudz Murzyny gromi, a wzdyha do kraju.

Mowy starca krążyły we wsi po kryjomu;

Hłopiec, co je posłyszał, znikał nagle z domu,

Lasami i bagnami skradał się tajemnie,

Ścigany od Moskali, skakał kryć się w Niemnie

I nurkiem płynął na bżeg Księstwa Warszawskiego,

Gdzie usłyszał głos miły: «Witaj nam kolego!»

Lecz nim odszedł, wyskoczył na wzgurek z kamienia

I Moskalom pżez Niemen żekł: «Do zobaczenia!»

Tak pżekradł się Gorecki, Pac i Obuchowicz,

Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz,

Mieżejewscy, Brochocki i Bernatowicze,

Kupść, Gedymin i inni, kturyh nie policzę:

Opuszczali rodzicuw i ziemię kohaną,

I dobra, kture na skarb carski zabierano.

Czasem do Litwy kwestaż z obcego klasztoru

Pżyszedł, i kiedy bliżej poznał panuw dworu,

Gazetę im pokazał, wyprutą z szkapleża.

Tam stała wypisana i liczba żołnieża,

I nazwisko każdego wodza legijonu,

I każdego z nih opis zwycięstwa lub zgonu.

Po wielu latah pierwszy raz miała rodzina

Wieść o życiu, o hwale i o śmierci syna;

Brał dom żałobę, ale powiedzieć nie śmiano

Po kim była żałoba, tylko zgadywano

W okolicy; i tylko cihy smutek panuw,

Lub ciha radość, była gazetą ziemianuw.

Takim kwestażem tajnym był Robak podobno:

Często on z panem Sędzią rozmawiał osobno;

Po tyh rozmowah zawsze jakowaś nowina

Rozeszła się w sąsiedztwie. Postać bernardyna

Wydawała, że mnih ten nie zawsze w kaptuże

Hodził i nie w klasztornym zestażał się muże.

Miał on nad prawym uhem, nieco wyżej skroni,

Bliznę, wyciętej skury na szerokość dłoni,

I w brodzie ślad niedawny lancy lub postżału;

Ran tyh nie dostał pewnie pży czytaniu mszału.

Ale nie tylko groźne wejżenie i blizny,

Lecz sam ruh i głos jego miał coś żołnierszczyzny.

Pży mszy, gdy z wzniesionymi zwracał się rękami

Od ołtaża do ludu, by muwić: «Pan z wami»,

To nieraz tak się zręcznie skręcił jednym razem,

Jakby prawo w tył robił za wodza rozkazem,

I słowa liturgii takim wyżekł tonem

Do ludu, jak oficer stojąc pżed szwadronem:

Postżegali to hłopcy służący mu do mszy.

Spraw także politycznyh był Robak świadomszy,

Niźli żywotuw świętyh; a jeżdżąc po kweście,

Często zastanawiał się w powiatowym mieście.

Miał pełno interesuw: to listy odbierał,

Kturyh nigdy pży obcyh ludziah nie otwierał,

To wysyłał posłańcuw, ale gdzie i po co

Nie powiadał; częstokroć wymykał się nocą

Do dworuw pańskih, z szlahtą ustawicznie szeptał,

I okoliczne wioski dokoła wydeptał,

I w karczmah z wieśniakami rozprawiał niemało,

A zawsze o tym, co się w cudzyh krajah działo.

Teraz Sędziego, ktury już spał od godziny,

Pżyhodzi budzić; pewnie ma jakieś nowiny.

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Księga druga

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga druga

Zamek

Polowanie z hartami na upatżonego — Gość w zamku — Ostatni z dwożan opowiada historię ostatniego z Horeszków — Rzut oka w sad — Dziewczyna w ogurkah — Śniadanie — Pani Telimeny anegdota petersburska — Nowy wybuh sporuw o Kusego i Sokoła — Interwencja Robaka — Rzecz Wojskiego — Zakład — Dalej w gżyby!

Kto z nas tyh lat nie pomni, gdy, młode paholę,

Ze stżelbą na ramieniu świszcząc szedł na pole,

Gdzie żaden wał, płot żaden nogi nie utrudza,

Gdzie, pżestępując miedzę, nie poznasz, że cudza!

Bo na Litwie myśliwiec jak okręt na możu,

Gdzie hcesz, jaką hcesz drogą, buja po pżestwożu:

Czyli jak prorok patży w niebo, gdzie w obłoku

Wiele jest znakuw widnyh stżeleckiemu oku;

Czy jak czarownik gada z ziemią, ktura, głuha

Dla mieszczan, mnustwem głosuw szepce mu do uha.

Tam derkacz wżasnął z łąki, szukać go daremnie,

Bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie;

Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek,

Ruwnież głęboko w niebie showany skowronek;

Uwdzie ożeł szerokim skżydłem pżez obszary

Zaszumiał, strasząc wruble, jak kometa cary;

Zaś jastżąb, pod jasnymi wiszący błękity,

Tżepie skżydłem jak motyl na szpilce pżybity,

Aż ujżawszy wśrud łąki ptaka lub zająca,

Runie nań z gury jako gwiazda spadająca.

Kiedyż nam Pan Bóg wrucić z wędruwki dozwoli,

I znowu dom zamieszkać na ojczystej roli,

I służyć w jeździe, ktura wojuje szaraki,

Albo w piehocie, ktura nosi broń na ptaki,

Nie znać innyh prucz kosy i sierpa rynsztunkuw,

I innyh gazet, oprucz domowyh rahunkuw!

Nad Soplicowem słońce weszło i już padło

Na stżehy i pżez szpary w stodołę się wkradło;

I po ciemnozielonym, świeżym, wonnym sianie,

Z kturego młodzież sobie zrobiła posłanie,

Rozpływały się złote, migające pręgi

Z otworu czarnej stżehy jak z warkocza wstęgi;

I słońce usta sennyh promykiem poranka

Drażni jak dziewczę kłosem budzące kohanka.

Już wruble skacząc, świerkać zaczęły pod stżehą;

Już tżykroć gęgnął gąsior, a za nim jak eho

Odezwały się hurem kaczki i indyki

I słyhać bydła w pole idącego ryki.

Wstała młodzież. Tadeusz jeszcze senny leży;

Bo też najpuźniej zasnął. Z wczorajszej wieczeży

Wrucił tak niespokojny, że o kuruw pianiu

Jeszcze oczu nie zmrużył, a na swym posłaniu

Tak kręcił się, że w siano jak w wodę utonął,

I spał twardo, aż zimny wiatr w oczy mu wionął,

Gdy skżypiące stodoły dżwi otwarto z tżaskiem,

I bernardyn, ksiądz Robak, wszedł z węzlastym paskiem,

«Surge puer!» wołając i ponad barkami

Rubasznie wywijając pasek z ogurkami.

Już na dziedzińcu słyhać myśliwskie okżyki;

Wyprowadzają konie, zajeżdżają bryki,

Ledwie dziedziniec taką gromadę ogarnie,

Odezwały się trąby, otwożono psiarnie;

Zgraja hartuw, wypadłszy, wesoło skowycze;

Widząc rumaki szczwaczuw, dojeżdżaczuw smycze,

Psy jak szalone cwałem śmigają po dwoże,

Potem biegną i kładą szyje na obroże:

Wszystko to bardzo dobre polowanie wruży;

Nareszcie Podkomorzy dał rozkaz podruży.

Ruszyli szczwacze z wolna, jeden tuż za drugim;

Ale za bramą żędem rozbiegli się długim.

W środku jehali obok Asesor z Rejentem;

A hoć na siebie czasem patżyli ze wstrętem,

Rozmawiali pżyjaźnie, jak ludzie honoru

Idąc na rozstżygnienie śmiertelnego sporu:

Nikt ze słuw zawziętości ih poznać nie zdoła;

Pan Rejent wiudł Kusego, Asesor Sokoła.

Z tyłu damy w pojazdah; młodzieńcy, stronami

Cwałując tuż pży kołah, gadali z damami.

Ksiądz Robak po dziedzińcu wolnym hodził krokiem

Kończąc ranne pacieże; ale żucał okiem

Na pana Tadeusza, marszczył się, uśmiehał,

Wreszcie kiwnął nań palcem, Tadeusz podjehał;

Robak palcem po nosie dawał mu znak groźby:

Lecz mimo Tadeusza pytania i prośby,

Ażeby mu wyraźnie, co hce, wytłumaczył,

Bernardyn odpowiedzieć ni spojżeć nie raczył;

Kaptur tylko nasunął i pacież swuj kończył,

Więc Tadeusz odjehał i z gośćmi się złączył.

Właśnie wtenczas myśliwi smycze zatżymali,

I wszyscy nieruhomi w miejscah swoih stali;

Jeden drugiemu ręką dawał znak milczenia,

A wszyscy obrucili oczy do kamienia,

Nad kturym stał pan Sędzia. On zwieża obaczył

I rąk skinieniem swoje rozkazy tłumaczył.

Pojęli wszyscy: stoją, a środkiem po roli

Asesor i pan Rejent kłusują powoli.

Tadeusz, będąc bliższy, obydwu wypżedził,

Stanął obok Sędziego i oczyma śledził.

Dawno już nie był w polu; na szarej pżestżeni

Trudno dojżeć szaraka, zwłaszcza śrud kamieni.

Pokazał mu pan Sędzia; siedział biedny zając,

Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając,

Okiem czerwonym spotkał myśliwcuw wejżenie

I jakby użeczony, czując pżeznaczenie,

Ze strahu od ih oczu nie mugł zwrucić oka,

I pod opoką siedział martwy jak opoka.

Tymczasem kuż na roli rośnie coraz bliżéj;

Pędzi na smyczy Kusy, za nim Sokół hyży,

Tuż Asesor z Rejentem razem wżaśli z tyłu:

«Wyczha, wyczha!» i z psami znikli w kłębah pyłu.

Kiedy tak za szarakiem goniono, tymczasem

Ukazał się pan Hrabia pod zamkowym lasem.

Wiedziano w okolicy, że ten pan nie może

Nigdy nigdzie stawić się w naznaczonej poże.

I dziś zaspał poranek; więc na sługi zżędził,

Widząc myśliwcuw w polu cwałem do nih pędził.

Surdut swuj angielskiego kroju, biały, długi,

Połami na wiatr puścił; z tyłu konno sługi,

W kapeluszah jak gżybki, czarnyh, lśniącyh, małyh,

W kurtkah, w butah stryflastyh, w pantalonah białyh:

Sługi, kture pan Hrabia tym kształtem odzieje,

Nazywają się w jego pałacu dżokeje.

Cwałująca czereda zleciała na błonia,

Gdy Hrabia ujżał zamek i zatżymał konia.

Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wieżył,

Że to były też same mury; tak odświeżył

I upięknił poranek zarysy budowy:

Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy.

Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca

Nad mgłą ranną; dah z blahy złocił się od słońca,

Pod nim błyszczała w kratah reszta szyb wybityh,

Łamiąc promienie wshodu w tęczah rozmaityh;

Niższe piętra oblała tumanu powłoka,

Rozpadliny i szczerby zakryła od oka;

Kżyk dalekih myśliwcuw wiatrami pżygnany,

Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany:

Pżysiągłbyś, że kżyk z zamku, że pod mgły zasłoną

Mury odbudowano i znuw zaludniono.

Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe,

Zwał je romansowymi; mawiał, że ma głowę

Romansową: w istocie był wielkim dziwakiem.

Nieraz, pędząc za lisem albo za szarakiem,

Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie,

Jak kot, gdy ujży wruble na wysokiej sośnie;

Często bez psa, bez stżelby, błąkał się po gaju

Jak rekrut zbiegły; często siadał pży ruczaju

Nieruhomy, shyliwszy głowę nad potokiem,

Jak czapla wszystkie ryby hcąca pozżeć okiem:

Takie były Hrabiego dziwne obyczaje.

Wszyscy muwili, że mu czegoś nie dostaje;

Szanowano go pżecież, bo pan z prapradziaduw,

Bogacz, dobry dla hłopuw, ludzki dla sąsiaduw,

Nawet dla Żydów.

Hrabski koń, zwrucony z drogi,

Prosto kłusował polem aż pod zamku progi.

Hrabia samotny wzdyhał, poglądał na mury,

Wyjął papier, ołuwek i kreślił figury.

Wtem, spojżawszy w bok — ujżał o dwadzieścia krokuw

Człowieka, ktury, ruwnie miłośnik widokuw,

Z głową zadartą, ręce włożywszy w kieszenie,

Zdawało się, że liczył oczyma kamienie.

Poznał go zaraz, ale musiał kilka razy

Kżyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy.

Szlahcic to był, służący dawnyh zamku panuw,

Pozostały ostatni z Horeszki dwożanuw;

Stażec wysoki, siwy, tważ miał czerstwą, zdrową,

Zmarszczkami pooraną, posępną, surową.

Dawniej pomiędzy szlahtą z wesołości słynął;

Ale od bitwy, w kturej dziedzic zamku zginął,

Gerwazy się odmienił i już od lat wielu

Ani był na kiermaszu, ani na weselu;

Odtąd jego dowcipnyh żartuw nie słyszano,

I uśmiehu na jego tważy nie widziano.

Zawsze nosił Horeszków liberyją dawną;

Kurtę z połami żułtą, galonem oprawną,

Ktury dziś żułty, dawniej zapewne był złoty,

Wkoło szyte jedwabiem herbowe klejnoty,

Półkozice: i stąd też cała okolica

Pułkozicem pżezwała starego szlahcica.

Czasem też od pżysłowia, kture bez ustanku

Powtażał, nazywano go także Mopanku;

Czasem Szczerbcem, że całą łysinę miał w szczerbah;

Lecz on zwał się Rębajło, a o jego herbah

Nie wiadomo. Klucznikiem siebie tytułował,

Iż ten użąd na zamku pżed laty piastował.

I dotąd nosił wielki pęk kluczy za pasem,

Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem,

Hoć nie miał co otwierać, bo zamku podwoje

Stały otworem. Pżecież, wynalazł dżwi dwoje;

Sam je własnym nakładem naprawił i wstawił,

I dżwi tyh odmykaniem codziennie się bawił.

W jednej z izb pustyh, obrał mieszkanie dla siebie;

Mogąc żyć u Hrabiego na łaskawym hlebie,

Nie hciał, bo wszędzie tęsknił i czuł się niezdrowym,

Jeżeli nie oddyhał powietżem zamkowym.

Skoro ujżał Hrabiego, czapkę z głowy shwycił,

I krewnego swyh panuw ukłonem zaszczycił,

Hyląc łysinę wielką, świecącą z daleka,

I naciętą od licznyh korduw jak nasieka;

Gładził ją ręką, podszedł, i jeszcze raz nisko

Skłoniwszy się, żekł smutnie: «Mopanku, panisko,

Daruj mnie, że tak muwię, jaśnie grafie panie,

To jest muj zwyczaj, nie zaś nieuszanowanie:

»mopanku« powiadali wszyscy Horeszkowie,

Ostatni Stolnik, pan muj, miał takie pżysłowie...

Czyż to prawda, mopanku, że pan grosza skąpisz

Na proces i ten zamek Soplicom ustąpisz?

Nie wieżyłem, lecz w całym powiecie tak słyhać».

Tu, poglądając w zamek, nie pżestawał wzdyhać.

«Cuż dziwnego — żekł Hrabia — koszt wielki, a nuda

Jeszcze większa; hcę skończyć, lecz szlahcic maruda

Upiera się; pżewidział, że mię znudzić może:

Dłużej też nie wytżymam i dzisiaj broń złożę,

Pżyjmę warunki zgody, jakie mi sąd poda...»

«Zgody? — kżyknął Gerwazy — z Soplicami zgoda?

Z Soplicami, mopanku?» — To muwiąc wykżywił

Usta, jakby nad własną mową się zadziwił.

«Zgoda i Soplicowie! Mopanku, panisko,

Pan żartuje, co? Zamek, Horeszków siedlisko,

Ma pujść w ręce Sopliców? Nieh pan tylko raczy

Zsiąść z konia. Pujdźmy w zamek. Nieh no pan obaczy.

Pan sam nie wie, co robi. Nieh się pan nie wzbrania,

Zsiadaj pan» — i pżytżymał stżemię do zsiadania.

Weszli w zamek; Gerwazy stanął w progu sieni:

«Tu — żekł — dawni panowie dworem otoczeni,

Często siadali w kżesłah w poobiedniej poże.

Pan godził spory włościan lub w dobrym humoże

Gościom rużne ciekawe historyje prawił,

Albo ih powieściami i żarty się bawił,

A młodzież na dziedzińcu biła się w palcaty,

Lub ujeżdżała pańskie tureckie bahmaty».

Weszli w sień. Żekł Gerwazy: «W tej ogromnej sieni

Brukowanej nie znajdziesz pan tyle kamieni,

Ile tu pękło beczek wina w dobryh czasah;

Szlahta ciągnęła kufy z piwnicy na pasah,

Sproszona na sejm albo sejmik powiatowy,

Albo na imieniny pańskie, lub na łowy.

Podczas uczty na hoże tym kapela stała,

I w organ, i w rozliczne instrumenty grała;

A gdy wnoszono zdrowie, trąby jak w dniu sądnym

Gżmiały z horu; wiwaty szły ciągiem pożądnym:

Pierwszy wiwat za zdrowie Króla Jegomości,

Potem prymasa, potem Królowej Jejmości,

Potem szlahty i całej Rzeczypospolitej,

A na koniec po piątej szklanicy wypitej,

Wnoszono: »Kohajmy się«. Wiwat bez pżestanku,

Ktury dniem okżykniony, bżmiał aż do poranku;

A już gotowe stały cugi i podwody,

Aby każdego odwieźć do jego gospody».

Pżeszli już kilka komnat. Gerwazy w milczeniu,

Tu wzrok na ścianie wstżymał, uwdzie na sklepieniu,

Pżywołując pamiątkę tu smutną, tam miłą;

Czasem, jakby hciał muwić: «Wszystko się skończyło»,

Kiwnął żałośnie głową; czasem mahnął ręką:

Widać, że mu wspomnienie samo było męką,

I że je hciał odpędzić. Aż się zatżymali

Na guże, w wielkiej, niegdyś zwierciadlanej sali.

Dziś wydartyh zwierciadeł stały puste ramy,

Okna bez szyb, z krużgankiem wprost napżeciw bramy.

Tu wszedłszy, stażec głowę zadumaną skłonił

I tważ zakrył rękami; a gdy ją odsłonił,

Miała wyraz żałości wielkiej i rozpaczy.

Hrabia, hociaż nie wiedział, co to wszystko znaczy,

Poglądając w tważ starca czuł jakieś wzruszenie,

Rękę mu ścisnął; hwilę trwało to milczenie,

Pżerwał je stażec, tżęsąc wzniesioną prawicą:

«Nie masz zgody, mopanku, pomiędzy Soplicą

I krwią Horeszków; w panu krew Horeszków płynie,

Jesteś krewnym Stolnika, po matce łowczynie,

Ktura się rodzi z drugiej curki kasztelana,

Ktury był, jak wiadomo, wujem mego pana.

Słuhaj pan historyi swej własnej rodzinnej,

Ktura się stała właśnie w tej izbie, nie innej.

Nieboszczyk pan muj, Stolnik, pierwszy pan w powiecie,

Bogacz i familiant, miał jedyne dziecię,

Curkę piękną jak anioł; więc się zalecało

Stolnikównie i szlahty, i paniąt niemało.

Między szlahtą był jeden wielki paliwoda,

Kłutnik, Jacek Soplica, zwany Wojewoda

Pżez żart; w istocie wiele znaczył w wojewudztwie,

Bo rodzinę Sopliców miał jakby w dowudztwie,

I tżystu ih kreskami żądził wedle woli,

Hoć sam nic nie posiadał prucz kawałka roli,

Szabli i wielkih wąsuw od uha do uha.

Owoż pan Stolnik nieraz wzywał tego zuha,

I ugaszczał w pałacu, zwłaszcza w czas sejmikuw,

Popularny dla jego krewnyh i stronnikuw.

Wąsal tak wzbił się w dumę łaskawym pżyjęciem,

Że mu się uroiło zostać pańskim zięciem.

Do zamku nieproszony coraz częściej jeździł,

W końcu u nas jak w swoim domu się zagnieździł.

I już miał się oświadczać: lecz pomiarkowano,

I czarną mu polewkę do stołu podano.

Podobno Stolnikównie wpadł Soplica w oko,

Ale pżed rodzicami taiła głęboko.

Było to za Kościuszki czasuw; pan popierał

Prawo tżeciego maja i już szlahtę zbierał,

Aby konfederatom ciągnąć ku pomocy,

Gdy nagle Moskwa zamek opasała w nocy.

Ledwie był czas z moździeża na trwogę wypalić,

Podwoje dolne zamknąć i ryglem zawalić.

W zamku całym był tylko: pan Stolnik, ja, pani,

Kuhmistż i dwuh kuhcikuw, wszyscy tżej pijani,

Proboszcz, lokaj, hajducy czterej, ludzie śmiali.

Więc za stżelby, do okien. Aż tu tłum Moskali,

Kżycząc: »Ura!«, od bramy wali po tarasie;

My im ze stżelb dziesięciu palnęli »A zasie«.

Nic tam nie było widać; słudzy bez ustanku

Stżelali z dolnyh pięter, a ja i pan z ganku.

Wszystko szło pięknym ładem, hoć w tak wielkiej trwodze:

Dwadzieścia stżelb leżało tu na tej podłodze;

Wystżeliliśmy jedną, podawano drugą.

Ksiądz proboszcz zatrudniał się czynnie tą usługą,

I pani, i panienka, i nadworne panny:

Tżeh było stżelcuw, a szedł ogień nieustanny.

Grad kul sypały z dołu moskiewskie piehury;

My z żadka, ale celniej dogżewali z gury.

Tży razy aż pode dżwi to hłopstwo się wparło,

Ale za każdym razem tżeh nogi zadarło,

Więc uciekli pod lamus; a już był poranek.

Pan Stolnik wesuł wyszedł ze stżelbą na ganek,

I skoro spod lamusa Moskal łeb wyhylił,

On dawał zaraz ognia, a nigdy nie mylił;

Za każdym razem czarny kaszkiet w trawę padał

I już się żadko ktury zza ściany wykradał.

Stolnik, widząc strwożone swe niepżyjaciele,

Myślił zrobić wycieczkę, porwał karabelę

I z ganku kżycząc sługom wydawał rozkazy;

Obruciwszy się do mnie, żekł: »Za mną Gerwazy!«

Wtem stżelono spod bramy... Stolnik się zająknął,

Zaczerwienił się, zbladnął, hciał muwić, krwią hżąknął:

Postżegłem wtenczas kulę, wpadła w piersi same.

Pan słaniając się, palcem ukazał na bramę:

Poznałem tego łotra Soplicę! poznałem!

Po wzroście i po wąsah! Jego to postżałem

Zginął Stolnik, widziałem! Łotr jeszcze do gury

Wzniesioną tżymał stżelbę, jeszcze dym szedł z rury!

Wziąłem go na cel; zbujca stał jak skamieniały!

Dwa razy dałem ognia, i oba wystżały

Hybiły: czym ze złości, czy z żalu źle mieżył...

Usłyszałem wżask kobiet, spojżałem — pan nie żył».

Tu Gerwazy umilknął i łzami się zalał,

Potem żekł kończąc: «Moskal już wrota wywalał:

Bo po śmierci Stolnika stałem bezpżytomnie,

I nie widziałem, co się działo wokoło mnie.

Szczęściem, na odsiecz pżyszedł nam Parafianowicz,

Pżywiudłszy Mickiewiczów dwiestu z Horbatowicz,

Ktuży są szlahta liczna i dzielna, człek w człeka,

A nienawidzą rodu Sopliców od wieka.

Tak zginął pan potężny, pobożny i prawy,

Ktury miał w domu kżesła, wstęgi i buławy,

Ojciec włościan, brat szlahty; i nie miał po sobie

Syna, ktury by zemstę popżysiągł na grobie!

Ale miał sługi wierne. Ja w krew jego rany

Obmoczyłem muj rapier Scyzorykiem zwany

(Zapewne pan o moim słyszał Scyzoryku,

Sławnym na każdym sejmie, targu i sejmiku).

Pżysiągłem wyszczerbić go na Sopliców karkah,

Ścigałem ih na sejmah, zajazdah, jarmarkah.

Dwuh zarąbałem w kłutni, dwuh na pojedynku;

Jednego podpaliłem w drewnianym budynku,

Kiedyśmy zajeżdżali z Rymszą Korelicze:

Upiekł się tam jak piskoż; a tyh nie policzę,

Kturym uszy obciąłem. Jeden tylko został,

Ktury dotąd ode mnie pamiątki nie dostał:

Rodzoniutki braciszek owego wąsala!

Żyje dotąd i z swoih bogactw się pżehwala,

Zamku Horeszków tyka swyh kopcuw krawędzią,

Szanowany w powiecie, ma użąd, jest Sędzią!

I pan mu zamek oddasz? Niecne jego nogi

Mają krew pana mego zetżeć z tej podłogi?

O nie! Puki Gerwazy ma hoć za grosz duszy,

I tyle sił, że jednym małym palcem ruszy

Scyzoryk swuj wiszący dotyhczas na ścianie,

Puty Soplica tego zamku nie dostanie!»

«O! — kżyknął Hrabia, ręce podnosząc do gury —

Dobre miałem pżeczucie, żem lubił te mury!

Hoć nie wiedziałem, że w nih taki skarb się mieści,

Tyle scen dramatycznyh i tyle powieści!

Skoro zamek myh pżodkuw Soplicom zagrabię,

Ciebie osadzę w murah jak mego burgrabię.

Twoja powieść, Gerwazy, zajęła mię mocno.

Szkoda, żeś mię nie pżywiudł tu w godzinę nocną;

Udrapowany płaszczem, siadłbym na ruinah,

A ty byś mi o krwawyh rozpowiadał czynah.

Szkoda, że masz niewielki dar opowiadania!

Nieraz takie słyszałem i czytam podania;

W Anglii i w Szkocyi każdy zamek lorduw,

W Niemczech każdy dwur grafuw był teatrem morduw.

W każdej dawnej, szlahetnej, potężnej rodzinie

Jest wieść o jakimś krwawym lub zdradzieckim czynie,

Po kturym zemsta spływa na dziedzicuw w spadku:

W Polsce pierwszy raz słyszę o takim wypadku.

Czuję, że we mnie mężnyh krew Horeszków płynie!

Wiem, co winienem sławie i mojej rodzinie.

Tak, muszę zerwać wszelkie z Soplicą układy,

Hoćby do pistoletuw pżyszło lub do szpady!

Honor każe». Żekł, ruszył uroczystym krokiem,

A Gerwazy szedł z tyłu w milczeniu głębokiem.

Pżed bramą stanął Hrabia, sam do siebie gadał,

Poglądając na zamek prędko na koń wsiadał,

Tak samotną rozmowę kończąc roztargniony:

«Szkoda, że ten Soplica stary nie ma żony

Lub curki pięknej, kturej ubustwiałbym wdzięki!

Kohając i nie mogąc otżymać jej ręki,

Nowa by się w powieści zrobiła zawiłość:

Tu serce, tam powinność — tu zemsta, tam miłość!»

Tak szepcąc spiął ostrogi; koń leciał do dworu,

Gdy z drugiej strony stżelcy wyjeżdżali z boru.

Hrabia lubił myślistwo, ledwie stżelcuw zoczył,

Zapomniawszy o wszystkim, prosto ku nim skoczył,

Mijając bramę, ogrud, płoty: gdy w zawrocie

Obejżał się, i konia zatżymał pży płocie.

Był sad. —

Dżewa owocne, zasadzone w żędy,

Ocieniały szerokie pole; spodem gżędy.

Tu kapusta, sędziwe shylając łysiny,

Siedzi i zda się dumać o losah jażyny;

Tam, plącząc stronki w marhwi zielonej warkoczu,

Wysmukły bub obraca na nią tysiąc oczu;

Owdzie podnosi złotą kitę kukuruza;

Gdzieniegdzie otyłego widać bżuh harbuza,

Ktury od swej łodygi aż w daleką stronę,

Wtoczył się jak gość między buraki czerwone.

Gżędy rozcięte miedzą; na każdym pżykopie

Stoją jakby na straży w szeregah konopie,

Cyprysy jażyn; cihe, proste i zielone,

Ih liście i woń służą gżędom za obronę,

Bo pżez ih liście nie śmie pżecisnąć się żmija,

A ih woń gąsienice i owad zabija.

Dalej makuw białawe gurują badyle;

Na nih, myślisz, iż rojem usiadły motyle

Tżepiotąc skżydełkami, na kturyh się mieni

Z rozmaitością tęczy blask drogih kamieni:

Tylą farb żywyh, rużnyh, mak źrenicę mami.

W środku kwiatuw, jak pełnia pomiędzy gwiazdami,

Krągły słonecznik licem wielkim, gorejącem,

Od wshodu do zahodu kręci się za słońcem.

Pod płotem wąskie, długie, wypukłe pagurki,

Bez dżew, kżewuw i kwiatuw: ogrud na ogurki.

Pięknie wyrosły; liściem wielkim, rozłożystym,

Okryły gżędy jakby kobiercem fałdzistym.

Pośrodku szła dziewczyna w bieliznę ubrana,

W majowej zieloności tonąc po kolana;

Z gżęd zniżając się w bruzdy, zdała się nie stąpać,

Ale pływać po liściah, w ih barwie się kąpać.

Słomianym kapeluszem osłoniła głowę,

Od skroni powiewały dwie wstążki rużowe

I kilka pukluw światłyh, rozwityh warkoczy;

Na ręku miała koszyk, w duł spuściła oczy,

Prawą rękę podniosła niby do hwytania,

Jako dziewczę, gdy rybki w kąpieli ugania

Bawiące się z jej nużką, tak ona co hwila

Z rękami i koszykiem po owoc się shyla,

Ktury stopą nadtrąci lub dostżeże okiem.

Pan Hrabia zahwycony tak cudnym widokiem

Stał ciho. Słysząc tętent toważyszuw w dali,

Ręką dał znak, ażeby wstżymać konie; stali.

On patżył z wyciągniętą szyją, jak dziobaty

Żuraw z dala od stada gdy odprawia czaty,

Stojąc na jednej nodze, z czujnymi oczyma,

I by nie zasnąć, kamień w drugiej nodze tżyma.

Zbudził Hrabiego szelest na plecah i skroni;

Był to bernardyn, kwestaż Robak, a miał w dłoni

Podniesione do gury węzłowate sznurki:

«Ogurkuw hcesz Waść — kżyknął — oto masz ogurki!

Wara, panie, od szkody; na tutejszej gżędzie

Nie dla Waszeci owoc, nic z tego nie będzie».

Potem palcem pogroził, kaptura poprawił,

I odszedł. Hrabia jeszcze hwilę w miejscu bawił,

Śmiejąc się i klnąc razem tej nagłej pżeszkodzie.

Okiem powrucił w ogrud, ale już w ogrodzie

Nie było jej; mignęła tylko śrud okienka

Jej rużowa wstążeczka i biała sukienka.

Widać na gżędah, jaką pżeleciała drogą,

Bo liść zielony, w biegu potrącony nogą,

Podnosił się, drżał hwilę, aż się uspokoił,

Jak woda, kturą ptaszek skżydłami rozkroił.

A na miejscu, gdzie stała, tylko pożucony

Koszyk mały z rokity, denkiem wywrucony,

Pogubiwszy owoce na liściah zawisał,

I wśrud fali zielonej jeszcze się kołysał.

Po hwili wszędzie było samotnie i głuho.

Hrabia oczy w dom utkwił i natężył uho;

Zawsze dumał, a stżelcy zawsze nieruhomie

Za nim stali. Aż w cihym i samotnym domie

Wszczął się napżud szmer, potem gwar i kżyk wesoły

Jak w ulu pustym, kiedy weń wlatują pszczoły.

Był to znak, że wracali goście z polowania,

I kżątała się służba około śniadania.

Jakoż po wszystkih izbah panował ruh wielki:

Roznoszono potrawy, sztućce i butelki.

Mężczyźni tak jak weszli, w swyh zielonyh strojah,

Z tależami, z szklankami, hodząc po pokojah,

Jedli, pili lub wsparci na okien uszakah,

Rozprawiali o flintah, hartah i szarakah.

Podkomorstwo i Sędzia pży stole; a w kątku

Panny szeptały z sobą. Nie było pożądku,

Jaki się pży obiadah i wieczeżah howa;

Była to w staropolskim domu moda nowa:

Pży śniadaniah pan Sędzia, hoć nierad, pozwalał

Na taki niepożądek, lecz go nie pohwalał.

Rużne też były dla dam i mężczyzn potrawy:

Tu roznoszono tace z całą służbą kawy,

Tace ogromne, w kwiaty ślicznie malowane,

Na nih kużące wonnie imbryki blaszane

I z porcelany saskiej złote filiżanki;

Pży każdej garnuszeczek mały do śmietanki.

Takiej kawy, jak w Polszcze, nie ma w żadnym kraju:

W Polszcze, w domu pożądnym, z dawnego zwyczaju,

Jest do robienia kawy osobna niewiasta,

Nazywa się kawiarka; ta sprowadza z miasta,

Lub z wicin bieże ziarna w najlepszym gatunku

I zna tajne sposoby gotowania trunku,

Ktury ma czarność węgla, pżejżystość bursztynu,

Zapah moki i gęstość miodowego płynu.

Wiadomo, czym dla kawy jest dobra śmietana;

Na wsi nietrudno o nią: bo kawiarka z rana,

Pżystawiwszy imbryki, odwiedza mleczarnie

I sama lekko świeży nabiału kwiat garnie

Do każdej filiżanki w osobny garnuszek,

Aby każdą z nih ubrać w osobny kożuszek.

Panie starsze, już wcześniej wstawszy, piły kawę;

Teraz drugą dla siebie zrobiły potrawę

Z gorącego, śmietaną bielonego piwa,

W kturym twarug gruzłami posiekany pływa.

Zaś dla mężczyzn wędliny leżą do wyboru:

Pułgęski tłuste, kumpie, skżydliki ozoru,

Wszystkie wyborne, wszystkie sposobem domowym

Uwędzone w kominie dymem jałowcowym;

W końcu wniesiono zrazy na ostatnie danie:

Takie bywało w domu Sędziego śniadanie.

We dwuh izbah dwa rużne skupiły się grona:

Starszyzna pży stoliku małym zgromadzona

Muwiła o sposobah nowyh gospodarskih,

O nowyh coraz sroższyh ukazah cesarskih;

Podkomorzy krążące o wojnie pogłoski

Oceniał i wyciągał polityczne wnioski.

Panna Wojska, włożywszy okulary sine,

Zabawiała kabałą z kart Podkomorzynę.

W drugiej izbie toczyła młodzież żecz o łowah

W spokojniejszyh i cihszyh niż zwykle rozmowah:

Bo Asesor i Rejent, oba muwcy wielcy,

Pierwsi znawcy myślistwa i najlepsi stżelcy,

Siedzieli pżeciw sobie mrukliwi i gniewni.

Oba dobże poszczuli, oba byli pewni

Zwycięstwa swoih hartuw: gdy pośrud ruwniny

Znalazł się zagon hłopskiej niezżętej jażyny.

Tam wpadł zając; już Kusy, już go Sokół imał,

Gdy Sędzia dojeżdżaczy na miedzy zatżymał.

Musieli być posłuszni, hociaż w wielkim gniewie;

Psy powruciły same i nikt pewnie nie wie,

Czy zwież uszedł, czy wzięty; nikt zgadnąć nie zdoła,

Czy wpadł w paszczę Kusego, czyli też Sokoła,

Czyli obydwu razem: rużnie sądzą strony,

I spur na dalsze czasy trwał nierozstżygniony.

Wojski stary od izby do izby pżehodził,

Po obu stronah oczy roztargnione wodził,

Nie mieszał się w myśliwyh ni w starcuw rozmowę

I widać, że czym innym zajętą miał głowę.

Nosił skużaną plackę: czasem w miejscu stanie,

Duma długo i — muhę zabije na ścianie.

Tadeusz z Telimeną, pomiędzy izbami

Stojąc we dżwiah na progu, rozmawiali sami.

Niewielki oddzielał ih od słuhaczuw pżedział,

Więc szeptali. Tadeusz teraz się dowiedział:

Że ciocia Telimena jest bogata pani,

Że nie są kanonicznie z sobą powiązani

Zbyt bliskim pokrewieństwem; i nawet niepewno,

Czy ciocia Telimena jest synowca krewną,

Hoć ją stryj zowie siostrą, bo wspulni rodzice

Tak ih kiedyś nazwali mimo lat rużnicę;

Że potem ona żyjąc w stolicy czas długi

Wyżądziła niezmierne Sędziemu usługi;

Stąd ją Sędzia szanował bardzo i pżed światem

Lubił, może z prużności, nazywać się bratem,

Czego mu Telimena pżez pżyjaźń nie wzbrania.

Ulżyły Tadeusza sercu te wyznania.

Wiele też innyh żeczy sobie oświadczyli;

A wszystko to się stało w jednej krutkiej hwili.

Ale w izbie na prawo, kusząc Asesora,

Żekł Rejent mimojazdem: «Ja muwiłem wczora,

Że polowanie nasze udać się nie może:

Jeszcze zbyt wcześnie, jeszcze na pniu stoi zboże

I mnustwo sznuruw hłopskiej niezżętej jażyny:

Stąd i Hrabia nie pżybył mimo zaprosiny.

Hrabia na polowaniu bardzo dobże zna się,

Nieraz gadał o łowuw i miejscu, i czasie;

Hrabia hował się w obcyh krajah od dzieciństwa

I powiada, że to jest znakiem barbażyństwa

Polować, tak jak u nas, bez żadnego względu

Na artykuły ustaw, pżepisy użędu,

Nie szanując niczyih kopcuw ani miedzy,

Jeździć po cudzym gruncie, bez dziedzica wiedzy,

Wiosną ruwnie jak latem zbiegać pola, knieje,

Zabijać nieraz lisa, właśnie gdy linieje,

Albo cierpieć, iż kotną samicę zajęczą

Harty w runi uszczują, a raczej zamęczą,

Z wielką szkodą zwieżyny. Stąd się Hrabia żali,

Że cywilizacyja większa u Moskali;

Bo tam o polowaniu są ukazy cara

I dozur policyi, i na winnyh kara».

Telimena ku lewej izbie obrucona

Wahlując batystową husteczką ramiona:

«Jak mamę koham — żekła — Hrabia się nie myli.

Znam ja dobże Rosyją. Państwo nie wieżyli,

Gdy im nieraz muwiłam, jak tam z wielu względuw

Godna pohwały czujność i srogość użęduw.

Byłam ja w Petersburku, nie raz, nie dwa razy!

Miłe wspomnienia! wdzięczne pżeszłości obrazy!

Co za miasto! Nikt z panuw nie był w Petersburku?

Hcecie może plan widzieć? Mam plan miasta w biurku.

Latem świat petersburski zwykł mieszkać na daczy,

To jest w pałacah wiejskih (dacza wioskę znaczy).

Mieszkałam w pałacyku, tuż nad Newą żeką,

Niezbyt blisko od miasta i niezbyt daleko,

Na niewielkim, umyślnie sypanym pagurku:

Ah, co to był za domek! Plan mam dotąd w biurku.

Otuż, na me nieszczęście, najął dom w sąsiedztwie

Jakiś mały czynownik siedzący na śledztwie;

Tżymał kilkoro hartuw: co to za męczarnie,

Gdy blisko mieszka mały czynownik i psiarnie!

Ilekroć z książką wyszłam sobie do ogrodu,

Użyć księżyca blasku, wieczornego hłodu

Zaraz i pies pżyleciał, i kręcił ogonem,

I stżygł uszami, właśnie jakby był szalonym.

Nieraz się nalękałam. Serce mi wrużyło

Z tyh psuw jakieś nieszczęście: tak się też zdażyło.

Bo gdym szła do ogrodu pewnego poranka,

Hart u nug myh zadławił mojego kohanka

Bonończyka! Ah, była to rozkoszna psina,

Miałam ją w podarunku od księcia Sukina

Na pamiątkę; rozumna, żywa jak wiewiurka:

Mam jej portrecik, tylko nie hcę iść do biurka.

Widząc ją zadławioną, z wielkiej alteracji

Dostałam mdłości, spazmuw, serca palpitacji.

Może by gożej jeszcze z moim zdrowiem było;

Szczęściem, nadjehał właśnie z wizytą Kiryło

Gawrylicz Kozodusin, wielki łowczy dworu.

Pyta się o pżyczynę tak złego humoru,

Każe wnet użędnika pżyciągnąć za uszy;

Staje pobladły, drżący i prawie bez duszy.

»Jak śmiesz — kżyknął Kiryło piorunowym głosem —

Szczuć wiosną łanię kotną tuż pod carskim nosem?«

Osłupiały czynownik darmo się zaklinał,

Że polowania dotąd jeszcze nie zaczynał,

Że z wielkiego łowczego wielkim pozwoleniem,

Zwież uszczuty zda mu się być psem, nie jeleniem.

»Jak to? — kżyknął Kiryło — to śmiałbyś, hultaju,

Znać się lepiej na łowah i zwieżąt rodzaju

Niźli ja, Kozodusin, carski jegermajster?

Niehajże nas rozsądzi zaraz policmajster!«

Wołają policmajstra, każą spisać śledztwo.

»Ja — żecze Kozodusin — wydaję świadectwo,

Że to łania; on plecie, że to pies domowy:

Rozsądź nas, kto zna lepiej zwieżynę i łowy!«

Policmajster powinność służby swej rozumiał:

Bardzo się nad zuhwalstwem czynownika zdumiał

I odwiudłszy na stronę po bratersku radził,

By pżyznał się do winy i tym gżeh swuj zgładził.

Łowczy udobruhany pżyżekł, że się wstawi

Do cesaża i wyrok nieco ułaskawi.

Skończyło się, że harty poszły na powrozy,

A czynownik na cztery tygodnie do kozy.

Zabawiła nas cały wieczur ta pustota;

Zrobiła się nazajutż z tego anegdota,

Że w sądy o mym piesku wielki łowczy wdał się:

I nawet wiem z pewnością, że sam cesaż śmiał się».

Śmieh powstał w obu izbah. Sędzia z bernardynem

Grał w mariasza i właśnie z wyświeconym winem

Miał coś ważnego zadać: już ksiądz ledwo dyszał,

Kiedy Sędzia początek powieści posłyszał

I tak nią był zajęty, że z zadartą głową,

I z kartą podniesioną, do bicia gotową,

Siedział ciho i tylko bernardyna trwożył.

Aż gdy skończono powieść, pamfila położył,

I żekł śmiejąc się: «Nieh tam sobie kto hce hwali

Niemców cywilizcją, pożądek Moskali;

Niehaj Wielkopolanie uczą się od Szwabów

Prawować się o lisa i pżyzywać drabuw,

By wziąć w areszt ogara, że wpadł w cudze gaje:

Na Litwie, hwała Bogu, stare obyczaje.

Mamy dosyć zwieżyny dla nas i sąsiedztwa,

I nie będziemy nigdy o to robić śledztwa;

I zboża mamy dosyć, psy nas nie ogłodzą,

Że po jażynah albo po życie pohodzą:

Na morgah hłopskih bronię robić polowanie».

Ekonom z lewej izby żekł: «Nie dziw, mospanie,

Bo też pan tak drogo płaci za taką zwieżynę.

Hłopy i radzi temu, kiedy w ih jażynę

Wskoczy hart; nieh otżąśnie dziesięć kłosuw żyta:

To pan mu kopę oddasz i jeszcze nie kwita:

Często hłopi talara w pżydatku dostali.

Wież mi pan, że się hłopstwo bardzo rozzuhwali,

Jeśli...» — Reszty dowoduw pana Ekonoma

Nie mugł usłyszeć Sędzia; bo pomiędzy dwoma

Rozprawami, wszczęło się dziesięć rozgoworuw,

Anegdot, opowiadań i na koniec sporuw.

Tadeusz z Telimeną, całkiem zapomniani,

Pamiętali o sobie. Rada była pani,

Że jej dowcip tak bardzo Tadeusza bawił;

Młodzieniec jej nawzajem komplementy prawił.

Telimena muwiła coraz wolniej, ciszéj,

I Tadeusz udawał, że jej nie dosłyszy

W tłumie rozmuw: więc szepcąc tak zbliżył się do niéj,

Że uczuł tważą lubą gorącość jej skroni;

Wstżymując oddeh, usty hwytał jej westhnienie

I okiem łowił wszystkie jej wzroku promienie.

Wtem pomiędzy ih usta mignęła znienacka

Napżud muha, a za nią tuż Wojskiego placka.

Na Litwie muh dostatek. Jest pomiędzy nimi

Gatunek muh osobny, zwanyh szlaheckimi.

Barwą i kształtem całkiem podobne do innyh,

Ale pierś mają szerszą, bżuh większy od gminnyh,

Latając bardzo huczą i nieznośnie bżęczą,

A tak silne, że tkankę pżebiją pajęczą,

Lub jeśli ktura wpadnie, tży dni będzie bzykać,

Bo z pająkiem sam na sam może się borykać.

Wszystko to Wojski zbadał i jeszcze dowodził,

Że się z tyh muh szlaheckih pomniejszy lud rodził,

Że one tym są muhom, czym dla roju matki,

Że z ih wybiciem zginą owaduw ostatki.

Prawda, że ohmistżyni ani pleban wioski,

Nie uwieżyli nigdy w te Wojskiego wnioski

I tżymali inaczej o muszym rodzaju;

Lecz Wojski nie odstąpił dawnego zwyczaju:

Ledwo dostżegł takową muhę, wnet ją gonił.

Właśnie mu teraz szlahcic nad uhem zadzwonił;

Po dwakroć Wojski mahnął, zdziwił się, że hybił,

Tżeci raz mahnął, tylko co okna nie wybił;

Aż muha, odużona od tyla łoskotu,

Widząc dwuh ludzi w progu broniącyh odwrotu,

Żuciła się z rozpaczą pomiędzy ih lica;

I tam za nią mignęła Wojskiego prawica.

Raz tak był tęgi, że dwie odskoczyły głowy,

Jak rozdarte piorunem dwie dżewa połowy;

Udeżyły się mocno oboje w uszaki,

Tak, że obojgu sine zostały się znaki.

Szczęściem, nikt nie uważał; bo dotyhczasowa

Żywa, głośna, lecz dosyć pożądna rozmowa

Zakończyła się nagłym wybuhem hałasu.

Jak stżelcy, gdy na lisa zaciągną do lasu,

Słyhać gdzieniegdzie tżask dżew, stżały, psiarni granie,

A wtem dojeżdżacz dzika ruszył niespodzianie,

Dał znak i wżask powstaje w stżelcuw i psuw tłuszczy,

Jak gdyby się ozwały wszystkie dżewa puszczy:

Tak dzieje się z rozmową. Z wolna się pomyka:

Aż natrafi na pżedmiot wielki, jak na dzika.

Dzikiem rozmuw stżeleckih, był uw spur zażarty

Rejenta z Asesorem o sławne ih harty.

Krutko trwał, lecz zrobili wiele w jedną hwilę;

Bo razem wyżucili słuw i obelg tyle,

Że wyczerpnęli sporu zwyczajne tży części,

Pżycinki, gniew, wyzwanie — i szło już do pięści.

Więc ku nim z drugiej izby wszyscy się porwali,

I tocząc się pżeze dżwi na kształt bystrej fali,

Unieśli młodą parę stojącą na progu,

Podobną Janusowi, dwulicemu bogu.

Tadeusz z Telimeną nim na skroniah włosy

Poprawili, już groźne ucihły odgłosy.

Szmer zmieszany ze śmiehem śrud ciżby się szeżył;

Nastąpił rozejm kłutni, kwestaż ją uśmieżył:

Człowiek stary, lecz krępy i bardzo pleczysty.

Właśnie kiedy Asesor podbiegł do jurysty,

Gdy już sobie gestami grozili szermieże,

On raptem porwał obu z tyłu za kołnieże

I dwakroć udeżywszy głowy obie mocne

Jedną o drugą, jako jaja wielkanocne,

Rozkżyżował ramiona na kształt drogowskazu

I we dwa kąty izby żucił ih od razu.

Hwilę z rozciągnionymi stał w miejscu rękami,

I «Pax, pax, pax vobiscum — kżyczał — pokuj z wami!»

Zdziwiły się, zaśmiały nawet strony obie.

Pżez szacunek, należny duhownej osobie,

Nie śmiano łajać mniha; a po takiej probie,

Nikt też nie miał ohoty zaczynać z nim zwadę,

Zaś kwestaż Robak, skoro uciszył gromadę,

Widać było, że wcale tryumfu nie szukał,

Ani groził kłutnikom więcej, ani fukał;

Tylko poprawił kaptur, i ręce za pasem

Zatknąwszy, wyszedł ciho z pokoju.

Tymczasem

Podkomorzy i Sędzia między dwiema strony

Plac zajęli. Pan Wojski, jakby pżebudzony

Z głębokiego dumania, w środku się postawił,

Wąsy siwe pokręcił, kapoty poprawił,

Iskżyły mu się oczy (zawżdy postżegano

Ten blask niezwykły, kiedy o łowah gadano),

Obiegał zgromadzenie ognistą źrenicą

I gdzie szmer jeszcze słyszał, jak ksiądz kropielnicą,

Tam uciszając mahał swą placką ze skury;

Wreszcie podniusłszy tżonek z powagą do gury,

Jak laskę marszałkowską, nakazał milczenie.

«Uciszcie się! — powtażał — miejcie też baczenie,

Wy, co jesteście pierwsi myśliwi w powiecie,

Z gorszącej kłutni waszej co będzie? czy wiecie?

Oto młodzież, na kturej Ojczyzny nadzieje,

Ktura ma wsławiać nasze ostępy i knieje,

Ktura niestety, i tak zaniedbuje łowy,

Może do ih wzgardzenia weźmie pohop nowy.

Widząc, że ci, co innym mają dać pżykłady,

Z łowuw pżynoszą tylko poswarki i zwady!

Miejcie też wzgląd powinny dla myh włosuw siwyh;

Bo znałem większyh dawniej niźli wy myśliwyh,

A sądziłem ih nieraz sądem polubownym.

Ktuż był w lasah litewskih Rejtanowi ruwnym?

Czy obławę zaciągnąć, czy spotkać się z zwieżem,

Kto z Białopiotrowiczem poruwna się Jerzym?

Gdzie jest dziś taki stżelec jak szlahcic Żegota,

Co kulą z pistoletu w biegu trafiał kota?

Terajewicza znałem, co idąc na dziki,

Nie brał nigdy innego oręża prucz piki;

Budrewicza, co hodził z niedźwiedziem w zapasy:

Takih mężuw widziały niegdyś nasze lasy!

Jeśli do sporu pżyszło, jakże spur godzili?

Oto obrali sędziuw i zakład stawili.

Ogiński sto włuk lasu raz pżegrał o wilka;

Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka!

I wy, panowie, pujdźcie za staryh pżykładem,

I rozstżygnijcie spur wasz hoć mniejszym zakładem.

Słowo wiatr, w sporah słownyh nigdy nie masz końca;

Szkoda ust dłużej suszyć kłutnią o zająca.

Więc polubownyh sędziuw najpierwej obieżcie,

A co wyżekną, temu sumiennie zawieżcie.

Ja uproszę Sędziego, ażeby nie bronił

Dojeżdżaczowi, hoćby po pszenicy gonił;

I tuszę, że tę łaskę otżymam od pana».

To wyżekłszy, Sędziego ścisnął za kolana.

«Konia — zawołał Rejent — stawię konia z żędem,

I opiszę się jeszcze pżed ziemskim użędem,

Iż ten pierścień Sędziemu w salarijum złożę».

«Ja — żekł Asesor — stawię me złote obroże,

Jaszczurem wykładane, z kułkami ze złota,

I smycz tkany jedwabny, kturego robota

Ruwnie cudna jak kamień, co się na nim świeci.

Hciałem ten spżęt zostawić w dziedzictwie dla dzieci,

Jeślibym się ożenił: ten spżęt mnie darował

Książę Dominik, kiedym z nim razem polował

I z marszałkiem Sanguszką księciem, z jenerałem

Mejenem, i gdy wszystkih na harty wyzwałem.

Tam, bezpżykładną w dziejah polowania sztuką,

Uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką.

Polowaliśmy wtenczas na Kupiskim błoniu;

Książę Radziwiłł nie mugł dosiedzieć na koniu:

Zsiadł i, objąwszy sławną mą harcicę Kanię,

Tżykroć jej w samą głowę dał pocałowanie,

A potem tżykroć ręką klasnąwszy po pysku,

Żekł: »Mianuję cię odtąd księżną na Kupisku«.

Tak Napoleon daje wodzom swoim księstwa

Od miejsc, na kturyh wielkie odnieśli zwycięstwa».

Telimena, znudzona zbyt długimi swary,

Hciała wyjść na dziedziniec, lecz szukała pary;

Wzięła koszyczek z kołka: «Panowie, jak widzę,

Hcecie zostać w pokoju, ja idę na rydze;

Kto łaska, proszę za mną» — żekła, koło głowy

Obwijając czerwony szal kaszemirowy;

Cureczkę Podkomorstwa wzięła w jedną rękę,

A drugą podhyliła do kostek sukienkę.

Tadeusz milczkiem za nią na gżyby pośpieszył.

Zamiar pżehadzki bardzo Sędziego ucieszył;

Widział sposub rozjęcia kżykliwego sporu,

A więc kżyknął: «Panowie, po gżyby do boru!

Kto z najpiękniejszym rydzem do stołu pżybędzie,

Ten obok najpiękniejszej panienki usiędzie:

Sam ją sobie wybieże. Jeśli znajdzie dama,

Najpiękniejszego hłopca weźmie sobie sama».

Księga tżecia

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga tżecia

Umizgi

Wyprawa Hrabiego na sad — Tajemnicza nimfa gęsi pasie — Podobieństwo gżybobrania do pżehadzki cieniuw elizejskih — Gatunki gżybuw — Telimena w świątyni dumania — Narady tyczące się postanowienia Tadeusza — Hrabia pejzażysta — Tadeusza uwagi malarskie nad dżewami i obłokami — Hrabiego myśl o sztuce — Dzwon — Bilecik — Niedźwiedź, mospanie!

Hrabia wracał do siebie; lecz konia wstżymywał,

Głową coraz w tył kręcił, w ogrud się wpatrywał.

I raz mu się zdawało, że znowu z okienka

Błysnęła tajemnicza, bieluhna sukienka

I coś lekkiego znowu upadło z wysoka,

I pżeleciawszy cały ogrud w mgnieniu oka,

Pomiędzy zielonymi świeciło ogurki:

Jako promień słoneczny, wykradłszy się z hmurki,

Kiedy śrud roli padnie na kżemienia skibę

Lub śrud zielonej łąki w drobną wody szybę.

Hrabia zsiadł z konia, sługi odprawił do domu,

A sam ku ogrodowi ruszył po kryjomu.

Dobiegł wkrutce parkanu, znalazł w nim otwory

I wcisnął się po cihu, jak wilk do obory.

Nieszczęściem, trącił kżaki suhego agrestu:

Ogrodniczka, jak gdyby zlękła się szelestu,

Oglądała się wkoło, lecz nic nie spostżegła;

Pżecież ku drugiej stronie ogrodu pobiegła.

A Hrabia bokiem, między wielkie końskie szczawie,

Między liście łopuhu, na rękah, po trawie,

Skacząc jak żaba, ciho pżyczołgał się blisko,

Wytknął głowę i ujżał cudne widowisko.

W tej części sadu rosły tu i uwdzie wiśnie,

Śrud nih zboże w gatunkah zmieszanyh umyślnie:

Pszenica, kukuruza, bub, jęczmień wąsaty,

Proso, groszek, a nawet kżewiny i kwiaty.

Domowemu to ptactwu taki ohmistżyni

Wymyśliła ogrudek: sławna gospodyni,

Zwała się Kokosznicka, z domu Jendykowi-

czuwna. Jej wynalazek epokę stanowi

W domowym gospodarstwie; dziś powszehnie znany,

Lecz w owyh czasah jeszcze za nowość podany,

Pżyjęty pod sekretem od niewielu osub,

Nim go wydał kalendaż, pod tytułem: Sposub

Na jastżębie i kanie, albo nowy środek

Wyhowywania drobiu — był to uw ogrodek.

Jakoż, zaledwie kogut, co odprawia warty,

Stanie i nieruhomie dzierżąc dziub zadarty,

I głowę gżebieniastą pohyliwszy bokiem,

Aby tym łacniej w niebo mugł celować okiem,

Dostżeże wiszącego jastżębia śrud hmury,

Kżyknie: zaraz w ten ogrud howają się kury,

Nawet gęsi i pawie, i w nagłym pżestrahu

Gołębie, gdy nie mogą shronić się na dahu.

Teraz w niebie żadnego nie widziano wroga;

Tylko skważyła słońca letniego pożoga.

Od niej ptaki w zbożowym ukryły się lasku;

Tamte leżą w murawie, te kąpią się w piasku.

Śrud ptaszyh głuw sterczały głuwki ludzkie małe,

Odkryte; włosy na nih krutkie, jak len białe;

Szyje nagie do ramion; a pomiędzy nimi

Dziewczyna głową wyższa, z włosami dłuższymi.

Tuż za dziećmi paw siedział i piur swyh obręcze

Szeroko rozpżestżenił w rużnofarbną tęczę,

Na kturej głuwki białe, jak na tle obrazku,

Żucone w ciemny błękit, nabierały blasku.

Obrysowane wkoło kręgiem pawih oczu

Jak wiankiem gwiazd, świeciły w zbożu jak w pżezroczu,

Pomiędzy kukuruzy złocistymi laski,

I angielską trawicą posrebżaną w paski,

I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem;

Kturyh kształty i barwy mieszały się razem

Niby krata ze srebra i złota pleciona,

A powiewna od wiatru jak lekka zasłona.

Nad gęstwą rużnofarbnyh kłosuw i badyluw

Wisiała jak baldahim jasna mgła motyluw,

Zwanyh babkami, kturyh poczwurne skżydełka

Lekkie jak pajęczyna, pżejżyste jak szkiełka,

Gdy w powietżu zawisną, zaledwo widome,

I hociaż bżęczą, myślisz, że są nieruhome.

Dziewczyna powiewała podniesioną w ręku

Szarą kitką, podobną do piur strusih pęku;

Nią zdała się oganiać głuwki niemowlęce

Od złotego motyluw deszczu. W drugiej ręce

Coś u niej rogatego, złocistego świeci,

Zdaje się, że naczynie do karmienia dzieci:

Bo je zbliżała dzieciom do ust po kolei;

Miało zaś kształt złotego rogu Amaltei.

Tak zatrudniona, pżecież obracała głowę

Na pamiętne szelestem kżaki agrestowe,

Nie wiedząc, że napastnik już z pżeciwnej strony

Pżybliżył się, czołgając jak wąż pżez zagony,

Aż wyskoczył z łopuhu. Spojżała — stał blisko,

O cztery gżędy od niej, i kłaniał się nisko.

Już głowę odwruciła i wzniosła ramiona,

I zrywała się lecieć jak kraska spłoszona,

I już lekkie jej stopy wionęły nad liściem,

Kiedy dzieci, pżelękłe podrużnego wniściem

I ucieczką dziewczyny, wżasnęły okropnie.

Posłyszała, uczuła, że jest nieroztropnie

Dziatwę małą, pżelękłą i samą pożucić:

Wracała, wstżymując się, lecz musiała wrucić,

Jak niehętny duh, wrużka pżyzwany zaklęciem,

Pżybiegła z najkżykliwszym bawić się dziecięciem,

Siadła pży nim na ziemi, wzięła je na łono;

Drugie głaskała ręką i mową pieszczoną;

Aż się uspokoiły, objąwszy w rączęta

Jej kolana i tuląc głuwki jak pisklęta

pod skżydło matki. Ona żekła: «Czy to pięknie

Tak kżyczeć? Czy to gżecznie? Ten pan się zalęknie.

Ten pan nie pżyszedł straszyć; to nie dziad szkaradny,

To gość, dobry pan, patżcie tylko jaki ładny».

Sama spojżała: Hrabia uśmiehnął się mile,

I widocznie był wdzięczny jej za pohwał tyle;

Postżegła się, umilkła, oczy opuściła

I jako ruży pączek cała się spłoniła.

W istocie był to piękny pan: słusznej urody,

Tważ miał pociągłą, blade lecz świeże jagody,

Oczy modre, łagodne, włos długi, białawy;

Na włosah listki ziela i kosmyki trawy,

Kture Hrabia oberwał pełznąc pżez zagony,

Zieleniły się jako wieniec rozpleciony.

«O ty — żekł — jakimkolwiek uczczę cię imieniem,

Bustwem jesteś czy nimfą, duhem czy widzeniem!

Muw: własna li cię wola na ziemię sprowadza,

Obca li więzi ciebie na padole władza?

Ah, domyślam się, — pewnie wzgardzony miłośnik,

Jaki pan możny, albo opiekun zazdrośnik,

W tym cię parku zamkowym jak zaklętą stżeże!

Godna, by o cię bronią walczyli ryceże,

Byś została romansuw heroiną smutnyh!

Odkryj mi, piękna, tajnie twyh losuw okrutnyh!

Znajdziesz wybawiciela. Odtąd twym skinieniem,

Jak żądzisz sercem moim, tak żądź mym ramieniem».

Wyciągnął ramię.

Ona z rumieńcem dziewiczym,

Ale z rozweselonym słuhała obliczem.

Jak dziecię lubi widzieć obrazki jaskrawe

I w liczmanah błyszczącyh znajduje zabawę,

Nim rozezna ih wartość: tak się słuh jej pieści

Z dźwięcznymi słowy, kturyh nie pojęła treści.

Na koniec zapytała: «Skąd tu pan pżyhodzi?

I czego tu po gżędah szuka pan dobrodziéj?»

Hrabia oczy roztwożył. Zmieszany, zdziwiony,

Milczał; wreszcie, zniżając swej rozmowy tony:

«Pżepraszam — żekł — panienko! Widzę, żem pomieszał

Zabawy! Ah, pżepraszam: jam właśnie pośpieszał

Na śniadanie: już puźno, hciałem na czas zdążyć;

Panienka wie, że drogą tżeba wkoło krążyć,

Pżez ogrud zdaje mi się jest do dworu prościéj».

Dziewczyna żekła: «Tędy droga jegomości;

Tylko gżąd psuć nie tżeba. Tam, między murawą

Ścieżka». — «W lewo — zapytał Hrabia — czy na prawo?»

Ogrodniczka, podniusłszy błękitne oczęta,

Zdawała się go badać ciekawością zdjęta:

Bo dom o tysiąc krokuw widny jak na dłoni,

A Hrabia drogi pyta? Ale Hrabia do niéj

Hciał koniecznie coś muwić i szukał powodu

Rozmowy: «Panna mieszka tu? blisko ogrodu?

Czy na wsi? Jak to było, żem panny we dwoże

Nie widział? czy niedawno tu? pżyjezdna może?»

Dziewczę wstżąsnęło głową. — «Pżepraszam, panienko,

Czy nie tam pokuj panny, gdzie owe okienko?»

Myślił zaś w duhu: jeśli nie jest heroiną

Romansuw, jest młodziuhną, pżeśliczną dziewczyną.

Zbyt często wielka dusza, myśl wielka ukryta

W samotności, jak ruża śrud lasuw rozkwita;

Dosyć ją wynieść na świat, postawić pżed słońcem,

Aby widzuw zdziwiła jasnyh barw tysiącem!

Ogrodniczka tymczasem powstała w milczeniu,

Podniosła jedno dziecię zwisłe na ramieniu,

Drugie wzięła za rękę, a kilkoro pżodem

Zaganiając jak gąski, szła dalej ogrodem.

Odwruciwszy się żekła: «Czy też pan nie może

Rozbiegłe moje ptastwo wpędzić nazad w zboże?»

«Ja, ptastwo pędzać?» kżyknął Hrabia z zadziwieniem;

Ona tymczasem znikła, zakryta dżew cieniem.

Hwilę jeszcze z szpaleru, pżez majowe zwoje,

Pżeświecało coś na wskroś jakby oczu dwoje.

Samotny Hrabia długo jeszcze stał w ogrodzie.

Dusza jego, jak ziemia po słońca zahodzie,

Ostygała powoli, barwy brała ciemne;

Zaczął mażyć, lecz sny miał bardzo niepżyjemne.

Zbudził się, sam nie wiedząc, na kogo się gniewał:

Niestety, mało znalazł! nadto się spodziewał!

Bo gdy zagonem pełzał ku owej pasterce,

Paliło mu się w głowie, skakało w nim serce;

Tyle wdziękuw w tajemnej nimfie upatrywał,

W tyle ją cuduw ubrał, tyle odgadywał!

Wszystko znalazł inaczej: prawda, że tważ ładną,

Kibić miała wysmukłą, ale jak nieskładną!

A owa pulhność licuw i rumieńca żywość,

Malująca zbyteczną, prostacką szczęśliwość!

Znak, że myśl jeszcze dżemie, że serce nieczynne!

I owe odpowiedzi, tak wiejskie, tak gminne!

«Po cuż się łudzić — kżyknął — zgaduję po czasie:

Moja nimfa tajemna pono gęsi pasie!»

Z nimfy zniknieniem, całe czarowne pżezrocze

Zmieniło się. Te wstęgi, te kraty urocze

Złote, srebrne: niestety! więc to była słoma?

Hrabia z załamanymi poglądał rękoma

Na snopek uwiązanej trawami mietlicy,

Kturą brał za pęk strusih piur w ręku dziewicy.

Nie zapomniał naczynia: złocista konewka,

Uw rożek Amaltei, była to marhewka!

Widział ją w ustah dziecka pożeraną hciwie:

Więc było po uroku! po czarah! po dziwie!

Tak hłopiec, kiedy ujży cykoryi kwiaty,

Wabiące dłoń miękkimi, lekkimi bławaty,

Hce je pieścić, zbliża się, dmuhnie: i z podmuhem

Cały kwiat na powietżu rozleci się puhem,

A w ręku widzi tylko badacz zbyt ciekawy

Nagą łodygę szarozielonawej trawy.

Hrabia wcisnął na oczy kapelusz i wracał

Tamtędy, kędy pżyszedł; ale drogę skracał,

Stąpając po jażynah, kwiatah i agreście,

Aż, pżeskoczywszy parkan, odethnął nareście!

Pżypomniał, że dziewczynie muwił o śniadaniu;

Może już wszyscy wiedzą o jego spotkaniu

W ogrodzie, blisko domu? może szukać wyślą?

Postżegli, że uciekał? kto wie, co pomyślą?

Więc wypadało wrucić. Hyląc się u płotuw

Około miedz i zielska, po tysiącah zwrotuw

Rad był pżecież, że wyszedł w końcu na gościniec,

Ktury prosto prowadził na dworski dziedziniec.

Szedł pży płocie, a głowę odwracał od sadu.

Jak złodziej od spihleża, aby nie dać śladu,

Że go myśli nawiedzić albo już nawiedził:

Tak Hrabia był ostrożny, hoć go nikt nie śledził;

Patżył w stronę pżeciwną ogrodu, na prawo.

Był gaj z żadka zarosły, wysłany murawą.

Po jej kobiercah, na wskroś białyh pniuw bżozowyh,

Pod namiotem obwisłyh gałęzi majowyh,

Snuło się mnustwo kształtuw, kturyh dziwne ruhy,

Niby tańce, i dziwny ubiur: istne duhy

Błądzące po księżycu. Tamci w czarnyh, ciasnyh,

Ci w długih, rozpuszczonyh szatah jak śnieg jasnyh;

Tamten pod kapeluszem jak obręcz szerokim,

Ten z gołą głową; inni jak gdyby obłokiem

Obwiani, idąc, na wiatr puszczają zasłony,

Ciągnące się za głową, jak komet ogony.

Każdy w innej postawie: ten pżyrusł do ziemi,

Tylko oczyma kręci na duł spuszczonemi;

Uw, patżąc wprost pżed siebie, niby senny kroczy,

Jak po linie, ni w prawo, ni w lewo nie zboczy;

Wszyscy zaś ciągle w rużne shylają się strony

Aż do ziemi, jak gdyby wybijać pokłony.

Jeżeli się pżybliżą albo się spotkają,

Ani muwią do siebie, ani się witają,

Głęboko zadumani, w sobie pogrążeni.

Hrabia widział w nih obraz elizejskih cieni,

Kture, hociaż boleściom, troskom niedostępne,

Błąkają się spokojne, cihe, lecz posępne.

Ktuż by zgadnął, że owi tak mało ruhomi,

Owi milczący ludzie — są nasi znajomi,

Sędziowscy toważysze? Z hucznego śniadania

Wyszli na uroczysty obżęd gżybobrania.

Jako ludzie rozsądni, umieją miarkować

Mowy i ruhy swoje, aby je stosować

W każdej okoliczności do miejsca i czasu.

Dlatego, nim ruszyli za Sędzią do lasu,

Wzięli postawy tudzież ubiory odmienne,

Służące do pżehadzki opończe płucienne,

Kturymi osłaniają po wieżhu kontusze,

A na głowy słomiane wdziali kapelusze.

Stąd biali wyglądają jak czyśćcowe dusze.

Młodzież także pżebrana, oprucz Telimeny

I kilku po francusku hodzącyh.

Tej sceny

Hrabia nie pojął; nie znał wiejskiego zwyczaju:

Więc zdziwiony niezmiernie biegł pędem do gaju.

Gżybuw było w brud. Hłopcy biorą krasnolice,

Tyle w pieśniah litewskih sławione lisice,

Co są godłem panieństwa: bo czerw ih nie zjada,

I dziwna, żaden owad na nih nie usiada.

Panienki za wysmukłym gonią borowikiem,

Kturego pieśń nazywa gżybuw pułkownikiem.

Wszyscy dybią na rydza; ten wzrostem skromniejszy

I mniej sławny w piosenkah, za to najsmaczniejszy,

Czy świeży, czy solony, czy jesiennej pory,

Czy zimą. Ale Wojski zbierał muhomory.

Inne pospulstwo gżybuw, pogardzone w braku

Dla szkodliwości albo niedobrego smaku,

Lecz nie są bez użytku: one zwieża pasą

I gniazdem są owaduw i gajuw okrasą.

Na zielonym obrusie łąk, jako szeregi

Naczyń stołowyh sterczą: tu z krągłymi bżegi

Surojadki srebżyste, żułte i czerwone,

Niby czareczki rużnym winem napełnione;

Koźlak, jak pżewrucone kubka dno wypukłe,

Lejki, jako szampańskie kieliszki wysmukłe,

Bielaki krągłe, białe, szerokie i płaskie,

Jakby mlekiem nalane filiżanki saskie,

I kulista, czarniawym pyłkiem napełniona

Purhawka, jak piepżniczka; zaś innyh imiona,

Znane tylko w zajęczym lub wilczym języku,

Od ludzi nieohżczone; a jest ih bez liku.

Ni wilczyh, ni zajęczyh nikt dotknąć nie raczy;

A kto shyla się ku nim, gdy błąd swuj obaczy,

Zagniewany, gżyb złamie albo nogą kopnie:

Tak szpecąc trawę, czyni bardzo nieroztropnie.

Telimena ni wilczyh, ni ludzkih nie zbiera.

Roztargniona, znudzona, dokoła spoziera,

Z głową w gurę zadartą. Więc pan Rejent w gniewie

Muwił o niej, że gżybuw szukała na dżewie;

Asesor ją złośliwiej ruwnał do samicy,

Ktura miejsca na gniazdo szuka w okolicy.

Jakoż zdała się szukać samotności, ciszy.

Oddalała się z wolna od swyh toważyszy,

I szła lasem na wzgurek pohyło wyniosły,

Ocieniony, bo dżewa gęściej na nim rosły.

W środku szażał się kamień; strumień spod kamienia

Szumiał, tryskał i zaraz, jakby szukał cienia,

Hował się między gęste i wysokie zioła,

Kture wodą pojone bujały dokoła;

Tam uw bystry swawolnik, spowijany w trawy

I liściem podesłany, bez ruhu, bez wżawy,

Niewidzialny i ledwie dosłyszany szepce,

Jako dziecię kżykliwe złożone w kolebce,

Gdy matka nad nim zwiąże firanki majowe

I liścia makowego nasypie pod głowę.

Miejsce piękne i cihe: tu się często shrania

Telimena, zowiąc je Świątynią dumania.

Stanąwszy nad strumieniem, żuciła na trawnik

Z ramion swuj szal powiewny, czerwony jak krwawnik;

I podobna pływaczce, ktura do kąpieli

Zimnej shyla się, nim się zanużyć ośmieli,

Klęknęła i powoli hyliła się bokiem;

Wreszcie, jakby porwana koralu potokiem,

Upadła nań i cała wzdłuż się rozpostarła.

Łokcie na trawie, skronie na dłoniah oparła,

Z głową na duł skłonioną; na dole u głowy,

Błysnął francuskiej książki papier welinowy;

Nad alabastrowymi stronicami księgi,

Wiły się czarne pukle i rużowe wstęgi.

W szmaragdzie bujnyh traw, na krwawnikowym szalu,

W sukni długiej, jak gdyby w powłoce koralu,

Od kturej odbijał się włos z jednego końca,

Z drugiego czarny tżewik; po bokah błyszcząca

Śnieżną pończoszką, hustką, białością rąk, lica,

Wydawała się z dala jak pstra gąsienica,

Gdy wpełźnie na zielony liść klonu.

Niestety!

Wszystkie tego obrazu wdzięki i zalety

Darmo czekały znawcuw, nikt nie zważał na nie,

Tak mocno zajmowało wszystkih gżybobranie.

Tadeusz pżecież zważał i w bok stżelał okiem,

I nie śmiejąc iść prosto, pżysuwał się bokiem:

Jak stżelec, gdy w ruhomej gałęzistej szopie,

Usiadłszy na dwuh kołah, podjeżdża na dropie,

Albo na siewki idąc, pży koniu się kryje,

Stżelbę złoży na siodle lub pod końską szyję,

Niby to bronę włuczy, niby jedzie miedzą,

A coraz się pżybliża, kędy ptaki siedzą:

Tak skradał się Tadeusz.

Sędzia czaty zmieszał

I pżeciąwszy mu drogę, do źrudła pośpieszał.

Z wiatrem igrały białe poły sarafana

I wielka hustka w pasie końcem uwiązana;

Słomiany, podwiązany kapelusz od ruhu

Nagłego hwiał się z wiatrem jako liść łopuhu,

Spadając to na barki, to znowu na oczy;

W ręku ogromna laska: tak pan Sędzia kroczy.

Shyliwszy się i ręce obmywszy w strumieniu,

Usiadł pżed Telimeną na wielkim kamieniu,

I, wsparłszy się oburącz na gałkę słoniową

Tżciny ogromnej, z taką ozwał się pżemową:

«Widzi aśćka, od czasu jak tu u nas gości

Tadeuszek, niemało mam niespokojności.

Jestem bezdzietny, stary; ten dobry hłopczyna,

Wszak to moja na świecie pocieha jedyna,

Pżyszły dziedzic fortunki mojej. Z łaski nieba,

Zostawię mu kęs niezły szlaheckiego hleba;

Już mu też czas obmyśleć los, postanowienie;

Ale zważaj no, aśćka, moje utrapienie!

Wiesz, że pan Jacek, brat muj, Tadeusza ociec,

Dziwny człowiek, zamiaruw jego trudno dociec,

Nie hce wracać do kraju, Bóg wie gdzie się kryje,

Nawet nie hce synowi oznajmić, że żyje,

A ciągle nim zażądza. Napżud w legijony

Hciał go posyłać; byłem okropnie zmartwiony.

Potem zgodził się pżecie, by w domu pozostał

I żeby się ożenił. Jużbyć żony dostał;

Partyję upatżyłem. Nikt z obywateli

Nie wyruwna z imienia ani z parenteli

Podkomorzemu; jego starsza curka Anna

Jest na wydaniu, piękna i posażna panna;

Hciałem zagaić». Na to Telimena zbladła,

Złożyła książkę, wstała nieco i usiadła.

«Jak mamę koham — żekła — czy to, panie bracie,

Jest w tym sens jaki, czy wy Boga w sercu macie?

To myślisz Tadeusza zostać dobrodziejem,

Jeśli młodego hłopca zrobisz grykosiejem?

Świat mu zawiążesz! wież mi, kląć was kiedyś będzie!

Zakopać taki talent w lasah i na gżędzie!

Wież mi, ile poznałam, pojętne to dziecię,

Warto, żeby na wielkim pżetarło się świecie.

Dobże brat zrobi, gdy go do stolicy wyśle,

Na pżykład do Warszawy? Lub wie brat, co myślę...

Żeby do Peterburka? Ja pewnie tej zimy

Pojadę tam dla sprawy; razem ułożymy,

Co zrobić z Tadeuszem. Znam tam wiele osub,

Mam wpływy: to najlepszy kreacyi sposub.

Za mą pomocą, znajdzie wstęp w najpierwsze domy,

A kiedy będzie ważnym osobom znajomy,

Dostanie użąd, order; wtenczas nieh pożuci

Służbę, jeżeli zehce, nieh do domu wruci,

Mając już i znaczenie, i znajomość świata.

I cuż brat myśli o tym?» — «Jużci, w młode lata —

Żekł Sędzia — nieźle hłopcu trohę się pżewietżyć,

Obejżeć się na świecie, między ludźmi pżetżéć;

Ja za młodu niemało świata objehałem:

Byłem w Piotrkowie, w Dubnie, to za trybunałem

Jadąc jako palestrant, to własne swe sprawy

Forytując, jeździłem nawet do Warszawy.

Człek niemało skożystał! Hciałbym i synowca

Wysłać pomiędzy ludzi, prosto jak wędrowca,

Jak czeladnika, ktury terminuje lata,

Ażeby nabył trohę znajomości świata.

Nie dla rang ni orderuw! Proszę uniżenie,

Ranga moskiewska, order: cuż to za znaczenie?

Kturyż to z dawnyh panuw, ba, nawet dzisiejszyh,

Między szlahtą w powiecie nieco zamożniejszyh,

Dba o podobne fraszki? Pżecież są w estymie

U ludzi; bo szanujem w nih rud, dobre imię,

Albo użąd, lecz ziemski, pżyznany wyborem

Obywatelskim, nie zaś czyimś tam faworem».

Telimena pżerwała: «Jeśli brat tak myśli,

Tym lepiej, więc go jako wojażera wyślij».

«Widzi siostra — żekł Sędzia, skrobiąc smutnie głowę —

Hciałbym bardzo: cuż, kiedy mam trudności nowe!

Pan Jacek nie wypuszcza z opieki swej syna,

I pżysłał mi tu właśnie na kark bernardyna

Robaka, ktury pżybył z tamtej strony Wisły,

Pżyjaciel brata, wszystkie wie jego zamysły;

A więc o Tadeusza już wyżekli losie,

I hcą, by się ożenił, aby pojął Zosię,

Wyhowankę waćpani. Oboje dostaną,

Oprucz fortunki mojej, z łaski Jacka wiano

W kapitałah; wiesz aśćka, że ma kapitały,

I z łaski jego mam też fundusz prawie cały:

Ma więc prawo rozżądzać... aśćka pomyśl o tem,

Żeby się to zrobiło najmniejszym kłopotem.

Tżeba ih z sobą poznać. Prawda, bardzo młodzi,

Szczegulnie Zosia mała, lecz to nic nie szkodzi.

Czas by już Zośkę wreszcie wydobyć z zamknięcia.

Bo wszakci to już pono wyrasta z dziecięcia».

Telimena zdziwiona i prawie wylękła

Podnosiła się coraz, na szalu uklękła;

Zrazu słuhała pilnie, potem dłoni ruhem

Pżeczyła, ręką żwawo wstżąsając nad uhem,

Odpędzając jak owad niepżyjemne słowa

Na powrut w usta muwcy —

«A! a! to żecz nowa!

Czy to Tadeuszowi szkodzi, czy nie szkodzi —

Żekła z gniewem — sądź o tym sam waćpan dobrodziéj!

Mnie nic do Tadeusza; sami o nim radźcie,

Zrubcie go ekonomem lub w karczmie posadźcie,

Nieh szynkuje lub z lasu nieh zwieżynę znosi:

Z nim sobie, co zehcecie, zrubcie. Lecz do Zosi?

Co waćpaństwu do Zosi? Ja jej ręką żądzę,

Ja sama! Że pan Jacek dawał był pieniądze

Na wyhowanie Zosi, i że jej wyznaczył

Małą pensyjkę roczną, więcej pżyżec raczył,

Toć jej jeszcze nie kupił. Zresztą, państwo wiecie,

I dotąd jeszcze o tym wiadomo na świecie,

Że hojność państwa dla nas nie jest bez powodu,

Winni coś Soplicowie dla Horeszków rodu».

(Tej części mowy Sędzia słuhał z niepojętem

Pomieszaniem, żałością i widocznym wstrętem;

Jakby lękał się reszty mowy, głowę skłonił,

I ręką potakując, mocno się zapłonił.)

Telimena kończyła: «Byłam jej piastunką,

Jestem krewną, jedyną Zosi opiekunką.

Nikt oprucz mnie nie będzie myślił o jej szczęściu».

«A jeśli ona szczęście znajdzie w tym zamęściu? —

Żekł Sędzia wzrok podnosząc. — Jeśli Tadeuszka

Podoba?» — «Czy podoba? to na wieżbie gruszka!

Podoba, nie podoba: a to mi żecz ważna!

Zosia nie będzie, prawda, partyja posażna;

Ale też nie jest z lada wsi, lada szlahcianka,

Idzie z jaśnie wielmożnyh, jest wojewodzianka,

Rodzi się z Horeszkówny; małżonka dostanie!

Staraliśmy się tyle o jej wyhowanie!

Hybaby tu zdziczała». Sędzia pilnie słuhał,

Patżąc w oczy; zdało się, że się udobruhał,

Bo żekł dosyć wesoło: «No, to i cuż robić!

Bóg widzi, szczeże hciałem interesu dobić;

Tylko bez gniewu. Jeśli aśćka się nie zgodzi,

Aśćka ma prawo; smutno: gniewać się nie godzi.

Radziłem, bo brat kazał; nikt tu nie pżymusza.

Gdy aśćka rekuzuje pana Tadeusza,

Odpisuję Jackowi, że nie z mojej winy

Nie dojdą Tadeusza z Zosią zaręczyny.

Teraz sam będę radzić. Pono z Podkomorzym

Zagaimy swatowstwo i resztę ułożym».

Pżez ten czas Telimena ostygła z zapału:

«Ja nic nie rekuzuję, braciszku, pomału!

Sam muwiłeś, że jeszcze za wcześnie — zbyt młodzi, —

Rozpatżmy się, czekajmy, nic to nie zaszkodzi,

Poznajmy z sobą państwo młodyh, będziem zważać;

Nie można szczęścia drugih tak na traf narażać.

Ostżegam tylko wcześnie: nieh brat Tadeusza

Nie namawia, kohać się w Zosi nie pżymusza;

Bo serce nie jest sługa, nie zna co to pany,

I nie da się pżemocą okuwać w kajdany».

Za czym Sędzia, powstawszy, odszedł zamyślony.

Pan Tadeusz z pżeciwnej pżybliżył się strony,

Udając, że szukanie gżybuw tam go zwabia.

W tymże kierunku z wolna posuwa się Hrabia.

Hrabia podczas Sędziego sporuw z Telimeną

Stał za dżewami, mocno zdziwiony tą sceną.

Dobył z kieszeni papier i ołuwek, spżęty,

Kture zawsze miał z sobą, i na pień wygięty,

Rozpiąwszy kartkę, widać, że obraz malował,

Muwiąc sam z sobą: «Jakbyś umyślnie grupował:

Ten na głazie, ta w trawie; grupa malownicza!

Głowy harakterowe! z kontrastem oblicza!»

Podhodził, wstżymywał się, lornetkę pżecierał,

Oczy hustką obwiewał i coraz spozierał:

«Miałożby to cudowne, śliczne widowisko

Zginąć albo zmienić się, gdy podejdę blisko?

Ten aksamit traw, będzież to mak i botwinie?

W nimfie tej czyż obaczę jaką ohmistżynię?»

Hoć Hrabia Telimenę już dawniej widywał

W domu Sędziego, w kturym dosyć często bywał,

Lecz mało ją uważał: zadziwił się zrazu,

Rozeznając w niej model swojego obrazu.

Miejsca piękność, postawy wdzięk i gust ubrania

Zmieniły ją, zaledwo była do poznania.

W oczah świeciły jeszcze niezagasłe gniewy;

Tważ, ożywiona wiatru świeżymi powiewy,

Sporem z Sędzią i nagłym pżybyciem młodzieńcuw,

Nabrała mocnyh, żywszyh niż zwykle rumieńcuw.

«Pani — żekł Hrabia — racz mej śmiałości darować;

Pżyhodzę i pżepraszać, i razem dziękować.

Pżepraszać, że jej krokuw śledziłem ukradkiem;

I dziękować, że byłem jej dumania świadkiem.

Tyle ją obraziłem! winienem jej tyle!

Pżerwałem hwilę dumań; winienem ci hwile

Nathnienia, hwile błogie! Potępiaj człowieka;

Ale sztukmistż twojego pżebaczenia czeka!

Na wielem się odważył, na więcej odważę:

Sądź!» — tu ukląkł i podał swoje pejzaże.

Telimena sądziła malowania proby

Tonem gżecznej, lecz sztukę znającej osoby;

Skąpa w pohwały, lecz nie szczędziła zahętu:

«Brawo — żekła — winszuję, niemało talentu.

Tylko pan nie zaniedbuj; szczegulniej potżeba

Szukać pięknej natury! O, szczęśliwe nieba

Krajuw włoskih! rużowe cezaruw ogrody!

Wy, klasyczne Tyburu spadające wody!

I straszne Pauzylipu skaliste wydroże!

To, Hrabio, kraj malażuw! U nas, żal się Boże!...

Dziecko muz, w Soplicowie oddane na mamki,

Umże pewnie. Muj Hrabio, oprawię to w ramki,

Albo w album umieszczę, do rysunkuw zbiorku,

Kture zewsząd skupiałam: mam ih dosyć w biurku».

Zaczęli więc rozmowę o niebios błękitah,

Morskih szumah i wiatrah wonnyh, i skał szczytah,

Mieszając tu i uwdzie, podrużnyh zwyczajem,

Śmieh i urąganie się nad ojczystym krajem.

A pżecież wokoło nih ciągnęły się lasy

Litewskie, tak poważne i tak pełne krasy!

Czeremhy oplatane dzikih hmieluw wieńcem,

Jażębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem,

Leszczyna jak menada z zielonymi berły,

Ubranymi jak w grona, w ożehowe perły;

A niżej dziatwa leśna: gług w objęciu kalin,

Ożyna czarne usta tuląca do malin.

Dżewa i kżewy liśćmi wzięły się za ręce,

Jak do tańca stające panny i młodzieńce

Wkoło pary małżonkuw. Stoi pośrud grona

Para, nad całą leśną gromadą wzniesiona

Wysmukłością kibici i barwy powabem:

Bżoza biała, kohanka, z małżonkiem swym grabem.

A dalej, jakby starce na dzieci i wnuki

Patżą, siedząc w milczeniu, tu sędziwe buki,

Tam matrony topole i mhami brodaty

Dąb, włożywszy pięć wiekuw na swuj kark garbaty,

Wspiera się, jak na grobuw połamanyh słupah,

Na dębuw, pżodkuw swoih, skamieniałyh trupah.

Pan Tadeusz kręcił się, nudząc niepomału

Długą rozmową, w kturej nie mugł brać udziału.

Aż, gdy zaczęto sławić cudzoziemskie gaje,

I wyliczać z kolei wszystkih dżew rodzaje:

Pomarańcze, cyprysy, oliwki, migdały,

Kaktusy, aloesy, mahonie, sandały,

Cytryny, bluszcz, ożehy włoskie, nawet figi,

Wysławiając ih kształty, kwiaty i łodygi:

Tadeusz nie pżestawał dąsać się i zżymać,

Na koniec nie mugł dłużej od gniewu wytżymać.

Był on prostak, lecz umiał czuć wdzięk pżyrodzenia,

I patżąc w las ojczysty, żekł pełen nathnienia:

«Widziałem w botanicznym wileńskim ogrodzie,

Owe sławione dżewa rosnące na wshodzie

I na południu, w owej pięknej włoskiej ziemi;

Ktureż ruwnać się może z dżewami naszemi?

Czy aloes z długimi jak konduktor pałki?

Czy cytryna, karlica z złocistymi gałki,

Z liściem lakierowanym, krutka i pękata,

Jako kobieta mała, bżydka, lecz bogata?

Czy zahwalony cyprys długi, cienki, hudy,

Co zdaje się być dżewem nie smutku, lecz nudy?

Muwią, że bardzo smutnie wygląda na grobie;

Jest to jak lokaj Niemiec we dworskiej żałobie,

Nieśmiejący rąk podnieść ani głowy skżywić,

Aby się etykiecie niczym nie spżeciwić.

«Czyż nie piękniejsza nasza poczciwa bżezina,

Ktura jako wieśniaczka, kiedy płacze syna,

Lub wdowa męża, ręce załamie, roztoczy

Po ramionah do ziemi strumienie warkoczy!

Niema z żalu, postawą jak wymownie szloha!

Czemuż pan Hrabia, jeśli w malarstwie się koha,

Nie maluje dżew naszyh, pośrud kturyh siedzi?

Prawdziwie, będą z pana żartować sąsiedzi,

Że mieszkając na żyznej litewskiej ruwninie,

Malujesz tylko jakieś skały i pustynie».

«Pżyjacielu — żekł Hrabia — piękne pżyrodzenie

Jest formą, tłem, materią; a duszą — nathnienie,

Kture na wyobraźni unosi się skżydłah,

Poleruje się gustem, wspiera na prawidłah.

Nie dość jest pżyrodzenia, nie dosyć zapału:

Sztukmistż musi ulecieć w sfery ideału!

Nie wszystko, co jest piękne, wymalować da się!

Dowiesz się o tym wszystkim z książek w swoim czasie.

Co się tyczy malarstwa: do obrazu tżeba

Punktuw widzenia, grupy, ansamblu i nieba,

Nieba włoskiego! Stąd też w kunszcie pejzażuw,

Włohy były, są, będą, ojczyzną malażuw!

Stąd też, oprucz Brejgela (lecz nie van der Helle,

Ale pejzażysty: bo są dwaj Brejgele)

I oprucz Ruisdala, na całej pułnocy

Gdzież był pejzażysta ktury pierwszej mocy?

Niebios, niebios potżeba». — «Nasz malaż Orłowski,

Pżerwała Telimena — miał gust soplicowski.

(Tżeba wiedzieć, że to jest Sopliców horoba,

Że im oprucz ojczyzny nic się nie podoba).

Orłowski, ktury życie strawił w Peterburku,

Sławny malaż (mam jego kilka szkicuw w biurku)

Mieszkał tuż pży cesażu, na dwoże, jak w raju:

A nie uwieży Hrabia, jak tęsknił po kraju!

Lubił ciągle wspominać swej młodości czasy,

Wystawiał wszystko w Polszcze: ziemię, niebo, lasy...»

«I miał rozum! — zawołał Tadeusz z zapałem. —

To państwa niebo włoskie, jak o nim słyszałem,

Błękitne, czyste: wszak to jak zamarzła woda;

Czyż nie piękniejsze stokroć wiatr i niepogoda?

U nas dość głowę podnieść: ileż to widokuw!

Ileż scen i obrazuw z samej gry obłokuw!

Bo każda hmura inna: na pżykład jesienna

Pełznie jak żułw leniwa, ulewą bżemienna,

I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi,

Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi;

Hmura z gradem, jak balon szybko z wiatrem leci,

Krągła, ciemnobłękitna, w środku żułto świeci,

Szum wielki słyhać wkoło; nawet te codzienne,

Patżcie państwo, te białe hmurki, jak odmienne!

Zrazu jak stada dzikih gęsi lub łabędzi,

A z tyłu wiatr jak sokuł do kupy je pędzi:

Ściskają się, grubieją, rosną — nowe dziwy!

Dostają kżywyh karkuw, rozpuszczają gżywy,

Wysuwają nug żędy i po niebios sklepie

Pżelatują jak tabun rumakuw po stepie:

Wszystkie białe jak srebro, zmieszały się... nagle

Z ih karkuw rosną maszty, z gżyw szerokie żagle,

Tabun zmienia się w okręt i wspaniale płynie

Ciho, z wolna po niebios błękitnej ruwninie!»

Hrabia i Telimena poglądali w gurę;

Tadeusz jedną ręką pokazał im hmurę,

A drugą ścisnął z lekka rączkę Telimeny.

Kilka już upłynęło minut cihej sceny;

Hrabia rozłożył papier na swym kapeluszu

I wydobył ołuwek. Wtem pżykry dla uszu

Odezwał się dzwon dworski i zaraz śrud lasu

Cihego pełno było kżyku i hałasu.

Hrabia, kiwnąwszy głową, żekł poważnym tonem:

«Tak to na świecie wszystko los zwykł kończyć dzwonem!...

Rahunki myśli wielkiej, plany wyobraźni,

Zabawki niewinności, uciehy pżyjaźni,

Wylania się serc czułyh: gdy spiż z dala ryknie,

Wszystko miesza się, zrywa, mąci się i niknie!»

Tu, obruciwszy czuły wzrok ku Telimenie,

«Cuż zostaje?» A ona mu żekła: «Wspomnienie!»

I hcąc Hrabiego nieco ułagodzić smutek,

Podała mu urwany kwiatek niezabudek.

Hrabia go ucałował i na pierś pżyszpilał;

Tadeusz z drugiej strony kżak ziela rozhylał,

Widząc, że się ku niemu tym zielem pżewija

Coś białego: była to rączka jak lilija;

Pohwycił ją, całował i usty po cihu

Utonął w niej jak pszczoła w liliji kielihu.

Uczuł na ustah zimno; znalazł klucz i biały

Papier w trąbkę zwiniony; był to listek mały.

Porwał, shował w kieszenie; nie wie, co klucz znaczy,

Lecz mu to owa biała kartka wytłumaczy.

Dzwon wciąż dzwonił i ehem z głębi cihyh lasuw

Odezwało się tysiąc kżykuw i hałasuw.

Odgłos to był szukania i nawoływania,

Hasło zakończonego na dziś gżybobrania;

Odgłos nie smutny wcale ani pogżebowy,

Jak się Hrabiemu zdało: owszem, obiadowy.

Dzwon ten, w każde południe kżyczący z poddasza,

Gości i czeladź domu na obiad zaprasza:

Tak było w dawnyh licznyh dworah we zwyczaju

I zostało się w domu Sędziego. Więc z gaju

Wyhodziła gromada, niosąca krobeczki,

Koszyki uwiązane końcami husteczki,

Pełne gżybuw; a panny w jednym ręku niosły,

Jako wahlaż zwiniony, borowik rozrosły,

W drugim związane razem jakby polne kwiatki,

Opieńki i rozlicznej barwy surojadki.

Wojski miał muhomora. Z prużnymi pżyhodzi

Rękami Telimena; z nią panicze młodzi.

Goście weszli w pożądku i stanęli kołem.

Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem:

Z wieku mu i z użędu ten zaszczyt należy,

Idąc kłaniał się starcom, damom i młodzieży;

Obok stał kwestaż; Sędzia tuż pży bernardynie.

Bernardyn zmuwił krutki pacież po łacinie;

Podano w kolej wudkę: za czym wszyscy siedli,

I hołodziec litewski milczkiem żwawo jedli.

Obiadowano ciszej, niż się zwykle zdaża;

Nikt nie gadał, pomimo wezwań gospodaża.

Strony biorące udział w wielkiej o psuw zwadzie,

Myśliły o jutżejszej walce i zakładzie;

Myśl wielka zwykle usta do milczenia zmusza.

Telimena, muwiąca wciąż do Tadeusza,

Musiała ku Hrabiemu nieraz się odwrucić,

Nawet na Asesora nieraz okiem żucić:

Tak ptasznik patży w sidło, kędy szczygły zwabia,

I razem w pastkę wrublą. Tadeusz i Hrabia,

Obadwa radzi z siebie, obadwa szczęśliwi,

Obaj pełni nadziei, więc niegadatliwi.

Hrabia na kwiatek dumne opuszczał wejżenie,

A Tadeusz ukradkiem spozierał w kieszenie,

Czy uw kluczyk nie uciekł? Ręką nawet hwytał

I kręcił kartkę, kturej dotąd nie pżeczytał.

Sędzia Podkomorzemu węgżyna, szampana

Dolewał, służył pilnie, ściskał za kolana,

Ale do rozmawiania z nim nie miał ohoty

I widać, że czuł jakieś tajemne kłopoty.

Pżemijały w milczeniu tależe i dania;

Pżerwał nareszcie nudny tok obiadowania

Gość niespodziany, szybko wpadając, gajowy;

Nie zważał nawet, że czas właśnie obiadowy,

Pobiegł do pana; widać z postawy i z miny,

Że ważnej i niezwykłej jest posłem nowiny.

Ku niemu oczy całe zwruciło zebranie.

On, odethnąwszy nieco, żekł: «Niedźwiedź, mospanie!»

Resztę wszyscy odgadli: że źwież z matecznika

Wyszedł, że w zaniemeńską puszczę się pżemyka,

Że go tżeba wnet ścigać, wszyscy wraz uznali,

Hoć ani się radzili, ani namyślali;

Spulną myśl widać było z uciętyh wyrazuw,

Z gestuw żywyh, z wydanyh rozlicznyh rozkazuw,

Kture, wyhodząc tłumnie, razem z ust tak wielu,

Dążyły pżecież wszystkie do jednego celu.

«Na wieś! — zawołał Sędzia — hej! konno, setnika!

Jutro na bżask obława, lecz na ohotnika;

Kto wystąpi z oszczepem, temu z robocizny

Wytrącić dwa szarwarki i pięć dni pańszczyzny».

«W skok — kżyknął Podkomorzy — okulbaczyć siwą,

Dobiec w cwał do mojego dworu; wziąć co żywo

Dwie pjawki, kture w całej okolicy słyną,

Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Strapczyną;

Zakneblować im pyski, zawiązać je w miehu,

I pżystawić je tutaj konno dla pośpiehu».

«Wańka! — kżyknął na hłopca Asesor po rusku —

Tasak muj sanguszkowski pociągnąć na brusku:

Wiesz, tasak co od księcia miałem w podarunku;

Pas opatżyć, czy kula jest w każdym ładunku».

«Stżelby — kżyknęli wszyscy — mieć na pogotowiu!»

Asesor wołał ciągle: «Ołowiu, ołowiu!

Formę do kul mam w torbie». — «Do księdza plebana

Dać znać — dodał pan Sędzia — żeby jutro z rana

Mszę miał w kaplicy leśnej: kruciuhna oferta

Za myśliwyh, msza zwykła świętego Huberta».

Po wydanyh rozkazah nastało milczenie;

Każdy dumał i żucał dokoła wejżenie,

Jak gdyby kogoś szukał; z wolna wszystkih oczy

Sędziwa tważ Wojskiego ciągnie i jednoczy:

Znak to był, że szukają na pżyszłą wyprawę

Wodza i że Wojskiemu oddają buławę.

Wojski powstał, zrozumiał toważyszuw wolę,

I udeżywszy ręką poważnie po stole,

Pociągnął złocistego z zanadża łańcuszka,

Na kturym wisiał gruby zegarek jak gruszka:

«Jutro — żekł — puł do piątej, pży leśnej kaplicy

Stawią się bracia stżelcy, wiara obławnicy».

Żekł i ruszył od stołu, za nim szedł gajowy;

Oni obmyślić mają i użądzić łowy.

Tak wodze, gdy na jutro bitwę zapowiedzą,

Żołnieże po obozie broń czyszczą i jedzą,

Lub na płaszczah i siodłah śpią prużni kłopotu,

A wodze śrud cihego dumają namiotu.

Pżerwał się obiad, dzień zszedł na kowaniu koni,

Karmieniu psuw, zbieraniu i czyszczeniu broni;

U wieczeży, zaledwo kto pżysiadł do stoła;

Nawet strona Kusego z partyją Sokoła,

Pżestała dawnym wielkim zatrudniać się sporem:

Pobrawszy się pod ręce, Rejent z Asesorem

Wyszukują ołowiu. Reszta spracowana

Szła spać wcześnie, ażeby pżebudzić się z rana.

Księga czwarta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga czwarta

Dyplomatyka i łowy

Zjawisko w papilotah budzi Tadeusza — Za puźne postżeżenie omyłki — Karczma — Emisariusz — Zręczne użycie tabakiery zwraca dyskusję na właściwą drogę — Matecznik — Niedźwiedź — Niebezpieczeństwo Tadeusza i Hrabiego — Trzy stżały — Spór Sagalasówki z Sanguszkówką rozstżygniony na stronę jednorurki horeszkowskiej — Bigos — Wojskiego powieść o pojedynku Doweyki z Domeyką pżerwana szczuciem kota — Koniec powieści o Doweyce i Domeyce.

Księga piąta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga piąta

Kłutnia

Plany myśliwskie Telimeny — Ogrodniczka wybiera się na wielki świat i słuha nauk opiekunki — Strzelcy wracają — Wielkie zadziwienie Tadeusza — Spotkanie się powturne w Świątyni dumania i zgoda ułatwiona za pośrednictwem mruwek — U stołu wytacza się żecz o łowah — Powieść Wojskiego o Rejtanie i księciu Denassów, pżerwana — Zagajenie układuw między stronami, także pżerwane — Zjawisko z kluczem — Kłótnia — Hrabia z Gerwazym odbywają radę wojenną.

Księga szusta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga szusta

Zaścianek

Pierwsze ruhy wojenne zajazdu — Wyprawa Protazego — Robak z panem Sędzią radzą o żeczy publicznej — Dalszy ciąg wyprawy Protazego bezskutecznej — Ustęp o konopiah — Zaścianek szlahecki Dobrzyn — Opisanie domostwa i osoby Maćka Dobrzyńskiego.

Nieznacznie z wilgotnego wykradał się mroku

Świt bez rumieńca, wiodąc dzień bez światła w oku.

Dawno wszedł dzień, a jeszcze ledwie jest widomy:

Mgła wisiała nad ziemią, jak stżeha ze słomy

Nad ubogą Litwina hatką; w stronie wshodu,

Widać z bielszego nieco na niebie obwodu

Że słońce wstało, tędy ma zstąpić na ziemię;

Lecz idzie niewesoło i po drodze dżemie.

Za pżykładem niebieskim, wszystko się spuźniło

Na ziemi. Bydło puźno na paszę ruszyło

I zdybało zające pży puźnym śniadaniu.

One zwykły do gajuw wracać o świtaniu;

Dziś, okryte tumanem, te mokżycę hrupią,

Te jamki w roli kopiąc, parami się kupią,

I na wolnym powietżu myślą użyć wczasu;

Ale pżed bydłem muszą powracać do lasu.

I w lasah cisza. Ptaszek zbudzony nie śpiewa;

Otżąsnął pieże z rosy, tuli się do dżewa,

Głowę wciska w ramiona, oczy znowu mruży

I czeka słońca. Kędyś, u bżeguw kałuży,

Klekce bocian. Na kopah siedzą wrony zmokłe,

Rozdziawiwszy się ciągną gawędy rozwlokłe;

Obżydłe gospodażom jako wrużby słoty.

Gospodaże już dawno wyszli do roboty.

Już zaczęły żniwiarki swą piosnkę zwyczajną,

Jak dzień słotny ponurą, tęskną, jednostajną,

Tym smutniejszą, że dźwięk jej w mgłę bez eha wsiąka.

Hżąsnęły sierpy w zbożu, ozwała się łąka,

Żąd kosiaży otawę siekącyh wciąż bżąka,

Pogwizdując piosenkę; z końcem każdej zwrotki

Stają, ostżą żelezca i w takt kują w młotki.

Ludzi we mgle nie widać: tylko sierpy, kosy

I pieśni bżmią, jak muzyk niewidzialnyh głosy.

W środku, na snopie zboża Ekonom usiadłszy

Nudzi się, kręci głową, roboty nie patży,

Pogląda na gościniec, na drogi rozstajne,

Kędy działy się jakieś żeczy nadzwyczajne.

Na gościńcu i drogah od samego ranka

Panuje ruh niezwykły. Stąd hłopska furmanka

Skżypi, lecąc jak poczta; stąd szlahecka bryka

Cwałem tarkoce, drugą i tżecią spotyka;

Z lewej drogi posłaniec jak kuryjer goni,

Z prawej pżebiegło w zawud kilkanaście koni:

Wszyscy śpieszą, ku rużnym kierują się stronom.

Co to ma znaczyć? Powstał ze snopa Ekonom,

Hciał pżypatżyć się, spytać; długo stał nad drogą,

Daremnie wołał, nie mugł zatżymać nikogo

Ni poznać we mgle. Jezdni migają jak duhy;

Tylko słyhać raz po raz tętent kopyt głuhy

I, co dziwniejsza jeszcze, szczękanie pałaszy:

Bardzo to Ekonoma i cieszy, i straszy.

Bo hoć na Litwie było naonczas spokojnie,

Dawno już wieści głuhe biegały o wojnie,

O Francuzach, Dąbrowskim, o Napoleonie.

Miałyżby wojnę wrużyć ci jeźdźcy? te bronie?

Ekonom pobiegł wszystko Sędziemu powiedzieć,

Spodziewając się i sam czegoś się dowiedzieć.

W Soplicowie domowi i goście, po kłutni

Wczorajszej, wstali z siebie nieradzi i smutni.

Prużno Wojszczanka damy na kabałę sprasza,

Mężczyznom prużno karty dają do mariasza:

Nie hcą bawić się, ni grać, siedzą, ciho w kątkah,

Mężczyźni palą lulki, kobiety pży prątkah;

Nawet śpią muhy.

Wojski, żuciwszy łopatkę,

Znudzony ciszą, idzie pomiędzy czeladkę;

Woli w kuhennej słuhać ohmistżyni kżykuw,

Gruźb i razuw kuhaża, hałasu kuhcikuw:

Aż go powoli wprawił w pżyjemne mażenie,

Ruh jednostajny rożnuw kręcącyh pieczenie.

Sędzia od rana pisał, zamknąwszy się w izbie;

Woźny od rana czekał pod oknem na pżyzbie.

Sędzia, skończywszy pozew, Protazego wzywa,

Skargę pżeciw Hrabiemu głośno odczytywa:

O skżywdzenie honoru, zelżywe wyrazy,

Zaś pżeciw Gerwazemu o gwałty i razy;

Obudwu, o pżehwałki, o koszta z powodu

Procesu, ciągnie w rejestr taktowy do grodu.

Pozew dziś tżeba wręczyć ustnie, oczywisto,

Nim zajdzie słońce. Woźny z miną uroczystą

Wyciągnął słuh i rękę, skoro pozew zoczył;

Stał poważnie, a rad by z radości podskoczył.

Na samą myśl procesu czuł, że się odmłodził:

Wspomniał na dawne lata, gdy z pozwami hodził

Po guzy, ale razem po zapłaty hojne.

Tak żołnież, ktury strawił życie tocząc wojnę,

A na starość w szpitalah spoczywa kaleki:

Skoro usłyszy trąbę lub bęben daleki,

Hwyta się z łoża, kżyczy pżez sen: «Bij Moskala!»

I na drewnianej nodze skacze ze szpitala,

Tak prędko, że go ledwie może złowić młodzież.

Protazy śpieszył włożyć swą woźnieńską odzież.

Pżecież żupana ani kontusza nie kładzie:

One służą ku wielkiej sądowej paradzie;

Na podruż ma struj inny: szerokie rajtuzy

I kurtkę, kturej poły podpięte na guzy

Można zakasać albo spuścić na kolana;

Czapka z uszami, sznurkiem u wieżhu związana,

Wznosi się na pogodę, spuszcza się pżed słotą.

Tak ubrany wziął pałkę i ruszył piehotą;

Bo woźni pżed procesem, jak szpiegi pżed bojem,

Muszą kryć się pod rużną postacią i strojem.

Dobże zrobił Protazy, że w drogę pośpieszył,

Bo niedługo by swoim pozwem się nacieszył:

W Soplicowie zmieniano kampanii plany.

Do Sędziego wpadł nagle Robak zadumany,

I żekł: «Sędzio, to bieda nam z tą panią ciotką,

Z tą panią Telimeną, kokietką i tżpiotką!

Kiedy Zosia została dzieckiem w biednym stanie,

Jacek ją Telimenie dał na wyhowanie,

Słysząc, że jest osoba dobra, świat znająca:

A postżegam, że ona coś tu nam zamąca,

Intryguje i pono Tadeuszka wabi:

Śledzę ją; albo może bieże się do Hrabi;

Może do obu razem. Obmyślmy więc środki,

Jak się jej pozbyć: bo stąd mogą urość plotki,

Zły pżykład i pomiędzy młokosami zwady,

Kture mogą pomieszać twe prawne układy».

«Układy? — kżyknął Sędzia z niezwykłym zapałem —

Z układuw kwita, już je skończyłem, zerwałem».

«A to co? — pżerwał Robak — gdzie rozum, gdzie głowa?

Co tu mi wasze bajesz, jaka burda nowa?»

«Nie z mej winy — żekł Sędzia — proces to wyjaśni:

Hrabia pyszałek, głupiec, był pżyczyną waśni,

I Gerwazy łotr. Lecz to do sądu należy.

Szkoda, żeś nie był, księże, w zamku na wieczeży,

Poświadczyłbyś, jak Hrabia srodze mnie obraził».

«Po coś waść — kżyknął Robak — do tyh ruin łaził?

Wiesz, jak zamku nie cierpię; odtąd moja noga

Tam nie postanie. Znowu kłutnia! kara Boga!

Jakże tam było? powiedz; tżeba tę żecz zatżeć.

Już mię znudziło wreszcie na tyle głupstw patżeć:

Ważniejsze ja mam sprawy niż godzić pieniaczy;

Ale jeszcze raz zgodzę». «Zgodzić? Cuż to znaczy!

A idźże mi waść wreszcie z tą zgodą do liha! —

Pżerwał Sędzia, tupnąwszy nogą — patżcie mniha!

Że go pżyjmuję gżecznie, hce mnie za nos wodzić!

Wiedz wasze, że Soplice nie zwykli się godzić:

Gdy pozwą, muszą wygrać; nieraz w ih imieniu

Trwał proces, aż wygrali w szustym pokoleniu.

Dosyć zrobiłem głupstwa z porady waszeci,

Zwołując podkomorskie sądy po raz tżeci.

Od dzisiaj nie ma zgody, nie ma, nie ma, nie ma! —

I kżycząc hodził, tupał nogami obiema —

Prucz tego za wczorajszy niegżeczny uczynek

Musi mnie deprekować, albo pojedynek!»

«Ale Sędzio, cuż będzie, jak się Jacek dowie?

Wszak on umże z rozpaczy! Czyliż Soplicowie

Nie narobili jeszcze w tym zamku dość złego?

Bracie! wspominać nie hcę wypadku strasznego...

Wiesz także, że część gruntuw od zamku dziedzica

Zabrała i Soplicom dała Targowica...

Jacek, za gżeh żałując, musiał był ślubować

Pod absolucją, dobra te restytuować:

Wziął więc Zosię, Horeszków dziedziczkę ubogą,

Hodować, wyhowanie jej opłacał drogo;

Hciał ją Tadeuszkowi swojemu wyswatać

I tak dwa porużnione domy znowu zbratać,

I dziedziczce bez wstydu ustąpić grabieży...»

«Lecz cuż to? — kżyknął Sędzia — co do mnie należy?

Ja się nie znałem, nawet nie widziałem z Jackiem;

Ledwiem słyszał o jego życiu hajdamackiem,

Siedząc wtenczas retorem w jezuickiej szkole,

Potem u Wojewody służąc za paholę.

Dano mi dobra, wziąłem; kazał pżyjąć Zosię,

Pżyjąłem, hodowałem, myślę o jej losie:

Dość mnie nudzi ta cała historyja babia!

A potem, czeguż jeszcze wlazł mi tu ten Hrabia?

Z jakim prawem do zamku? Wszak wiesz pżyjacielu,

On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu!

I ma mnie lżyć? a ja go zapraszać do zgody!»

«Bracie! — żekł ksiądz — ważne są do tego powody.

Pamiętasz, że Jacek hciał do wojska słać syna,

Potem w Litwie zostawił: cuż w tym za pżyczyna?

Oto w domu ojczyźnie potżebniejszy będzie.

Słyszałeś pewnie, o czym już gadają wszędzie,

O czym ja wiadomostki pżynosiłem nieraz:

Teraz czas już powiedzieć wszystko, czas już teraz!

Ważne żeczy, muj bracie! Wojna tuż nad nami!

Wojna o Polskę! bracie! Będziem Polakami!

Wojna niehybna! Kiedy z poselstwem tajemnem

Tu biegłem, wojsk forpoczty już stały nad Niemnem;

Napoleon już zbiera armiję ogromną,

Jakiej człowiek nie widział i dzieje nie pomną;

Obok Francuzów ciągnie polskie wojsko całe,

Nasz Józef, nasz Dąbrowski, nasze orły białe!

Już są w drodze; na pierwszy znak Napoleona

Pżejdą Niemen i — bracie! Ojczyzna wskżeszona!»

Sędzia, słuhając, z wolna okulary składał

I, wpatrując się mocno w księdza, nic nie gadał,

Westhnął głęboko, w oczah łzy się zakręciły...

Wreszcie porwał za szyję księdza z całej siły,

«Muj Robaku! — wołając — czy to tylko prawda?

Muj Robaku! — powtażał — czy to tylko prawda?

Ileż razy zwodzono! Pamiętasz? gadali:

Napoleon już idzie! i my już czekali!

Gadano: już w Koronie, już Prusaka pobił,

Wkracza do nas! A on! co? pokuj w Tylży zrobił!

Czy tylko prawda? Czy ty nie zwodzisz sam siebie?»

«Prawda — zawołał Robak — jak Pan Bóg na niebie!»

«Błogosławioneż niehaj będą usta, kture

To zwiastują! — żekł Sędzia — wznosząc ręce w gurę.

Nie pożałujesz twego poselstwa Robaku,

Nie pożałuje klasztor: dwieście owiec z braku

Daję na klasztor. Księże, tyś się wczoraj palił

Do mojego kasztanka i gniadosza hwalił:

Dziś, zaraz w tym kwestarskim wozie pujdą oba;

Dziś proś mnie, o co zehcesz, co ci się podoba,

Nie odmuwię!... Lecz o tym interesie całym

Z Hrabią, daj pokuj: skżywdził mnie, już zapozwałem;

Czyż wypada?»

Załamał ręce ksiądz zdziwiony.

Wlepiwszy oczy w Sędzię, ruszywszy ramiony,

Żekł : «To gdy Napoleon wolność Litwie niesie,

Gdy świat drży cały, to ty myślisz o procesie?

I jeszczeż po tym wszystkim, com tobie powiedział,

Będziesz spokojnie, ręce założywszy, siedział,

Gdy działać tżeba!» «Działać? Cuż?» Sędzia zapytał.

«Jeszcześ — żekł Robak — z oczu moih nie wyczytał?

Jeszcze serce nic tobie nie gada? Ah bracie!

Jeśli Soplicowskiej krwi kroplę w żyłah macie,

Uważ tylko: Francuzi udeżają z pżodu...

A gdyby z tyłu zrobić powstanie narodu?

Co myślisz? Nieh no Pogoń zarży, nieh na Żmudzi

Niedźwiedź ryknie! Ah, gdyby jakie tysiąc ludzi,

Gdyby hoć pięćset z tyłu na Moskwę natarło,

Powstanie jako pożar wkoło rozpostarło,

Gdybyśmy my, nabrawszy Moskwie harmat, znakuw,

Zwycięzcy szli powitać wybawcuw rodakuw?...

Ciągniemy! Napoleon, widząc nasze lance,

Pyta, co to za wojsko; my kżyczym: »Powstańce,

Najjaśniejszy Cesarzu! Litwa ohotnicy!«

Pyta: pod czyją wodzą? — »Sędziego Soplicy!«

Ah, ktuż by potem pisnąć śmiał o Targowicy?...

Bracie, puki Ponarom stać, Niemnowi płynąć,

Puty w Litwie Sopliców imieniowi słynąć;

Wnukuw, prawnukuw będzie Jagiełłów stolica

Wskazywać palcem, muwiąc: oto jest Soplica,

Z tyh Sopliców, co pierwsi zrobili powstanie!»

A na to Sędzia: «Mniejsza o ludzkie gadanie;

Nigdy nie dbałem bardzo o pohwały świata:

Bóg świadkiem, żem niewinien gżehuw mego brata;

W politykę jam nigdy bardzo się nie wdawał,

Użędując i ożąc mojej ziemi kawał.

Lecz jestem szlahcic, rad bym plamę domu zmazać;

Jestem Polak, dla kraju rad bym coś dokazać,

Hoć duszę oddać. W szablę nie byłem zbyt tęgi;

Wszakże, bierali ludzie i ode mnie cięgi,

Wie świat, że w czasie polskih ostatnih sejmikuw

Wyzwałem i zraniłem dwuh braci Buzwików,

Ktuży... Ale to mniejsza. Jakże wasze myśli?

Czy potżeba, żebyśmy zaraz w pole wyszli?

Stżelcuw zebrać, żecz łatwa; prohu mam dostatek;

W plebanii u księdza jest kilka armatek;

Pżypominam, iż Jankiel muwił, iż u siebie

Ma groty do lanc, że je mogę wziąć w potżebie;

Te groty pżywiuzł w pakah gotowyh z Królewca

Pod sekretem; weźmiem je, zaraz zrobim dżewca;

Szabel nam nie zabraknie; szlahta na koń wsiędzie,

Ja z synowcem na czele, i — jakoś to będzie!»

«O polska krwi! — zawołał Bernardyn wzruszony,

Z otwartymi skoczywszy na Sędzię ramiony —

Prawe dziecię Sopliców! Tobie Bóg pżeznacza

Oczyścić gżehy brata twojego tułacza!

Zawszem ciebie szanował; ale od tej hwili

Koham cię, jak gdybyśmy bracią sobie byli!...

Pżygotujemy wszystko; lecz wyjść nie czas jeszcze:

Ja sam wyznaczę miejsce i czas wam obwieszczę.

Wiem, że car wysiał gońcuw do Napoleona

Prosić o pokuj; wojna nie jest ogłoszona:

Lecz książę Józef słyszał od pana Biniona,

Francuza, co należy do cesarskiej rady,

Że się na niczym skończą wszystkie te układy,

Że będzie wojna. Książę wysłał mnie na zwiady,

Z rozkazem, żeby byli Litwini gotowi

Dowieść pżyhodzącemu Napoleonowi,

Że hcą złączyć się znowu z siostrą swą, Koroną,

I żądają, ażeby Polskę pżywrucono.

Tymczasem, bracie, z Hrabią tżeba pżyjść do zgody.

Jest to dziwak, fantastyk trohę, ale młody,

Poczciwy, dobry Polak: potżebny nam taki.

W rewolucyjah bardzo potżebne dziwaki:

Wiem z doświadczenia; nawet głupi się pżydadzą,

Byle tylko poczciwi i pod mądryh władzą.

Hrabia pan, ma u szlahty wielkie zahowanie,

Cały powiat ruszy się, jeśli on powstanie;

Znając jego majątek, każdy szlahcic powie:

Musi to być żecz pewna, gdy z nią są panowie.

Biegę do niego zaraz...» «Nieh się pierwszy zgłosi —

Żekł Sędzia — nieh pżyjedzie tu, nieh mnie pżeprosi;

Wszak jestem starszy wiekiem, jestem na użędzie!

Co się tycze procesu, sąd arbitruw będzie...»

Bernardyn tżasnął dżwiami. «No, szczęśliwa droga!»

Żekł Sędzia.

Ksiądz wpadł w powuz stojący u proga,

Tnie biczem konie, łehce lejcami po bokah;

Furknęła kałamaszka, ginie w mgły obłokah;

Tylko kiedy niekiedy kaptur mniha bury

Wznosi się nad tumany jako sęp nad hmury.

Woźny już dawniej wyszedł ku domowi Hrabi.

Jak lis bywalec, gdy go woń słoniny wabi,

Bieży ku niej, a stżelcuw zna fortele skryte,

Bieży, staje, pżysiada coraz, wznosi kitę

I wiatr nią jak wahlażem ku swym nozdżom tuli,

Pyta wiatru, czy stżelcy jadła nie zatruli:

Protazy zeszedł z drogi i wzdłuż sianożęci

Krąży około domu; pałkę w ręku kręci,

Udaje, że obaczył kędyś bydło w szkodzie.

Tak zręcznie lawirując, stanął pży ogrodzie;

Shylił się, bieży, żekłbyś iż derkacza tropi:

Aż nagle skoczył pżez płot i wpadł do konopi.

W tej zielonej, pahnącej i gęstej kżewinie

Koło domu jest pewny pżytułek źwieżynie

I ludziom. Nieraz zając zdybany w kapuście

Skacze skryć się w konopiah bezpieczniej niż w hruście:

Bo go dla gęstwi ziela ani hart nie zgoni,

Ani ogar wywietży dla zbyt tęgiej woni.

W konopiah człowiek dworski, uhodząc kańczuka

Lub pięści, siedzi ciho, aż się pan wyfuka.

I nawet często zbiegli od rekruta hłopi,

Gdy ih żąd śledzi w lasah, siedzą śrud konopi.

I stąd to w czasie bitew, zajazduw, tradowań,

Obie strony nie szczędzą wielkih usiłowań,

Ażeby stanowisko zająć konopiane,

Kture z pżodu ciągnie się aż pod dworską ścianę,

A z tyłu, pospolicie stykając się z hmielem,

Kryje atak i odwrut pżed niepżyjacielem.

Protazy, hoć człek śmiały, uczuł nieco strahu:

Bo pżypomniał z samego rośliny zapahu

Rużne swoje dawniejsze woźnieńskie pżypadki,

Jedne po drugih, biorąc konopie na świadki:

Jako raz zapozwany szlahcic z Telsz, Dzindolet,

Rozkazał mu, oparłszy o piersi pistolet,

Wleźć pod stuł i uw pozew psim głosem odszczekać,

Że Woźny musiał co thu w konopie uciekać.

Jak puźniej Wołodkowicz, pan dumny, zuhwały,

Co rozpędzał sejmiki, gwałcił trybunały,

Pżyjąwszy użędowy pozew, zdarł na sztuki,

I postawiwszy pży dżwiah z kijami hajduki,

Sam nad Woźnego głową tżymał goły rapier,

Kżycząc: «Albo cię zetnę, albo zjedz twuj papier!»

Woźny niby jeść zaczął, jak człowiek roztropny,

Aż skradłszy się do okna, wpadł w ogrud konopny.

Wprawdzie już wtenczas w Litwie nie było zwyczajem

Opędzać się od pozwuw szablą lub nahajem,

I ledwie Woźny czasem usłyszał łajanie:

Ale Protazy o tej obyczajuw zmianie

Wiedzieć nie mugł, bo dawno już pozwuw nie naszał.

Hoć zawsze gotuw, hoć się Sędziemu sam wpraszał,

Sędzia dotąd, pżez winny wzgląd na lata stare,

Odmawiał jego prośbom; dziś pżyjął ofiarę,

Dla naglącej potżeby.

Woźny patży, czuwa:

Ciho wszędzie; w konopie z wolna ręce wsuwa,

I rozhylając gęstwę badyluw, w jażynie

Jako rybak pod wodą nurkujący płynie;

Wzniusł głowę: ciho wszędzie; do okien się skrada:

Ciho wszędzie; pżez okna głąb pałacu bada:

Pusto wszędzie; na ganek whodzi nie bez strahu,

Odmyka klamkę i pusto jak w zaklętym gmahu;

Dobywa pozew, czyta głośno oświadczenie.

A wtem usłyszał turkot, uczuł serca drżenie,

Hciał uciec... gdy ode dżwi zaszła mu osoba:

Szczęściem znajoma! Robak! Zdziwili się oba.

Widno, że Hrabia kędyś ruszył z całym dworem,

I bardzo śpieszył, bo dżwi zostawił otworem.

Widać, że się uzbrajał: leżały dwururki

I sztućce na podłodze, dalej sztenfle, kurki,

I nażędzia ślusarskie, kturymi rynsztunki

Poprawiano; proh, papier: robiono ładunki.

Czy Hrabia z całym dworem wyjehał na łowy?

Ale po cuż broń ręczna? Tu szabla bez głowy

Zardzewiała, tam leży szpada bez temlaku:

Zapewne wybierano oręż z tego braku,

I poruszono nawet stare broni składy.

Robak obejżał pilnie rusznice i szpady,

A potem do folwarku wybrał się na zwiady,

Szukając sług, żeby się rozpytać o Hrabię.

W pustym folwarku ledwie wynalazł dwie babie,

Od kturyh słyszy, że pan i dworska drużyna

Ruszyli tłumnie, zbrojnie, drogą do Dobrzyna.

Słynie szeroko w Litwie Dobrzyński zaścianek

Męstwem swoih szlahcicuw, pięknością szlahcianek.

Niegdyś możny i ludny: bo gdy krul Jan Trzeci

Obwołał pospolite ruszenie pżez wici,

Horąży wojewudztwa z samego Dobrzyna

Pżywiudł mu sześćset zbrojnej szlahty. Dziś rodzina

Zmniejszona, zubożała. Dawniej w pańskih dworah

Lub wojsku, na zajazdah, sejmikowyh zborah,

Zwykli byli Dobrzyńscy żyć o łatwym hlebie:

Teraz, zmuszeni sami pracować na siebie

Jako zaciężne hłopstwo! tylko że siermięgi

Nie noszą, lecz kapoty białe w czarne pręgi,

A w niedzielę kontusze. Struj także szlahcianek

Najuboższyh rużni się od hłopskih katanek:

Zwykle hodzą w drylihah albo perkaliczkah,

Bydło pasą nie w łapciah z kory, lecz w tżewiczkah,

I żną zboże, a nawet pżędzą w rękawiczkah.

Rużnili się Dobrzyńscy między Litwą bracią

Językiem swoim, tudzież wzrostem i postacią.

Czysta krew lacka, wszyscy mieli czarne włosy,

Wysokie czoła, czarne oczy, orle nosy;

Z Dobrzyńskiej ziemi rud swuj starożytny wiedli,

A hoć od lat czterystu na Litwie osiedli,

Zahowali mazurską mowę i zwyczaje.

Jeśli ktury z nih dziecku imię na hżcie daje,

Zawsze zwykł za patrona brać koronijasza;

Świętego Bartłomieja albo Matyjasza:

Tak Syn Macieja zawżdy zwał się Bartłomiejem,

A znowu Bartłomieja syn zwał się Maciejem:

Kobiety wszystkie hżczono Kachny lub Maryny.

By rozeznać się wpośrud takiej mieszaniny,

Brali rużne pżydomki od jakiej zalety

Lub wady, tak mężczyźni jako i kobiety.

Mężczyznom czasem kilka dawano pżydomkuw,

Na znak pogardy albo szacunku spułziomkuw;

Czasem jedenże szlahcic inaczej w Dobrzynie,

A pod innym nazwiskiem u sąsiaduw słynie;

Dobrzyńskich naśladując, inna szlahta bliska

Brała ruwnież pżydomki, zwane imioniska.

Teraz ih każda prawie używa rodzina,

A żadki wie, iż mają początek z Dobrzyna,

I były tam potżebne: kiedy w reszcie kraju

Głupim naśladownictwem weszły do zwyczaju.

Więc Matyjasz Dobrzyński, ktury stał na czele

Całej rodziny, zwan był Kurkiem na kościele;

Potem, z siedemset dziewięćdziesiąt czwartym rokiem

Odmieniwszy pżydomek, ohżcił się Zabokiem;

Toż Królikiem Dobrzyńscy mianują go sami,

A Litwini nazwali Maćkiem nad Maćkami.

Jak on nad Dobrzyńskimi, dom jego nad siołem

Panował, stojąc między karczmą i kościołem.

Widać żadko zwiedzany, mieszka w nim hołota:

Bo brama sterczy bez wrut, ogrody bez płota,

Niezasiane, na gżędah już porosły bżozki;

Pżecież ten folwark zdał się być stolicą wioski,

Iż kształtniejszy od innyh hat, bardziej rozległy,

I prawą stronę, gdzie jest świetlica, miał z cegły.

Obok lamus, spihż, gumno, obora i stajnie,

Wszystko w kupie, jak bywa u szlahty zwyczajnie;

Wszystko nadzwyczaj stare, zgniłe. Domu dahy

Świeciły się, jak gdyby od zielonej blahy,

Od mhu i trawy, ktura buja jak na łące.

Po stżehah gumien niby ogrody wiszące

Rużnyh roślin, pokżywa i krokos czerwony,

Żułta dziewanna, szczyru barwiste ogony.

Gniazda ptastwa rużnego, w stryhah gołębniki,

W oknah gniazda jaskułcze, u progu kruliki

Białe skaczą i ryją w niedeptanej darni.

Słowem: dwur na kształt klatki albo krulikarni.

A dawniej był obronny! Pełno wszędzie śladuw,

Że wielkih i że częstyh doznawał napaduw.

Pod bramą dotąd w trawie, jak dziecięca głowa,

Wielka leżała kula żelazna działowa

Od czasuw szwedzkih; niegdyś skżydło wrut otwarte

Bywało o tę kulę jak o głaz oparte.

Na dziedzińcu, spomiędzy piołunu i hwastu,

Wznoszą się stare szczęty kżyżuw kilkunastu

Na ziemi nieświęconej: znać, że tu howano

Poległyh śmiercią nagłą i niespodziewaną.

Kto by uważał z bliska lamus, spihż i hatę,

Ujży ściany od ziemi do szczytu pstrokate

Niby rojem owaduw czarnyh: w każdej plamie

Siedzi we środku kula jak tżmiel w ziemnej jamie.

U dżwi domostwa wszystkie klamki, ćwieki, haki

Albo ucięte, albo noszą szabel znaki:

Pewnie tu probowano hartu zygmuntuwek,

Kturymi można śmiało ćwieki obciąć z głuwek,

Lub hak pżerżnąć, w bżeszczocie nie zrobiwszy szczerby.

Nade dżwiami, Dobrzyńskich widne były herby;

Lecz armaturę — seruw zasłoniły pułki

I zasklepiły gęsto gniazdami jaskułki.

Wewnątż samego domu, w stajni i wozowni,

Pełno znajdziesz rynsztunkuw, jak w starej zbrojowni.

Pod dahem wiszą cztery ogromne szyszaki,

Ozdoby czuł marsowyh: dziś Wenery ptaki,

Gołębie, w nih gruhając karmią swe pisklęta.

W stajni kolczuga wielka nad żłobem rozpięta

I pierścieniasty panceż służą za drabinę,

W kturą hłopiec zażuca źrebcom dzięcielinę.

W kuhni kilka rapieruw kuharka bezbożna

Odhartowała, kładąc je w piec zamiast rożna;

Buńczukiem, łupem z Wiednia, otżepywa żarna:

Słowem, wygnała Marsa Ceres gospodarna

I panuje z Pomoną, Florą i Wertumnem

Nad Dobrzyńskiego domem, stodołą i gumnem.

Ale dziś muszą znowu ustąpić boginie:

Mars powraca.

O świcie zjawił się w Dobrzynie

Konny posłaniec; biega od haty do haty,

Budzi jak na pańszczyznę. Wstają szlahta braty,

Napełniają się ciżbą zaścianku ulice,

Słyhać kżyk w karczmie, widać w plebanii świéce.

Biega; jeden drugiego pyta co to znaczy,

Staży składają radę, młudź konie kulbaczy,

Kobiety zatżymują, hłopcy się szamocą,

Rwą się biec, bić się, ale nie wiedzą z kim, o co?

Muszą hcąc nie hcąc zostać. W mieszkaniu plebana

Trwa rada długa, tłumna, strasznie zamieszana;

Aż nie mogąc zdań zgodzić, na koniec stanowi

Pżełożyć całą sprawę ojcu Maciejowi.

Siedemdziesiąt dwa lat liczył Maciej, stażec dziarski

Niskiego wzrostu, dawny konfederat barski.

Pamiętają i swoi, i niepżyjaciele

Jego damaskowaną kżywą karabelę,

Kturą piki i sztyki żezał na kształt sieczki,

I kturej żartem skromne dał imię Rózeczki.

Z konfederata stał się stronnikiem krulewskim,

I tżymał z Tyzenhauzem, podskarbim litewskim;

Lecz gdy krul w Targowicy pżyjął uczestnictwo,

Maciej opuścił znowu krulewskie stronnictwo.

I stąd to, że pżehodził partyi tak wiele,

Nazywany był dawniej Kurkiem na kościele:

Że jak kurek za wiatrem horągiewkę zwracał.

Pżyczynę zmian tak częstyh na prużno byś macał:

Może Maciej zbyt wojnę lubił; zwyciężony

W jednej stronie, znuw bitwy szukał z drugiej strony?

Może, bystry polityk, duh czasu zbadywał,

I tam szedł, gdzie ojczyzny dobro upatrywał?

Kto wie! To pewna, że go nigdy nie uwiodły

Ani hęć osobistej hwały, ni zysk podły,

I że nigdy z moskiewską partyją nie tżymał;

Na sam widok Moskala pienił się i zżymał.

By nie spotkać Moskala, po kraju zaboże

Siedział w domu jak niedźwiedź, gdy ssie łapę w boże.

Ostatni raz wojował, poszedłszy z Ogińskim

Do Wilna, gdzie służyli oba pod Jasińskim,

I tam z Rózeczką cuduw dokazał odwagi.

Wiadomo, że sam jeden skoczył z wałuw Pragi

Bronić pana Pocieja, ktury odbieżany

Na placu boju, dostał dwadzieścia tży rany.

Myślano długo w Litwie, że obu zabito:

Wrucili oba, każdy pokłuty jak sito.

Pan Pociej, zacny człowiek, hciał zaraz po wojnie

Obrońcę Dobrzyńskiego wynagrodzić hojnie;

Dawał mu folwark pięciu dymuw w dożywocie

I wyznaczył mu rocznie tysiąc złotyh w złocie.

Lecz Dobrzyński odpisał: «Nieh Pociej Macieja

A nie Maciej Pocieja ma za dobrodzieja».

Odmuwił więc folwarku i nie pżyjął płacy;

Sam wruciwszy do domu, żył z własnej rąk pracy,

Sprawując ule dla pszczuł, lekarstwa dla bydła,

Szląc na targ kuropatwy, kture łowił w sidła

I polując na źwieża.

Było dość w Dobrzynie

Staryh ludzi roztropnyh, ktuży po łacinie

Umieli i w palestże ćwiczyli się z młodu;

Było dość majętniejszyh: a z całego rodu

Maciek prostak ubogi był najwięcej czczony,

Nie tylko jako rębacz Rózeczką wsławiony,

Lecz jako człek mądrego i pewnego zdania,

Znający dzieje kraju, rodziny podania.

Zaruwno świadom prawa jak i gospodarstwa,

Wiedział także sekreta stżelcuw i lekarstwa;

Pżyznawano mu nawet (czemu pleban pżeczy)

Wiadomość nadzwyczajnyh i nadludzkih żeczy.

To pewna, że powietża zmiany zna dokładnie,

I częściej niż kalendaż gospodarski zgadnie.

Nie dziw tedy, że czy to siejbę rozpoczynać,

Czy wiciny wyprawiać, czy zboże zażynać,

Czy procesować, czyli zawierać układy:

Nie działo się w Dobrzynie nic bez Maćka rady.

Wpływu takiego stażec bynajmniej nie szukał;

Owszem, hciał się go pozbyć, klientuw swyh fukał,

I najczęściej wypyhał milczkiem za dżwi domu.

Rady żadko udzielał i nie lada komu;

Ledwie w niezmiernie ważnyh sporah lub umowah

Pytany, wyżekł zdanie i w niewielu słowah.

Myślano, że dzisiejszej podejmie się sprawy

I stanie swą osobą na czele wyprawy;

Bo bijatykę lubił niezmiernie za młodu

I był niepżyjacielem moskiewskiego rodu.

Właśnie staruszek hodził po samotnym dwoże,

Nucąc piosenkę: Kiedy ranne wstają zoże,

Rad, że się wypogadza. Mgła nie szła do gury,

Jak się dziać zwykło, kiedy zbierają się hmury,

Ale coraz spadała. Wiatr rozwinął dłonie

I mgłę muskał, wygładzał, rozścielał na błonie;

Tymczasem słonko z gury tysiącem promieni

Tło pżetyka, pośrebża, wyzłaca, rumieni.

Jak para mistżuw w Słucku lity pas wyrabia:

Dziewica siedząc w dole krośny ujedwabia

I tło ręką wygładza, tymczasem tkacz z gury

Zżuca jej nitki srebra, złota i purpury,

Twożąc barwy i kwiaty: tak dziś ziemię całą

Wiatr tumanami osnuł, a słońce dzieżgało.

Maciej ogżał się słońcem, zakończył pacieże,

I już się do swojego gospodarstwa bieże.

Wyniusł traw, liścia; usiadł pżed domem i świsnął:

Na ten świst ruj krulikuw spod ziemi wytrysnął.

Jako narcyzy nagle wykwitłe nad trawę,

Bielą się długie słuhy; pod nimi jaskrawe

Pżeświecają się oczki jak krwawe rubiny,

Gęsto wszyte w aksamit zielonej darniny.

Już kruliki na łapkah stają; każdy słuha,

Patży; na koniec cała tżudka białopuha

Bieży do starca liśćmi kapusty znęcona,

Do nug mu, na kolana skacze, na ramiona.

On, sam biały jak krulik, lubi ih gromadzić

Wkoło siebie i ręką ciepły ih puh gładzić;

A drugą ręką z czapki proso w trawę miota

Dla wrubluw: spada z dahuw kżykliwa hołota.

Gdy się staruszek bawił widokiem biesiady,

Nagle kruliki znikły w ziemi, a gromady

Wrubluw na dah uciekły pżed gośćmi nowymi,

Ktuży szli do folwarku krokami prędkiemi.

Byli to z plebanii pżez szlahty gromadę

Posłowie wyprawieni do Maćka po radę.

Z dala witając starca niskimi ukłony

Żekli: «Nieh będzie Jezus Chrystus pohwalony»

«Na wieki wiekuw, amen» stażec odpowiedział,

A gdy się o ważności poselstwa dowiedział,

Prosi do haty. Weszli, zasiadają ławę;

Pierwszy z posłuw stał w środku i jął zdawać sprawę.

Tymczasem szlahty coraz gęściej pżybywało:

Dobrzyńscy prawie wszyscy, sąsiaduw niemało

Z okolicznyh zaściankuw, zbrojni i bezbronni,

W kałamaszkah i bryczkah, i piesi, i konni.

Stawią wozy, podjezdki do bżezinek wiążą,

Ciekawi skutku narad koło domu krążą;

Już izbę napełnili, kupią się do sieni,

Inni słuhają, w okna głowami wciśnieni.

Księga siudma

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga siudma

Rada

Zbawienne rady Bartka zwanego Prusak — Głos żołnierski Maćka Chrzciciela — Głos polityczny pana Buchmana — Jankiel radzi ku zgodzie, kturą Scyzoryk rozcina — Rzecz Gerwazego, z kturej okazują się wielkie skutki wymowy sejmowej — Protestacja starego Maćka — Nagłe pżybycie posiłkuw wojennyh zrywa naradę — Hejże na Soplicę!

Z kolei Bartek poseł żecz swą wyprowadzał.

Ten, że często na strugah do Królewca hadzał,

Nazwany był Prusakiem od swyh spułrodakuw:

Pżez żart, bo nienawidził okropnie Prusaków,

Hoć lubił o nih gadać. Człek podeszły w lata,

W podrużah swyh dalekih wiele zwiedził świata;

Gazet pilny czytelnik, polityki świadom,

W niebytność Maćka zwykle pżewodził obradom.

Ten tak żecz kończył:

«Nie jest to, panie Macieju,

Bracie muj, a nas wszystkih Ojcze Dobrodzieju,

Nie jest to marna pomoc. Ja bym na Francuzów

Spuścił się w czasie wojny, jak na cztereh tuzuw:

Lud bitny, a od czasuw pana Tadeusza

Kościuszki, świat takiego nie miał genijusza

Wojennego, jak wielki cesaż Bonaparte.

Pamiętam, kiedy pżeszli Francuzi pżez Wartę;

Bawiłem za granicą wtenczas, w roku pańskim

Tysiącznym osimsetnym szustym; właśnie z Gdańskiem

Handlowałem, a krewnyh mam wiele w Poznańskiem.

Jeździłem ih odwiedzić; więc z panem Józefem

Grabowskim, ktury teraz jest rejmentu szefem,

A poduwczas żył na wsi blisko Obiezierza,

Polowaliśmy sobie na małego źwieża.

Był pokuj w Wielkopolszcze, jak teraz na Litwie;

Wtem nagle rozeszła się wieść o strasznej bitwie.

Pżybiegł do nas posłaniec od pana Towdena:

Grabowski list pżeczytał, kżyknął: «Jena! Jena!

Zbito Prusaków na łeb, na szyję, wygrana!»

Ja, z konia zsiadłszy, zaraz padłem na kolana,

Dziękując Panu Bogu... Do miasta jedziemy,

Niby dla interesu, niby nic nie wiemy:

Aż tu widzimy wszystkie landraty, hofraty,

Komisaże i wszystkie podobne psubraty

Kłaniają się nam nisko; każdy drży, blednieje,

Jako owad prusaczy, gdy wżątkiem kto zleje.

My śmiejąc się, trąc ręce, prosim uniżenie

O nowinki? pytamy, co słyhać o Jenie?

Tu ih strah zdjął; dziwią się, że o klęsce owej

Już wiemy; kżyczą Niemcy: «Ahary Got! o wej!»

Spuściwszy nos, do domuw, z domuw dalej w nogi —

O, to był rwetes! Wszystkie wielkopolskie drogi

Pełne uciekającyh. Niemczyska jak mrowie

Pełzną, ciągną pojazdy, kture lud tam zowie

Wageny i fornalki; mężczyźni, kobiety,

Z fajkami, z imbryczkami, wleką pudła, bety;

Drapią jak mogą. A my milczkiem whodzim w radę:

Hejże na koń, pomieszać Niemcom rejteradę!

Nuż landratom tłuc w karki, z hofratuw dżeć shaby,

A heruw oficeruw łowić za harcaby!

A jenerał Dąbrowski wpada do Poznania

I cesarski pżynosi rozkaz: do powstania!

W tydzień jeden tak lud nasz Prusaków wyhłostał

I wygnał, na lekarstwo Niemca byś nie dostał!

Gdyby się tak obrucić i gracko, i raźnie,

I u nas w Litwie sprawić Moskwie taką łaźnię?

He, co myślisz Macieju? Jeśli z Bonapartem

Moskwa dże koty, to on wojuje nie żartem:

Bohater pierwszy w świecie, a wojsk ma bez liku!

He, cuż myślisz Macieju, nasz ojcze Króliku?»

Skończył. Czekają wszyscy Macieja wyroku.

Maciej głowy nie ruszył ani podniusł wzroku,

Tylko ręką kilkakroć udeżył po boku,

Jak gdyby szabli szukał (od zaboru kraju

Szabli nie nosił; pżecież z dawnego zwyczaju,

Na wspomnienie Moskala, zawsze rękę zwracał

Na lewy bok: zapewne Rózeczki swej macał;

I stąd był nazywany powszehnie Zabokiem).

Już wzniusł głowę; słuhają w milczeniu głębokiem.

Maciej oczekiwanie powszehne omylił,

Nahmużył brwi i znowu głowę na pierś shylił.

Na koniec odezwał się, z wolna każde słowo

Wymawiając z pżyciskiem, a w takt kiwał głową.

«Ciho! skądże ta cała nowina pohodzi?

Jak daleko Francuzi? kto nimi dowodzi?

Czy już wojnę zaczęli z Moskwą? gdzie i o co?

Kturędy mają ciągnąć? z jaką idą mocą?

Wiele piehoty, jazdy? Kto wie, niehaj gada!»

Milczała patżąc na się kolejno gromada.

«Radziłbym — żecze Prusak — czekać bernardyna

Robaka, bo od niego pohodzi nowina;

Tymczasem posłać pewnyh szpieguw nad granicę,

I po cihu uzbrajać całą okolicę,

A tymczasem ostrożnie całą żecz prowadzić,

Aby Moskalom naszyh zamiaruw nie zdradzić».

«He! czekać? szczekać? zwlekać?» pżerwał Maciej drugi

Ohżczony Kropicielem, od wielkiej maczugi,

Kturą zwał Kropidełkiem. Miał ją dziś pży sobie;

Stanął za nią, na gałce zwiesił ręce obie,

Na ręku oparł brodę, kżycząc: «Czekać! zwlekać!

Sejmikować! Hem, trem, brem, a potem uciekać!

Ja w Prusach nie bywałem; rozum krulewiecki

Dobry dla Prus, a u mnie jest rozum szlahecki.

To wiem: że kto hce bić się, nieh Kropidło hwyta;

Kto umierać, ten księdza nieh woła, i kwita!

Ja hcę żyć, bić! Bernardyn po co? czy my żaki?

Co mi tam Robak: otuż, my będziem robaki,

I dalej Moskwę toczyć! Trem, brem, szpiegi, wzwiady;

Wiecie wy, co to znaczy? Oto, że wy dziady,

Niedołęgi! He, bracia, to wyżła żecz tropić,

Bernardyńska kwestować, a moja żecz: kropić;

Kropić, kropić i kwita!» Tu maczugę głasnął,

Za nim cały tłum szlahty «Kropić, kropić!» wżasnął.

Poparł stronę Chrzciciela, Bartek zwan Brzytewka

Od szabli cienkiej, tudzież Maciej, zwan Konewka

Od sztućca ktury naszał, z gardłem tak szerokiem,

Że zeń jak z konwi tuzin kulek lał potokiem.

Oba kżyczeli: «Wiwat Chrzciciel z kropidełkiem!»

Prusak hciał muwić, ale zgłuszono go zgiełkiem

I śmiehem; «Precz — wołano — precz Prusaki thuże!

Kto thuż, nieh w bernardyńskim howa się kaptuże!»

Wtem znowu głowę z wolna podniusł Maciej stary,

I zaczęły cokolwiek uciszać się gwary:

«Nie drwijcie — żekł — z Robaka; znam go, to ćwik kleha,

Ten robaczek większego od was zgryzł ożeha.

Raz go tylko widziałem: ledwiem okiem żucił,

Poznałem co za ptaszek; ksiądz oczy odwrucił,

Lękając się, żebym go nie zaczął spowiadać;

Ale to żecz nie moja, wiele o tym gadać!

On tu nie pżyjdzie; prużno wzywać bernardyna.

Jeśli od niego wyszła ta cała nowina,

To kto wie, w jakim celu: bo to bies księżyna!

Jeśli prucz tej nowiny nic więcej nie wiecie:

Więc po coście tu pżyszli? i czego wy hcecie?»

«Wojny!» kżyknęli. — «Jakiej?» spytał. — Zawołali:

«Wojny z Moskalem! Bić się! Hejże na Moskali!»

Prusak wciąż wołał, a głos coraz wyżej wznosił;

Aż posłuhanie częścią ukłonem wyprosił,

Częścią zdobył swą mową kżykliwą i cienką.

«I ja hcę bić się — wołał tłukąc się w pierś ręką —

Hoć kropidła nie noszę, drągiem od wiciny

Sprawiłem raz Prusakom czterem dobre hżciny,

Ktuży mię po pjanemu hcieli w Preglu topić».

«Toś zuh Bartku — żekł Chrzciciel — dobże! kropić, kropić!»

«Ależ, najsłodszy Jezu! tżeba pierwej wiedzieć

Z kim wojna? o co? tżeba to światu powiedzieć —

Wołał Prusak — bo jakże lud ruszy za nami?

Gdzie pujdzie, kiedy gdzie iść, my nie wiemy sami?

Bracia szlahta! Panowie! potżeba rozsądku!

Dobrodzieje! potżeba ładu i pożądku!

Hcecie wojny, więc zrubmy konfederacyją;

Obmyślmy, gdzie zawiązać i pod laską czyją?

Tak było w Wielkopolszcze: widzim rejteradę

Niemiecką: cuż my robim? whodzim tajnie w radę,

Uzbrajamy i szlahtę, i włościan gromadę;

Gotowi, Dąbrowskiego czekamy rozkazu;

Na koniec, hejże na koń! powstajem od razu!»

«Proszę o głos!» zawołał pan komisaż z Klecka,

Człowiek młody, pżystojny, ubrany z niemiecka.

Zwał się Buchman, lecz Polak był, w Polsce się rodził;

Nie wiedzieć pewnie, czyli ze szlahty pohodził,

Lecz o to nie pytano; i wszyscy Buchmana

Szacowali, iż służył u wielkiego pana,

Był dobry patryjota i pełen nauki,

Z ksiąg obcyh wyuczył się gospodarstwa sztuki,

I dubr administracją prowadził pożądnie;

O polityce także wnioskował rozsądnie,

Pięknie pisać i gładko umiał się wysławiać.

Zatem umilkli wszyscy, kiedy jął rozprawiać:

«Proszę o głos!» powtużył, po dwakroć odhżąknął,

Ukłonił się i usty dźwięcznymi tak bżąknął:

«Preopinanci moi w swyh głosah wymownyh

Dotknęli wszystkih punktuw stanowczyh i głownyh,

Dyskusyją na wyższe wznieśli stanowisko;

Mnie tylko pozostaje, w jedno zjąć ognisko

Żucone trafne myśli i rozumowania:

Mam nadzieję w ten sposub spżeczne zgodzić zdania.

Dwie części w dyskusyji całej uważałem;

Podział już jest zrobiony, idę tym podziałem.

Napżud: dlaczego mamy pżedsiębrać powstanie?

W jakim duhu? to pierwsze żywotne pytanie;

Drugie, rewolucyjnej władzy się dotycze:

Podział jest trafny, tylko pżewrucić go życzę.

Napżud zacząć od władzy: skoro pojmiem władzę,

Z niej powstania istotę, duh, cel, wyprowadzę.

Co do władzy więc — kiedy oczyma pżebiegam

Dzieje całej ludzkości, i cuż w nih spostżegam?

Oto, rud ludzki dziki, w lasah rozpieżhniony,

Skupia się, zbiera, łączy dla wspulnej obrony,

Obmyśla ją; i to jest najpierwsza obrada.

Potem każdy wolności własnej cząstkę składa

Dla dobra powszehnego: to pierwsza ustawa,

Z kturej jako ze źrudła płyną wszystkie prawa.

Widzimy tedy, że żąd umową się twoży,

Nie pohodząc, jak mylnie sądzę, z woli Bożej.

Owoż, żąd na kontrakcie oparłszy społecznym,

Podział władzy już tylko jest skutkiem koniecznym».

«Otuż są i kontrakty! Kijowskie czy mińskie? —

Żekł stary Maciej — owoż i żądy babińskie!

Panie Buchman, czy Bóg nam hciał cara nażucić,

Czy diabeł, ja z waszmością nie będę się kłucić:

Panie Buchman, gadaj Waść, jakby cara zżucić».

«Tu sęk — kżyknął Kropiciel — gdybym mugł podskoczyć

Do tronu i Kropidłem, plusk, raz cara zmoczyć:

To już by on nie wrucił, ni kijowskim traktem,

Ni mińskim, ni za żadnym Buchmana kontraktem;

Aniby go wskżesili z mocy bożej popi,

Ni z mocy Belzebuba — ten mi zuh, kto kropi.

Panie Buchman, waścina żecz bardzo wymowna,

Ale wymowa szum, drum: kropić! to żecz głuwna».

«To, to, to!» pisnął, ręce trąc, Bartek Brzytewka,

Od Chrzciciela do Maćka biegając jak cewka

Od jednej strony krosien pżeżucana w drugą:

«Tylko ty, Maćku z Rózgą, ty, Maćku z maczugą;

Tylko zgudźcie się: dalbug, pobijem na druzgi

Moskala; Brzytew idzie pod komendę Rózgi».

«Komenda — pżerwał Chrzciciel — dobra ku paradzie;

U nas była komenda w kowieńskiej brygadzie

Krutka a węzłowata: strasz, sam się nie strahaj;

Bij, nie daj się; postępuj często, gęsto mahaj:

Szah, mah!» «To — pisnął Brzytwa — to mi regulament!

Po co tu pisać akta, po co psuć atrament?

Konfederacji tżeba? o to cała spżeczka?

Jest Marszałek nasz Maciej, a laska Rózeczka».

«Nieh żyje — kżyknął Chrzciciel — Kurek na Kościele!»

Szlahta odpowiedziała. «Wiwant Kropiciele!»

Ale w kątah szmer powstał, hoć w środku tłumiony;

Widać, że się rozdziela rada na dwie strony.

Buchman kżyknął: «Ja zgody nigdy nie pohwalam!

To muj system!» Ktoś drugi wżasnął: «Nie pozwalam!»

Inni z kątuw wturują. Nareszcie głos gruby

Ozwał się pżybyłego szlahcica Skołuby:

«Cuż to, Państwo Dobrzyńscy! A to co się święci?

A my, czy to będziemy z pod prawa wyjęci?

Kiedy nas zapraszano z naszego zaścianku,

A zapraszał nas klucznik Rębajło Mopanku,

Muwiono nam, że wielkie żeczy dziać się miały,

Że tu nie o Dobrzyńskich, lecz o powiat cały,

O całą szlahtę idzie; toż i Robak bąkał,

Hoć nigdy nie dokończył i zawsze się jąkał,

I ciemno się tłumaczył. Wreszcie, koniec końcuw,

My zjehali, sąsiaduw zwołali pżez gońcuw.

Nie sami tu panowie Dobrzyńscy jesteście;

Z rużnyh innyh zaściankuw jest tu nas ze dwieście:

Wszyscy więc radźmy. Jeśli potżeba marszałka,

Głosujmy wszyscy; ruwna u każdego gałka.

Nieh żyje ruwność!»

Zatem dwaj Terajewicze

I czterej Stypułkowscy i tżej Mickiewicze,

Kżyknęli: «Wiwat ruwność!» stając za Skołubą.

Tymczasem Buchman wołał: «Zgoda będzie zgubą!»

Kropiciel kżyczał: «Bez was obejdziem się sami;

Nieh żyje nasz marszałek, Maciek nad Maćkami!

Hej do laski!» Dobrzyńscy kżyczą: «Zapraszamy!»

A obca szlahta woła w głos: «Nie pozwalamy!»

Rozstryha się tłum na dwie kupy rozdzielony,

I kiwając głowami w dwie pżeciwne strony,

Tamci: «Nie pozwalamy!» — ci kżyczą: «Prosiemy!»

Maciek stary w pośrodku jeden siedział niemy,

I jedna głowa jego była nieruhoma.

Pżeciw niemu stał Chrzciciel zwieszony rękoma

Na maczudze, a głową na końcu maczugi

Wspartą kręcił, jak tykwą wbitą, na kij długi,

I na pżemiany to w tył, to się napżud kiwał,

I ustawicznie «Kropić, kropić!» wykżykiwał.

Wzdłuż izby zaś pżebiegał Brzytewka ruhawy

Ciągle od Kropiciela do Macieja ławy.

Konewka zaś powoli wszeż izbę pżehodził

Od Dobrzyńskich do szlahty: niby to ih godził;

Jeden wciąż wołał «Golić» a drugi «Zalewać!»

Maciek milczał; lecz widno, że się zaczął gniewać./

Ćwierć godziny wżał hałas, gdy nad tłum wżeszczący,

Ze środka głuw, wyskoczył w gure słup błyszczący:

Był to rapier sążnistej długości, szeroki

Na całą piędź, a sieczny na obadwa boki,

Widocznie miecz teutoński z norymberskiej stali

Ukuty: wszyscy milcząc na broń poglądali.

Kto ją podniusł? nie widać; lecz zaraz zgadniono:

«To Scyzoryk! nieh żyje Scyzoryk! — kżykniono —

Wiwat Scyzoryk, klejnot Rębajłów zaścianku!

Wiwat Rębajło, Szczerbiec, Półkozic, Mopanku!»

Wnet Gerwazy (to on był) pżez tłum się pżecisnął

Na środek izby, wkoło Scyzorykiem błysnął;

Potem w duł hyląc ostże na znak powitania

Pżed Maćkiem, żekł: «Ruzeczce Scyzoryk się kłania.

Bracia szlahta, Dobrzyńscy! Ja nie będę radził

Nic a nic; powiem tylko, po com was zgromadził:

A co robić, jak robić, decydujcie sami.

Wiecie, słuh dawno hodzi między zaściankami,

Że się na wielkie żeczy zanosi na świecie;

Ksiądz Robak o tym gadał: wszakże wszyscy wiecie?»

«Wiemy!» kżyknęli — «Dobże. Owoż mądrej głowie —

Ciągnął muwca, spojżawszy bystro — dość dwie słowie.

Nieprawdaż?» «Prawda» żekli. «Gdy cesaż francuski —

Żekł Klucznik — stąd pżyciąga, a stamtąd car ruski:

Więc wojna; car z cesażem, krulowie z krulami

Pujdą za łby, jak zwykle między monarhami.

A nam czy siedzieć ciho? Gdy wielki wielkiego

Będzie dusić: my duśmy mniejszyh, każdy swego.

Z gury i z dołu, wielcy wielkih, małyh mali,

Jak zaczniem ciąć, tak całe szelmostwo się zwali,

I tak zakwitnie szczęście i Rzeczpospolita.

Nieprawdaż?» «Prawda — żekli — jakby z książki czyta».

«Prawda — powtużył Chrzciciel — krop a krop i kwita».

«Ja zawsze gotuw golić» ozwał się Brzytewka;

«Tylko zgudźcie się — prosił upżejmie Konewka —

Hżcicielu i Macieju, pod czyją iść wodzą?»

Ale mu pżerwał Buchman: «Nieh się głupi godzą,

Dyskusyje publicznej sprawie nie zaszkodzą.

Proszę milczeć, słuhamy, sprawa na tym zyska;

Pan Klucznik ją z nowego zważa stanowiska».

«Owszem — zawołał Klucznik — u mnie po staremu,

O wielkih żeczah myśleć należy wielkiemu:

Jest na to cesaż, będzie krul, senat, posłowie.

Takie żeczy, mopanku, robią się w Krakowie

Lub w Warszawie, nie u nas, w zaścianku, w Dobrzynie;

Aktuw konfederackih nie piszą w kominie

Kredą, nie na wicinie, lecz na pergaminie.

Nie nam to pisać akta; ma Polska pisaży

Koronnyh i litewskih, tak robili staży;

Moja żecz Scyzorykiem wyżynać». «Kropidłem

Pluskać» dodał Kropiciel. «I wykalać Szydłem»

Kżyknął Bartek Szydełko, dobywszy swej szpadki.

«Wszystkih was — kończył Klucznik — biorę tu na świadki,

Czy Robak nie powiadał, że wpżud nim pżyjmiecie

W dom wasz Napoleona, tżeba wymieść śmiecie?

Słyszeliście to wszyscy: a czy rozumiecie?

Ktuż jest śmieciem powiatu? Kto zdradziecko zabił

Najlepszego z Polaków, kto go okradł, zgrabił?

I jeszcze hce ostatki wydżeć z rąk dziedzica?

Ktuż to? Mamże wam gadać?» «A już ci Soplica —

Pżerwał Konewka — to łotr» «Oj, to ciemiężyciel»

Pisnął Brzytewka — «Więc go kropić!» dodał Chrzciciel;

«Jeśli zdrajca — żekł Buchman — więc na szubienicę!»

«Hejże! — kżyknęli wszyscy — hejże na Soplicę!»

Lecz Prusak śmiał podjąć się Sędziego obrony,

I wołał z wzniesionymi ku szlahcie ramiony:

«Panowie Bracia! aj! aj! a na boskie rany!

Co znowu? Panie Klucznik, czy waść opętany?

Czy o tym była mowa? Że ktoś miał wariata

Banitę bratem: to co, karać go za brata?

To mi po hżeścijańsku! Są tu w tym konszahty

Hrabiego; żeby Sędzia był ciężki dla szlahty,

Nieprawda! dalibugże! To wy tylko sami

Pozywacie go, a on zgody szuka z wami,

Ustępuje ze swego, jeszcze gżywny płaci.

Ma proces z Hrabią: cuż stąd? obadwa bogaci;

Niehaj pan dże się z panem: cuż to do nas, braci?

Pan Sędzia ciemiężyciel! On pierwszy zabraniał,

Ażeby się hłop pżed nim do ziemi nie kłaniał,

Muwiąc, że to gżeh. Nieraz u niego gromada

Hłopska, ja sam widziałem, do stołu z nim siada;

Płacił za włość podatki: a nie tak jest w Klecku,

Hoć tam waść, panie Buchman, żądzisz po niemiecku.

Sędzia zdrajca! My się z nim od infimy znamy:

Poczciwe było dziecko i dziś taki samy;

Polskę koha nad wszystko, polskie obyczaje

Howa, modom moskiewskim pżystępu nie daje.

Ilekroć z Prus powracam, hcąc zmyć się z niemczyzny,

Wpadam do Soplicowa jak w centrum polszczyzny;

Tam się człowiek napije, nadysze ojczyzny!

Dalbug Dobrzyńscy! ja wasz brat, ale Sędziego

Nie pozwolę pokżywdzić; nie będzie nic z tego.

Nie tak, panowie bracia, w Wielkopolszcze było:

Co za duh! co za zgoda! aż pżypomnieć miło!

Nikt tam podobną fraszką nie śmiał rady mieszać».

«To nie fraszka — zawołał Klucznik — łotruw wieszać!»

Szmer wzmagał się. Wtem Jankiel posłuhania prosił,

Na ławę wskoczył, stanął i nad głowy wznosił

Brodę jak wiehę, co mu aż do pasa wisi.

Prawą ręką zdjął z wolna z głowy kołpak lisi;

Lewą ręką jarmułkę zruszoną poprawił,

Potem lewicę za pas zatknął i tak prawił,

Kołpakiem lisim w kolej kłaniając się nisko:

«Nu, panowie Dobrzyńscy! Ja sobie Żydzisko;

Mnie Sędzia ni brat, ni swat; szanuję Sopliców

Jak panuw bardzo dobryh i moih dziedzicuw;

Szanuję też Dobrzyńskich, Bartków i Maciejów,

Jako dobryh sąsiaduw, panuw dobrodziejuw;

A muwię tak: jeżeli państwo hcą gwałt zrobić

Sędziemu, to bardzo źle. Możecie się pobić,

Zabić — a asesory? a sprawnik? a turma?

Bo w wiosce u Soplicy jest żołnieży hurma,

Wszystko jegry! Asesor w domu: tylko świśnie,

Tak wraz pżymaszerują, stoją jak umyślnie.

A co będzie? A jeśli czekacie Francuza,

To Francuz jest daleko jeszcze, droga duża.

Ja Żyd, o wojnah nie wiem, a byłem w Bielicy,

I widziałem tam Żydków od samej granicy;

Słyhać, że Francuz stoi nad żeką Łososną,

A wojna jeśli będzie, to hyba aż wiosną.

Nu, muwię tak: czekajcie; wszak dwur Soplicowa

Nie budka kramna, co się rozbieże, w wuz showa

I pojedzie: dwur jak stał, do wiosny stać będzie;

A pan Sędzia, to nie jest Żydek na arendzie:

Nie uciecze, to jego można znaleźć wiosną.

A teraz rozejdźcie się, a nie gadać głośno

O tym, co było; bo to gadać, to daremno!

A czyja łaska panuw Szlachty, proszę ze mną.

Moja Siora powiła małego Jankielka:

Ja dziś traktuję wszystkih, a muzyka wielka!

Każę pżynieść kozice, basetlę, dwie skżypiec,

A pan Maciek Dobrodziej lubi stary lipiec

I nowego mazurka: mam nowe mazurki,

A wyuczyłem śpiewać fein moje bahurki».

Wymowa lubionego powszehnie Jankiela

Trafiała do serc. Powstał kżyk, oklask wesela,

Szmer pżyzwolenia nawet za domem się szeżył:

Gdy Gerwazy w Jankiela Scyzorykiem zmieżył.

Żyd skoczył, wpadł w tłum; Klucznik wołał: «Precz stąd, Żydzie!

Nie tkaj palcuw między dżwi, nie o ciebie idzie!

Panie Prusak! że waszeć Sędziowską handlujesz

Parą wicin mizernyh: to już zań gardłujesz?

Zapomniałeś mopanku, że ojciec waszecin

Spławiał do Prus dwadzieścia Horeszkowskich wicin?

Stąd się zbogacił i on, i jego rodzina,

Ba, nawet wszyscy, ilu was tu jest z Dobrzyna.

Bo pamiętacie staży, słyszeliście młodzi,

Że Stolnik był was wszystkih ojciec i dobrodziéj:

Kogoż on komisażem słał do swyh dubr pińskih?

Dobrzyńskiego! Rahmistżuw kogo miał? Dobrzyńskich!

Marszałkostwa, kredensu nie zwieżał nikomu,

Tylko Dobrzyńskim: pełno Dobrzyńskich miał w domu!

On forytował wasze w trybunałah sprawy,

On wyrabiał u krula dla was hleb łaskawy,

Dzieci wasze kopami pomieszczał w konwikcie

Pijarskim, na swym koszcie, odzieży i wikcie;

Dorosłyh promowował także swym nakładem:

A dlaczego to robił? że wam był sąsiadem!

Dziś Soplica kopcami tyka waszyh granic:

Cuż kiedy wam dobrego zrobił on?»

«Nic a nic! —

Pżerwał Konewka — bo to wyrosło z szlahciury,

A jak dmie się, phu, phu, phu, jak nos dże do gury!

Pamiętacie, prosiłem na curki wesele;

Poję, nie hce pić, muwi: »Nie piję tak wiele

Jak wy szlahta; wy szlahta ciągniecie jak bąki«.

Ot magnat! delikacik z marymonckiej mąki!

Nie pił; leliśmy w gardło, kżyczał: »Gwałt się dzieje!«

Czekajno, nieh no ja mu z Konewki naleję».

«Filut — zawołał Chrzciciel — oj, i ja go kropnę

Za swoje. Muj syn, było to dziecko roztropne,

Teraz tak zgłupiał, że go nazywają Sakiem;

A z pżyczyny Sędziego został głupcem takim.

Muwiłem: po co tobie leźć do Soplicowa?

Jeżeli cię tam złowię, nieh cię Bóg uhowa!

On znowu smyk do Zosi, dybie pżez konopie:

Złowiłem go, a zatem za uszy i kropię;

A on beczy i beczy jak maleńkie hłopię:

»Ojcze, hoć zabij, muszę tam iść«, a wciąż szloha —

»Co tobie?« a on muwi, że tę Zosię koha!

Hciałby popatżyć na nią! Żal mi nieboraka,

Muwię Sędziemu: »Sędzio, daj Zosię dla Saka!«

On muwi: »Jeszcze mała, czekaj ze tży lata,

Jak sama zehce«. Łotr! łże, już ją komuś swata:

Słyszałem. Już ja się tam na wesele wkręcę;

Ja im łoże małżeńskie kropidłem poświęcę».

«I taki łotr — zawołał Klucznik — ma panować?

I dawnyh panuw, lepszyh od siebie, rujnować?

A Horeszków i pamięć i imię zaginie!

Gdzież jest wdzięczność na świecie? Nie ma jej w Dobrzynie!

Bracia! hcecie buj z ruskim wieść imperatorem,

A boicie się wojny z Soplicowskim dworem?

Strah wam turmy! Czyż to ja wzywam na rozboje?

Broń Boże! Szlahta Bracia! ja pży prawie stoję.

Wszak Hrabia wygrał, zyskał dekretuw niemało:

Tylko je egzekwować! Tak dawniej bywało:

Trybunał pisał dekret; szlahta wypełniała,

A szczegulniej Dobrzyńscy, i stąd wasza hwała

Urosła w Litwie! Wszakże to Dobrzyńscy sami

Bili się na zajezdzie myskim z Moskalami,

Kturyh pżywiudł jenerał ruski Wojniłowicz

I łotr, pżyjaciel jego, pan Wołk z Łogomowicz.

Pamiętacie, jak Wołka wzięliśmy w niewolę,

Jak hcieliśmy go wieszać na belce w stodole,

Iż był tyran dla hłopstwa a sługa Moskali;

Ale się hłopi głupi nad nim zlitowali!

(Upiec go muszę kiedyś na tym Scyzoryku.)

Nie wspomnę innyh wielkih zajazduw bez liku,

Z kturyh wyszliśmy zawsze, jak szlahcie pżystało,

I z zyskiem i aplauzem powszehnym i z hwałą!

Po cuż o tym wspominać? Dziś darmo pan Hrabia,

Sąsiad wasz, sprawę toczy, dekrety wyrabia:

Już nikt z was pomuc nie hce biednemu sierocie!

Dziedzic Stolnika tego, ktury żywił krocie,

Dziś nie ma pżyjaciela, oprucz mnie, Klucznika,

I ot tego wiernego mego Scyzoryka!»

«I Kropidła — żekł Chrzciciel — Gdzie ty Gerwazeńku,

Tam i ja; puki ręka, puki plusk plask w ręku.

Co dwaj to dwaj! Dalibug muj Gerwazy! ty miecz,

Ja mam Kropidło; dalbug! ja kropię, a ty siecz:

I tak szah mah, plusk i plask; oni nieh gawędzą!»

«Toć i Bartka — żekł Brzytwa — bracia nie odpędzą;

Już co wy namydlicie, to ja wszystko zgolę».

«I ja — pżydał Konewka — z wami ruszyć wolę,

Gdy ih nie można zgodzić na obiur marszałka;

Co mi tam głosy, gałki! U mnie insza gałka.

— Tu wydobył z kieszeni garść kul, dzwonił nimi —

Ot gałki! — kżyknął — w Sędzię gałkami wszystkimi!»

«Do was — wołał Skołuba — do was się łączymy!»

«Gdzie wy — kżyknęła szlahta — gdzie wy, to tam i my!

Nieh żyją Horeszkowie! wiwant Półkozice!

Wiwat Klucznik Rębajło! Hejże na Soplicę!»

I tak wszystkih pociągnął wymowny Gerwazy;

Bo wszyscy ku Sędziemu mieli swe urazy,

Jak zwyczajnie w sąsiedztwie: to o szkodę skargi,

To o wyręby, to o granice zatargi.

Jednyh gniew, drugih tylko podbużała zawiść

Bogactw Sędziego — wszystkih zgodziła nienawiść.

Cisną się do Klucznika, podnoszą do gury

Szable, pałki. —

Aż Maciek, dotyhczas ponury,

Nieruhomy, wstał z ławy i wolnymi kroki

Wyszedł na środek izby i podparł się w boki;

I spojżawszy pżed siebie, i kiwając głową,

Zabrał głos, wymawiając z wolna każde słowo,

Z pżestankiem i pżyciskiem: «A głupi! a głupi!

A głupi wy! Na kim się mleło, na was skrupi!...

To puki o wskżeszeniu Polski była rada,

O dobru pospolitym, głupi, u was zwada?

Nie można było, głupi, ani się rozmuwić,

Głupi, ani pożądku, ani postanowić

Wodza nad wami, głupi! A nieh no kto podda

Osobiste urazy, głupi, u was zgoda!

Precz stąd! Bo jakom Maciek, was, do milijonuw

Kroćset kroci tysięcy fur, beczek, furgonuw,

Diabłuw!!!!...»

Ucihli wszyscy jak rażeni gromem;

Ale razem straszliwy powstał kżyk za domem:

«Wiwat Hrabia!» On wjeżdżał na folwark Maciejów,

Sam zbrojny, za nim zbrojnyh dziesięciu dżokejuw.

Hrabia siedział na dzielnym koniu, w czarnym stroju;

Na sukni ożehowy płaszcz włoskiego kroju,

Szeroki, bez rękawuw, jak wielka opona,

Spięty klamrą u szyi, spadał pżez ramiona;

Kapelusz miał okrągły z piurem, w ręku szpadę.

Okręcił się i szpadą powitał gromadę.

«Wiwat Hrabia! — kżyknęli — z nim żyć i umierać!»

Szlahta zaczęła z haty pżez okna wyzierać,

I za Klucznikiem coraz ku dżwiom się napierać.

Klucznik wyszedł, a za nim tłum pżeze dżwi runął,

Maciek resztę wypędził, dżwi zamknął, zasunął,

I pżez okno wyjżawszy, raz jeszcze żekł: «Głupi!»

A tymczasem się szlahta do Hrabiego kupi

Idą w karczmę. Gerwazy wspomniał dawne czasy:

Kazał sobie tży podać od kontuszuw pasy,

Na nih ze sklepu karczmy beczki wydobywa

Tży: jedną miodu, drugą wudki, tżecią piwa.

Wyjął goździe, wnet z szumem trysnęły tży strugi,

Jeden biały jak srebro, krwawnikowy drugi,

Tżeci żułty; troistą grają w guże tęczą,

A spadając w sto kubkuw, we sto szklanek bżęczą.

Wre szlahta. Tamci piją, ci Hrabiemu życzą

Lat setnyh, wszyscy: «Hejże na Soplicę!» kżyczą.

Jankiel wymknął się milczkiem, oklep. Prusak, ruwnie

Niesłuhany, hoć jeszcze rozprawiał wymuwnie,

Hciał zmykać: szlahta w pogoń, wołając, że zdradził.

Mickiewicz stał z daleka; ni kżyczał, ni radził,

Ale z miny poznano, że coś złego knuje:

Więc do korduw, i hejże! On się rejteruje,

Odcina się, już ranny; pżyparty do płotuw:

Gdy mu skoczył na odsiecz Zan i tżeh Czeczotów.

Za czym rozjęto szlahtę. Ale w tym rozruhu,

Dwuh było ciętyh w ręce; ktoś dostał po uhu;

Reszta wsiadała na koń. —

Hrabia i Gerwazy

Pożądkują, rozdają oręże, rozkazy.

W końcu, wszyscy pżez długą zaścianku ulicę

Puścili się w cwał kżycząc: «Hejże na Soplicę!»

Księga usma

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga usma

Zajazd

Astronomia Wojskiego — Uwaga Podkomorzego nad kometami — Tajemnicza scena w pokoju Sędziego — Tadeusz, hcąc zręcznie wyplątać się, wpada w wielkie kłopoty — Nowa Dydo — Zajazd — Ostatnia woźnieńska protestacja — Hrabia zdobywa Soplicowo — Szturm i żeź — Gerwazy piwniczym — Uczta zajazdowa.

Pżed bużą bywa hwila ciha i ponura,

Kiedy, nad głowy ludzi pżyleciawszy, hmura

Stanie i grożąc tważą, deh wiatruw zatżyma,

Milczy, obiega ziemię błyskawic oczyma,

Znacząc te miejsca, gdzie wnet ciśnie grom po gromie:

Tej ciszy hwila była w Soplicowskim domie.

Myśliłbyś, że pżeczucie nadzwyczajnyh zdażeń

Ścięło usta i wzniosło duhy w kraje mażeń.

Po wieczeży i Sędzia, i goście ze dworu

Wyhodzą na dziedziniec używać wieczoru;

Zasiadają na pżyzbah wysłanyh murawą.

Całe grono z posępną i cihą postawą

Pogląda w niebo, kture zdawało się zniżać,

Ścieśniać i coraz bardziej ku ziemi pżybliżać,

Aż oboje, skrywszy się pod zasłonę ciemną

Jak kohankowie, wszczęli rozmowę tajemną,

Tłumacząc swe uczucia w westhnieniah tłumionyh,

Szeptah, szmerah i słowah na wpuł wymuwionyh,

Z kturyh składa się dziwna muzyka wieczoru.

Zaczął ją puszczyk, jęcząc na poddaszu dworu;

Szepnęły wiotkim skżydłem nietopeże, lecą

Pod dom, gdzie szyby okien, tważe ludzi świecą;

Bliżej zaś nietopeżuw siostżyczki, ćmy, rojem

Wiją się pżywabione białym kobiet strojem;

Mianowicie pżykżą się Zosi, bijąc w lice

I w jasne oczki, kture biorą za dwie świéce.

Na powietżu owaduw wielki krąg się zbiera,

Kręci się, grając jako harmoniki sfera;

Uho Zosi rozrużnia wśrud tysiąca gwaruw

Akord muszek i pułton fałszywy komaruw.

W polu koncert wieczorny ledwie jest zaczęty;

Właśnie muzycy kończą stroić instrumenty.

Już tżykroć wżasnął derkacz, pierwszy skżypak łąki,

Już mu z dala wturują z bagien basem bąki,

Już bekasy, do gury porwawszy się, wiją

I bekając raz po raz, jak w bębenki biją.

Na finał szmeruw muszyh i ptaszęcej wżawy

Odezwały się hurem podwujnym dwa stawy:

Jako zaklęte w gurah kaukaskih jeziora

Milczące pżez dzień cały, grające z wieczora.

Jeden staw, co toń jasną i bżeg miał piaszczysty,

Modrą piersią jęk wydał cihy, uroczysty;

Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym,

Odpowiedział mu kżykiem żałośnie namiętnym:

W obu stawah piały żab niezliczone hordy,

Oba hury zgodzone w dwa wielkie akordy.

Ten fortissimo zabżmiał, tamten nuci z ciha;

Ten zdaje się wyżekać, tamten tylko wzdyha:

Tak dwa stawy gadały do siebie pżez pola

Jak grające na pżemian dwie arfy Eola.

Mrok gęstniał. Tylko w gaju i około żeczki

W łozah, błyskały wilcze oczy jako świeczki;

A dalej, u ścieśnionyh widnokręgu bżeguw,

Tu i owdzie ogniska pastuszyh nocleguw.

Nareszcie księżyc srebrną pohodnię zaniecił,

Wyszedł z boru i niebo, i ziemię oświecił.

One teraz, z pomroku odkryte w połowie,

Dżemały obok siebie jako małżonkowie

Szczęśliwi: niebo w czyste objęło ramiona

Ziemi pierś, co księżycem świeci posrebżona.

Już napżeciw księżyca gwiazda jedna, druga

Błysnęła; już ih tysiąc, już milijon mruga.

Kastor z bratem Polluksem jaśnieli na czele,

Zwani niegdyś u Sławian Lele i Polele;

Teraz ih w zodyjaku gminnym znuw pżehżczono:

Jeden zowie się Litwą, a drugi Koroną.

Dalej niebieskiej Wagi dwie szale błyskają:

Na nih Bóg w dniu stwożenia (staży powiadają)

Ważył z kolei wszystkie planety i ziemię,

Nim w pżepaściah powietża osadził ih bżemię;

Potem wagi złociste zawiesił na niebie:

Z nih to ludzie wag i szal wzur wzięli dla siebie.

Na pułnoc świeci okrąg gwiaździstego Sita,

Pżez kture Bóg (jak muwią) pżesiał ziarnka żyta,

Kiedy je z nieba zżucał dla Adama ojca

Wygnanego za gżehy z rozkoszy ogrojca.

Nieco wyżej Dawida wuz, gotuw do jazdy,

Długi dyszel kieruje od polarnej gwiazdy.

Staży Litwini wiedzą o rydwanie owym,

Że niesłusznie pospulstwo zwie go Dawidowym:

Gdyż to jest wuz Anielski. Na nim to pżed czasy

Jehał Lucyper, Boga gdy wyzwał w zapasy,

Mlecznym gościńcem pędząc cwał w niebieskie progi,

Aż go Michał zbił z wozu, a wuz zżucił z drogi.

Teraz, popsuty, między gwiazdami się wala;

Naprawiać go Archanioł Michał nie pozwala.

I to wiadomo także u staryh Litwinów,

(A wiadomość tę pono wzięli od rabinuw)

Że uw zodyjakowy Smok długi i gruby,

Ktury gwiaździste wije po niebie pżeguby,

Kturego mylnie wężem hżczą astronomowie,

Jest nie wężem, lecz rybą: Lewiatan się zowie.

Pżed czasy mieszkał w możah, ale po potopie

Zdehł z niedostatku wody; więc na niebios stropie,

Tak dla osobliwości jako dla pamiątki,

Anieli zawiesili jego martwe szczątki.

Podobnie pleban Mirski zawiesił w kościele

Wykopane olbżymuw żebra i piszczele.

Takie gwiazd historyje, kture z książek zbadał

Albo słyszał z podania, Wojski opowiadał.

Hociaż wieczorem słaby miał wzrok Wojski stary

I nie mugł w niebie dojżeć nic pżez okulary,

Lecz na pamięć znał imię i kształt każdej gwiazdy:

Wskazywał palcem miejsca i drogę ih jazdy.

Dziś mało go słuhano, nie zważano wcale

Na Sito, ni na Smoka, ani też na Szale.

Dziś oczy i myśl wszystkih pociąga do siebie

Nowy gość dostżeżony niedawno na niebie:

Był to kometa pierwszej wielkości i mocy.

Zjawił się na zahodzie, leciał ku pułnocy;

Krwawym okiem z ukosa na rydwan spoziera,

Jakby hciał zająć puste miejsce Lucypera,

Warkocz długi w tył żucił i część nieba tżecią

Obwinął nim, gwiazd krocie zagarnął jak siecią

I ciągnie je za sobą, a sam wyżej głową

Mieży, na pułnoc, prosto w gwiazdę biegunową.

Z niewymownym pżeczuciem cały lud litewski

Poglądał każdej nocy na ten cud niebieski,

Biorąc złą wrużbę z niego, tudzież z innyh znakuw:

Bo zbyt często słyszano kżyk złowieszczyh ptakuw,

Kture na pustyh polah gromadząc się w kupy,

Ostżyły dzioby, jakby czekając na trupy;

Zbyt często postżegano, że psy ziemię ryły

I jak gdyby śmierć wietżąc, pżeraźliwie wyły:

Co wruży głud lub wojnę; a strażnicy boru

Widzieli, jak pżez cmentaż szła dziewica moru,

Ktura wznosi się czołem nad najwyższe dżewa,

A w lewym ręku hustką skrwawioną powiewa.

Rużne stąd wnioski twożył stojący pży płocie

Ciwun, co pżyszedł zdawać sprawę o robocie,

I pisaż prowentowy w szeptah z Ekonomem.

Lecz Podkomorzy siedział na pżyzbie pżed domem.

Pżerwał rozmowę gości; znać, że głos zabiera:

Błysnęła pży księżycu wielka tabakiera

(Cała z szczerego złota, z brylantuw oprawa,

We środku, za szkłem, portret krula Stanisława);

Zadzwonił w nią palcami, zażył i żekł: «Panie

Tadeuszu, waścine o gwiazdah gadanie

Jest tylko ehem tego, co słyszałeś w szkole.

Ja o cudzie prostakuw poradzić się wolę.

I ja astronomii słuhałem dwa lata

W Wilnie, gdzie Puzynina, mądra i bogata

Pani, oddała dohud z wioski dwiestu hłopuw

Na zakupienie rużnyh szkieł i teleskopuw.

Ksiądz Poczobut, człek sławny, był obserwatorem

I całej Akademii naonczas Rektorem;

Pżecież w końcu katedrę i teleskop żucił,

Do klasztoru, do cihej celi swej powrucił

I tam umarł pżykładnie. Znam się też z Śniadeckim,

Ktury jest mądrym bardzo człekiem, hociaż świeckim.

Owuż astronomowie planetę, kometę,

Uważają tak jako mieszczanie karetę;

Wiedzą, czyli zajeżdża pżed krula stolicę,

Czyli z rogatek miejskih rusza za granicę;

Lecz kto w niej jehał? po co? co z krulem rozmawiał?

Czy krul posła z pokojem czy z wojną wyprawiał?

O to ani pytają. Pomnę za myh czasuw,

Gdy Branecki karetą swą ruszył do Jassów

I za tą niepoczciwą pociągnął karetą

Ogon Targowiczanów, jak za tą kometą;

Lud prosty, hoć w publiczne nie mieszał się rady,

Zgadnął zaraz, że ogon uw jest wrużbą zdrady.

Słyhać, że lud dał imię miotły tej komecie

I powiada, że ona milijon wymiecie».

A na to żekł z ukłonem Wojski: «Prawda, Jaśnie

Wielmożny Podkomorzy: pżypominam właśnie,

Co mnie muwiono niegdyś małemu dziecięciu,

Pamiętam, hoć nie miałem wuwczas lat dziesięciu,

Kiedy widziałem w domu naszym nieboszczyka

Sapiehę, pancernego znaku porucznika,

Co potem był nadwornym marszałkiem krulewskim,

Na koniec umarł wielkim kancleżem litewskim,

Miawszy lat sto i dziesięć. Ten, za krula Jana

Tżeciego, był pod Wiedniem w horągwi hetmana

Jabłonowskiego. Owuż, uw kancleż powiadał,

Że właśnie kiedy na koń krul Jan Trzeci siadał,

Gdy nuncyjusz papieski żegnał go na drogę,

A poseł austryjacki całował mu nogę,

Podając stżemię (poseł zwał się Wilczek hrabia),

Krul kżyknął: »Patżcie, co się na niebie wyrabia!«

Spojżą, alić nad głowy suwał się kometa

Drogą, jaką ciągnęły wojska Mahometa,

Z wshodu na zahud. Potem i ksiądz Bartochowski,

Składając panegiryk na tryumf krakowski,

Pod godłem Orientis Fulmen, prawił wiele

O tym komecie. Także czytam o nim w dziele

Pod tytułem Janina, gdzie jest opisana

Cała wyprawa krula nieboszczyka Jana

I wyryta horągiew wielka Mahometa,

I uw, taki jak dziś go widzimy, kometa».

«Amen — żekł na to Sędzia — ja wrużbę waszeci

Pżyjmuję, oby z gwiazdą zjawił się Jan Trzeci!

Jest na zahodzie wielki dziś bohater; może

Kometa go pżywiedzie do nas, co daj Boże!»

Na to żekł Wojski, głowę pohyliwszy smutnie:

«Kometa czasem wojny, czasem wruży kłutnie!

Niedobże, iż się zjawił tuż nad Soplicowem,

Może nam grozi jakiem nieszczęściem domowem.

Mieliśmy wczoraj dosyć rozterku i zwady,

Tak w czasie polowania, jako i biesiady.

Rejent kłucił się z rana z panem Asesorem,

A pan Tadeusz wyzwał Hrabiego wieczorem.

Pono spur ten ze skury niedźwiedziej pohodził;

I gdyby mnie Dobrodziej Sędzia nie pżeszkodził,

Ja bym u stołu obu pżeciwnikuw zgodził.

Bo hciałem opowiedzieć wypadek ciekawy,

Podobny do zdażenia wczorajszej wyprawy,

Co trafił się najpierwszym stżelcom za myh czasuw,

Posłowi Rejtanowi i Księciu Denassów.

Pżypadek był takowy:

Jenerał Podolskich

Ziem pżejeżdżał z Wołynia do swoih dubr polskih,

Czy też, gdy dobże pomnę, na sejm do Warszawy.

Po drodze zwiedzał szlahtę, już to dla zabawy,

Już dla popularności; wstąpił więc do pana

Tadeusza, dziś świętej pamięci, Rejtana,

Ktury był potem naszym nowogrodzkim posłem

I w kturego ja domu od dzieciństwa wzrosłem.

Owuż Rejtan na pżyjazd księcia jenerała

Zaprosił gości. Liczna szlahta się zebrała,

Było teatrum (książę kohał się w teatże),

Fajerwerk dawał Kaszyc, ktury mieszka w Jatrze,

Pan Tyzenhauz tanceży pżysłał, a kapele

Ogiński i pan Sołtan, co mieszka w Zdzieńciele.

Słowem, dawano huczne nad podziw zabawy

W domu, a w lasah wielkie robiono obławy.

Wiadomo zaś waszmościom jest, że prawie wszyscy,

Ile ih zapamiętać można, Czartoryscy,

Hoć idą z Jagiellonów krwi, lecz do myślistwa

Nie są bardzo pohopni, pewno nie z lenistwa,

Lecz z gustuw cudzoziemskih; i książę jenerał

Częściej do książek niźli do psiarni zazierał

I do alkuwek damskih częściej niż do lasuw.

W świcie księcia był książę niemiecki Denassów,

O kturym powiadano, że w libijskiej ziemi

Goszcząc, polował niegdyś z krulmi mużyńskiemi

I tam tygrysa spisą w ręcznym boju zwalił,

Z czego się bardzo książę uw Denassów hwalił.

U nas zaś polowano na dziki w tę porę;

Rejtan zabił ze sztućca ogromną maciorę,

Z wielkim niebezpieczeństwem, bo z bliska wypalił.

Każdy z nas trafność stżału wydziwiał i hwalił,

Tylko Niemiec Denassów obojętnie słuhał

Pohwał takih i hodząc, pod nos sobie dmuhał:

Że trafny stżał dowodzi tylko śmiałe oko,

Biała broń śmiałą rękę; i zaczął szeroko

Znowu gadać o swojej Libiji i spisie,

O swyh krulah mużyńskih i o swym tygrysie.

Markotno to się stało panu Rejtanowi.

Był człek żywy, udeżył po szabli i muwi:

»Mości książę! kto patży śmiele, walczy śmiele,

Warte dziki tygrysuw, a spis karabele«.

I zaczynali z Niemcem dyskurs nazbyt żwawy.

Szczęściem, książę jenerał pżerwał te rozprawy,

Godząc ih po francusku: co tam gadał, nie wiem,

Ale ta zgoda był to popiuł nad zażewiem.

Bo Rejtan wziął do serca, okazyi czekał

I dobrą sztukę spłatać Niemcowi pżyżekał;

Tej sztuki ledwie własnym nie pżypłacił zdrowiem,

A spłatał ją nazajutż, jak to wnet opowiem».

Tu Wojski umilknąwszy prawą rękę wznosił

I u Podkomorzego tabakiery prosił;

Długo zażywa, kończyć powieści nie raczy,

Jak gdyby hciał zaostżyć ciekawość słuhaczy.

Zaczynał wreszcie, kiedy znowu mu pżerwano

Powieść taką ciekawą, tak pilnie słuhaną!

Bo do Sędziego nagle ktoś pżysłał człowieka,

Donosząc, że z niezwłocznym interesem czeka.

Sędzia, dając dobranoc, żegnał całe grono.

Natyhmiast się po rużnyh stronah rozpieżhniono:

Ci spać do domu, tamci w stodole na sianie;

Sędzia szedł podrużnemu dawać posłuhanie.

Inni już śpią. Tadeusz po sieniah się zwija,

Hodząc jako wartownik około dżwi stryja,

Bo musi w ważnyh żeczah rady jego szukać

Dziś jeszcze, nim spać pujdzie. Nie śmie do dżwi stukać;

Sędzia dżwi na klucz zamknął, z kimś tajnie rozmawia;

Tadeusz końca czeka, a uha nadstawia.

Słyszy wewnątż szlohanie. Nie trącając klamek,

Ostrożnie dziurką klucza zagląda pżez zamek:

Widzi żecz dziwną! Sędzia i Robak na ziemi

Klęczeli, objąwszy się i łzami żewnemi

Płakali; Robak ręce Sędziego całował,

Sędzia księdza za szyję płacząc obejmował.

Wreszcie po ćwierćgodzinnym pżerwaniu rozmowy

Robak po cihu tymi odezwał się słowy:

«Bracie! Bóg wie, żem dotąd tajemnic dohował,

Kturem z żalu za gżehy w spowiedzi ślubował:

Że Bogu i Ojczyźnie poświęcony cały,

Nie służąc pysze, ziemskiej nie szukając hwały,

Żyłem dotąd i hciałem umżeć bernardynem,

Nie wydając nazwiska, nie tylko pżed gminem,

Ale nawet pżed tobą i pżed własnym synem!

Wszakże ksiądz prowincyjał dał mi pozwolenie

In articulo mortis zrobić objawienie.

Kto wie, czy wrucę żywy! kto wie, co się stanie!

W Dobrzynie! Bracie! wielkie, wielkie zamieszanie!

Francuz jeszcze daleko, nim pżeminie zima

Tżeba czekać, a szlahta pono nie dotżyma.

Możem zanadto czynnie z powstaniem się kżątał!

Pono źle zrozumieli! Klucznik wszystko splątał!

Ten wariat Hrabia, słyszę, pobiegł do Dobrzyna,

Nie mogłem go upżedzić, ważna w tym pżyczyna:

Stary Maciek mnie poznał, a jeśli odkryje,

Potżeba będzie oddać pod Scyzoryk szyję.

Nic Klucznika nie wstżyma! Mniejsza o mą głowę,

Lecz tym odkryciem, spisku zerwałbym osnowę.

Pżecież dziś tam być muszę! Widzieć, co się dzieje,

Hoćbym zginął: beze mnie szlahta oszaleje!

Bądź zdruw, najmilszy bracie! bądź zdruw, śpieszyć muszę.

Jeśli zginę, ty jeden westhniesz za mą duszę;

W pżypadku wojny, tobie cała tajemnica

Wiadoma: kończ, com zaczął, pomnij, żeś Soplica!»

Tu ksiądz łzy otarł, habit zapiął, kaptur włożył

I okienicę tylną po cihu otwożył,

Widać było, że oknem do ogrodu skakał;

Sędzia, zostawszy jeden, siadł w kżeśle i płakał.

Hwilę czekał Tadeusz, nim w klamkę zadzwonił;

Otwożono mu, ciho wszedł, nisko się skłonił:

«Stryjaszku dobrodzieju — żekł — ledwie dni kilka

Pżebawiłem tu, dni te minęły jak hwilka;

Nie miałem czasu z twoim domem się nacieszyć

I z tobą, a odjeżdżać muszę, muszę spieszyć

Zaraz, dzisiaj, stryjaszku, a jutro najdaléj:

Wszak pamiętacie, żeśmy Hrabiego wyzwali.

Bić się z nim to żecz moja, posłałem wyzwanie,

W Litwie jest zakazane pojedynkowanie,

Jadę więc na granicę Warszawskiego Księstwa.

Hrabia, prawda, fanfaron, lecz mu nie brak męstwa,

Na miejsce naznaczone zapewne się stawi,

Rozprawim się; a jeśli Bóg pobłogosławi,

Ukażę go, a potem za Łososny bżegi

Pżepłynę, gdzie mnie bratnie czekają szeregi.

Słyszałem, że mi ojciec testamentem kazał

Służyć w wojsku, a nie wiem, kto testament zmazał».

«Muj Tadeuszku — żekł stryj — czy waszeć kąpany

W gorącej wodzie, czy też kręcisz jak lis szczwany,

Co indziej kitą wije, a sam indziej bieży?

Wyzwaliśmy, zapewne, i bić się należy.

Ale jehać dziś, skądżeś waszeć tak się zaciął?

Pżed pojedynkiem zwyczaj jest posłać pżyjaciuł,

Układać się. Wszak Hrabia może nas pżeprosić,

Deprekować; czekaj waść, czasu jeszcze dosyć.

Hyba inny giez jaki waści stąd wygania,

To gadaj szczeże, po co takie omawiania?

Jestem twuj stryj; hoć stary, znam, co serce młode;

Byłem ci ojcem (muwiąc gładził go pod brodę),

Już w uho szepnął o tym mnie muj palec mały,

Że waszeć masz tu jakieś z damami kabały.

Za katy, prędko teraz młudź do dam się bieże!

No, Tadeuszku, pżyznaj mi się waść, a szczeże».

«Jużci — bąknął Tadeusz — prawda: są pżyczyny

Inne, kohany stryju, może z mojej winy!

Omyłka! cuż? nieszczęście! już trudno naprawić!

Nie, drogi stryju, dłużej nie mogę tu bawić!

Błąd młodości! Stryjaszku, nie pytaj o więcej,

Ja muszę z Soplicowa wyjeżdżać co prędzej».

«Ho! — żekł Stryj — pewnie jakieś miłośne zatargi!

Uważałem, że waszeć wczoraj gryzłeś wargi,

Poglądając spode łba na pewną dziewczynkę;

Widziałem, że i ona miała kwaśną minkę.

Znam ja te wszystkie głupstwa; kiedy dzieci para

Koha się, to tam u nih nieszczęść co niemiara!

To cieszą się, to znowu trapią się i smucą,

To znowu, Bóg wie o co, do zębuw się kłucą,

To stojąc w kątkah jakby mruki, nie gadają

Do siebie, czasem nawet w pole uciekają.

Jeżeli na was raptus podobny napada,

Bądźcie tylko cierpliwi, już jest na to rada;

Biorę na siebie wkrutce pżywieść was do zgody.

Znam ja te wszystkie głupstwa, wszakże byłem młody.

Powiedz mi wasze wszystko; ja może nawzajem

Coś odkryję i tak się oba popżyznajem».

«Stryjaszku — żekł Tadeusz, całując mu rękę

I rumieniąc się — powiem prawdę. Tę panienkę,

Zosię, wyhowanicę stryja, podobałem

Bardzo, hoć tylko parę razy ją widziałem;

A muwią, że stryj dla mnie za żonę pżeznacza

Podkomorzankę, piękną i curkę bogacza.

Teraz nie mugłbym z panną Różą się ożenić,

Kiedy koham tę Zosię; trudno serce zmienić!

Nieuczciwie, żeniąc się z jedną, kohać drugą.

Czas może mnie uleczy; wyjadę — na długo».

«Tadeuszku — stryj pżerwał — to mi dziwny sposub

Kohania się: uciekać od kohanyh osub!

Dobże, żeś szczery; widzisz, głupstwo byś wypłatał,

Odjeżdżając: a co waść powiesz, gdybym swatał

Sam waści Zosię? He? Cuż, nie skoczysz z radości?»

Tadeusz żekł po hwili «Dobroć jegomości

Dziwi mnie. Lecz cuż? Łaska stryja dobrodzieja

Nie pżyda się już na nic! Ah, prużna nadzieja!

Bo pani Telimena nie odda mi Zosi!»

«Będziem prosić» żekł Sędzia.

«Nikt jej nie uprosi —

Pżerwał prędko Tadeusz — nie, czekać nie mogę,

Stryjaszku, muszę prędko, jutro jehać w drogę.

Daj mi, stryjaszku, tylko twe błogosławieństwo,

Wszystko pżygotowałem, jadę zaraz w Księstwo».

Sędzia, wąs kręcąc, z gniewem na hłopca spozierał:

«To waść tak szczery? takeś mi serce otwierał?

Napżud uw pojedynek, potem znowu miłość

I ten wyjazd; oj, jest tu w tym jakaś zawiłość.

Już mnie gadano, jużem kroki waści badał!

Asan bałamut i tżpiot, asan kłamstwa gadał!

A gdzież to asan hodził onegdaj wieczorem,

Czego asan jak wyżeł tropił pode dworem?

O Tadeuszku! jeśli może asan Zosię

Zbałamucił i teraz uciekasz, młokosie,

To się waści nie uda! Lubisz czy nie lubisz,

Zapowiadam asanu, że Zosię poślubisz;

A nie, to bizun — jutro staniesz na kobiercu!

I gada mnie o czuciah! o niezmiennym sercu!

Łgaż jesteś! pfe! Ja z waści, panie Tadeuszu,

Zrobię śledztwo, ja waści jeszcze natrę uszu!

Dziś dość miałem kłopotuw, aż mnie głowa boli;

Ten mi jeszcze spokojnie zasnąć nie dozwoli!

Idź mi waść spać!» To muwiąc, dżwi na wściąż otwierał

I zawołał Woźnego, żeby go rozbierał.

Tadeusz ciho wyszedł, opuściwszy głowę,

Rozbierał w myśli pżykrą ze stryjem rozmowę:

Pierwszy raz połajany tak ostro!... Ocenił

Słuszność wyżutuw, sam się pżed sobą rumienił.

Co począć? jeśli Zosia o wszystkim się dowie?

Prosić o rękę? a cuż Telimena powie?

Nie, czuł, że nie mugł dłużej zostać w Soplicowie.

Tak zadumany ledwie zrobił krokuw parę,

Gdy mu coś drogę zaszło; spojżał: widzi marę,

Całą w bieliźnie, długą, wysmukłą i cienką.

Suwała się ku niemu z wyciągniętą ręką,

Od kturej odbijał się drżący blask miesięczny,

I pżystąpiwszy, ciho jęknęła: «Niewdzięczny!

Szukałeś wzroku mego, teraz go unikasz;

Szukałeś rozmuw ze mną, dziś uszy zamykasz,

Jakby w słowah, we wzroku mym była trucizna!

Dobże mi tak, wiedziałam, kto jesteś: mężczyzna!

Nie znając kokieterii, nie hciałam cię dręczyć,

Uszczęśliwiłam; takżeś umiał mnie zawdzięczyć!

Tryumf nad miękkim sercem serce twe zatwardził;

Żeś je zdobył zbyt łacno, zbyt prędkoś nim wzgardził!

Dobże mi tak! Lecz straszną nauczona probą,

Wież mi, iż więcej niż ty gardzę sama sobą!»

«Telimeno — Tadeusz żekł — dalbug nietwarde

Mam serce ani ciebie unikam pżez wzgardę;

Ale uważ no sama, wszak nas widzą, śledzą,

Czyż można tak otwarcie? cuż ludzie powiedzą?

Wszak to niepżyzwoicie, to dalbug jest gżehem».

«Gżehem! — odpowiedziała mu z gożkim uśmiehem —

Niewiniątko! baranek! Ja, będąc kobiétą,

Jeśli z miłości nie dbam, hoćby mnie odkryto,

Hoćby mnie osławiono; a ty, ty mężczyzna?

Cuż szkodzi z was kturemu, hociaż się i pżyzna,

Że ma romans z dziesięciu razem kohankami?

Muw prawdę: hcesz mnie żucić?» Zalała się łzami.

«Telimeno, cuż by świat muwił o człowieku —

Żekł Tadeusz — ktury by teraz, w moim wieku,

Zdruw, żył na wsi, kohał się: kiedy tyle młodzi,

Tylu żonatyh od żon, od dzieci uhodzi

Za granicę, pod znaki narodowe bieży?

Hoćbym hciał zostać, czy to ode mnie zależy?

Ojciec mnie testamentem kazał, abym służył

W wojsku polskim, teraz stryj ten rozkaz powtużył:

Jutro jadę, zrobiłem już postanowienie,

I dalbug, Telimeno, już go nie odmienię».

«Ja — żekła Telimena — nie hcę ci zagradzać

Drogi do sławy, szczęściu twojemu pżeszkadzać!

Jesteś mężczyzną, znajdziesz kohankę godniejszą

Serca twojego, znajdziesz bogatszą, piękniejszą!

Tylko dla mej pociehy, nieh wiem pżed rozstaniem,

Że twoja skłonność była prawdziwym kohaniem,

Że to nie był żart tylko, nie rozpusta płoha,

Lecz miłość; nieh wiem, że mnie muj Tadeusz koha!

Nieh słowo »koham« jeszcze raz z ust twyh usłyszę,

Nieh je w sercu wyryję i w myśli zapiszę.

Pżebaczę łacniej, hociaż pżestaniesz mnie kohać,

Pomnąc jakoś mnie kohał!» I zaczęła szlohać.

Tadeusz, widząc że tak płacze i tak błaga

Czule, i tylko takiej drobnostki wymaga,

Wzruszył się, pżejęły go szczery żal i litość,

I jeżeliby badał serca swego skrytość,

Może by się w tej hwili i sam nie dowiedział,

Czyli ją kohał, czy nie, więc żywo powiedział:

«Telimeno, bogdaj mnie jasny piorun ubił,

Jeśli nie prawda, żem cię, dalbug, bardzo lubił,

Czy kohał. Krutkie z sobą spędziliśmy hwile,

Ale one mnie pżeszły tak słodko, tak mile,

Że będą długo, zawsze myśli mej pżytomne,

I dalibug, że nigdy ciebie nie zapomnę».

Telimena skoczywszy padła mu na szyję:

«Tegom się spodziewała! Kohasz mnie, więc żyję!

Bo dzisiaj miałam dni me własną ręką skrucić;

Gdy mnie kohasz muj drogi, czyż możesz mnie żucić?

Tobie oddałam serce, oddam ci majątek,

Pujdę za tobą wszędzie; każdy świata kątek

Będzie mnie z tobą miły! Z najdzikszej pustyni

Miłość, wieżaj mi, ogrud rozkoszy uczyni».

Tadeusz, wydarłszy się z objęcia pżemocą:

«Jak to? — żekł — czyś z rozumu obrana? gdzie? po co?

Jehać za mną? Ja, będąc sam prostym żołnieżem,

Włuczyć, czy markietankę?» — «To my się pobieżem»

Żekła mu Telimena. «Nie, nigdy! — zawoła

Tadeusz.— Ja żenić się nie mam teraz zgoła

Zamiaru, ni kohać się. Fraszki! dajmy pokuj!

Proszę cię, moja droga, rozmyśl się! uspokuj!

Ja jestem tobie wdzięczen, ale niepodobna

Żenić się. Kohajmy się, ale tak — z osobna.

Zostać dłużej nie mogę; nie, nie, jehać muszę.

Bądź zdrowa, Telimeno moja; jutro ruszę».

Żekł, nasuwał kapelusz, odwracał się bokiem,

Hcąc iść; lecz go wstżymała Telimena okiem

I tważą, jak Meduzy głową. Musiał zostać

Mimowolnie; poglądał z trwogą na jej postać:

Stała blada, bez ruhu, bez thu i bez życia;

Aż wyciągając rękę jak miecz do pżebicia,

Z palcem zmieżonym prosto w Tadeusza oczy:

«Tego hciałam! — kżyknęła — ha, języku smoczy!

Serce jaszczurcze! To nic, żem tobą zajęta

Wzgardziła Asesora, Hrabię i Rejenta,

Żeś mnie uwiodł i teraz pożucił sierotę,

To nic! Jesteś mężczyzną, znam waszą niecnotę,

Wiem, że jak inni, tak ty mugłbyś wiarę złamać,

Lecz nie wiedziałam, że tak podle umiesz kłamać!

Słuhałam pode dżwiami stryja! Więc to dziecko,

Zosia, wpadła ci w oko i na nią zdradziecko

Dybiesz? Zaledwieś jedną nieszczęsną oszukał,

A jużeś pod jej okiem nowyh ofiar szukał!

Uciekaj, lecz cię moje dosięgną pżekleństwa —

Lub zostań, wydam światu twoje bezeceństwa;

Twe sztuki już nie zwiodą innyh, jak mnie zwiodły!

Precz! gardzę tobą! jesteś kłamca, człowiek podły!»

Na obelgę śmiertelną dla uszu szlahcica,

I kturej żaden nigdy nie słyszał Soplica,

Zadrżał Tadeusz, tważ mu pobladła jak trupia,

Tupnąwszy nogą, usta ścisnąwszy, żekł: «Głupia!»

Odszedł; lecz wyraz «podłość» ehem się powtużył

W sercu. Wzdrygnął się młodzian, czuł, że nań zasłużył,

Czuł, że wyżądził wielką kżywdę Telimenie,

Że go słusznie skarżyła, muwiło sumienie;

Lecz czuł, że po tyh skargah tym mocniej ją zbżydził.

O Zosi, ah! pomyślić nie ważył się, wstydził.

Pżecież ta Zosia, taka piękna, taka miła!

Stryj swatał ją! może by jego żoną była,

Gdyby nie szatan, co go plącząc w gżeh za gżehem,

W kłamstwo za kłamstwem, wreszcie odstąpił z uśmiehem!

Złajany, pogardzony od wszystkih, w dni parę

Zmarnował pżyszłość! Uczuł słuszną zbrodni karę.

W tej buży uczuć jakby kotwica spoczynku

Zabłysnęła mu nagle myśl o pojedynku:

«Zamordować Hrabiego! łotra! kżyknął w gniewie,

Zginąć albo zemścić się!» A za co? sam nie wie;

I ten gniew wielki, jak się zajął w mgnieniu oka,

Tak wywietżał. Znuw zdjęła go żałość głęboka,

Myślił: «Jeśli prawdziwe było postżeżenie,

Że Hrabia z Zosią jakieś ma porozumienie,

I cuż stąd? Może Hrabia koha Zosię szczeże,

Może go ona koha, za męża wybieże?

Jakimże prawem hciałbym zerwać to zamęście,

I, sam nieszczęśnik, wszystkih mam zabużać szczęście?»

Wpadł w rozpacz i nie widział innego sposobu,

Hyba ucieczkę prędką; gdzie? hyba do grobu!

Więc kułak pżycisnąwszy na shylonym czole,

Biegł ku łąkom, gdzie stawy błyszczały się w dole,

I stanął nad błotnistym; w zielonawe tonie

Łakomy wzrok utopił i błotniste wonie

Z rozkoszą ciągnął piersią, i otwożył usta

Ku nim. Bo samobujstwo jak każda rozpusta

Jest wymyślną; on w głowy szalonym zawrocie

Czuł niewymowny pociąg utopić się w błocie.

Lecz Telimena z dzikiej młodzieńca postawy

Zgadując rozpacz, widząc że pobiegł nad stawy,

Hociaż ku niemu takim słusznym gniewem pała,

Pżelękła się; w istocie dobre serce miała.

Żal jej było, że inną śmiał Tadeusz lubić,

Hciała go skarać, ale nie myśliła zgubić.

Więc puściła się za nim, wznosząc ręce obie,

Kżycząc: «Stuj! głupstwo! kohaj czy nie! żeń się sobie

Czy jedź! tylko stuj!» Ale on już szybkim biegiem

Wypżedził ją daleko; już stanął nad bżegiem.

Dziwnym zżądzeniem losuw, po tym samym bżegu

Jehał Hrabia na czele dżokejuw szeregu,

A zahwycony wdziękiem nocy tak pogodnej

I harmonią cudną orkiestry podwodnej,

Owyh horuw, co bżmiały jak arfy eolskie,

(Żadne żaby nie grają tak pięknie jak polskie),

Wstżymał konia i o swej zapomniał wyprawie,

Zwrucił uho do stawu i słuhał ciekawie.

Oczy wodził po polah, po niebios obszaże:

Pewnie układał w myśli nocne peizaże.

Zaiste, okolica była malownicza!

Dwa stawy pohyliły ku sobie oblicza

Jako para kohankuw: prawy staw miał wody

Gładkie i czyste jako dziewicze jagody;

Lewy, ciemniejszy nieco, jako tważ młodziana

Smagława i już męskim puhem osypana.

Prawy złocistym piaskiem połyskał się wkoło,

Jak gdyby włosem jasnym; a lewego czoło

Najeżone łozami, wieżbami czubate;

Oba stawy ubrane w zieloności szatę.

Z nih dwa strugi, jak ręce związane pospołu,

Ściskają się. Strug dalej upada do dołu;

Upada, lecz nie ginie, bo w rowu ciemnotę

Unosi na swyh falah księżyca pozłotę;

Woda warstami spada, a na każdej warście

Połyskają się blasku miesięcznego garście,

Światło w rowie na drobne dżazgi się roztrąca,

Hwyta je i w głąb niesie toń uciekająca,

A z gury znuw garściami spada blask miesiąca.

Myślałbyś, że u stawu siedzi Świtezianka,

Jedną ręką zdruj leje z bezdennego dzbanka,

A drugą ręką w wodę dla zabawki miota

Brane z fartuszka garście zaklętego złota.

Dalej, z rowu wybiegłszy, strumień na ruwninie

Rozkręca się, ucisza, lecz widać że płynie,

Bo na jego ruhomej, drgającej powłoce

Wzdłuż miesięczne światełko drgające migoce.

Jako piękny wąż żmudzki, zwany giwojtosem,

Hociaż zdaje się dżemać, leżąc między wżosem,

Pełźnie, bo na pżemiany srebży się i złoci,

Aż nagle zniknie z oczu we mhu lub paproci:

Tak strumień kręcący się hował się w olszynah,

Kture na widnokręgu czerniały kończynah,

Wznosząc swe kształty lekkie, niewyraźne oku,

Jak duhy na wpuł widne, na poły w obłoku.

Między stawami w rowie młyn ukryty siedzi.

Jako stary opiekun, co kohankuw śledzi,

Podsłuhał ih rozmowę, gniewa się, szamoce,

Tżęsie głową, rękami, i groźby bełkoce:

Tak uw młyn nagle zatżąsł mhem obrosłe czoło

I palczastą swą pięścią wykręcając wkoło,

Ledwo klęknął i szczęki zębowate ruszył,

Zaraz miłośną stawuw rozmowę zagłuszył

I zbudził Hrabię.

Hrabia widząc, że tak blisko

Tadeusz naszedł jego zbrojne stanowisko,

Kżyczy: «Do broni! łapaj!» Skoczyli dżokeje;

Nim Tadeusz rozeznać mugł, co się z nim dzieje,

Już go hwycili. Biegą do dworu, w podwuże

Wpadają. Dwur budzi się, psy w hałas, w kżyk struże.

Wyskoczył wpuł ubrany Sędzia; widzi zgraję

Zbrojną, myśli, że zbujcy, aż Hrabię poznaje.

«Co to jest?» pyta. Hrabia szpadą nad nim mignął,

Lecz widząc bezbronnego w zapale ostygnął:

«Soplico — żekł — odwieczny wrogu mej rodziny,

Dziś skażę cię za dawne i za świeże winy,

Dziś zdasz mi sprawę z mojej fortuny zaboru,

Nim pomszczę się obelgi mojego honoru!»

Lecz Sędzia, żegnając się, kżyknął: «W Imię Ojca

I Syna! tfu! mospanie Hrabia, czy waść zbojca?

Pżebug! czy się to zgadza z pana urodzeniem,

Wyhowaniem i z pana na świecie znaczeniem?

Nie pozwolę skżywdzić się!» Wtem Sędziego słudzy

Biegli, jedni z kijami, ze stżelbami drudzy;

Wojski, stojąc z daleka, poglądał ciekawie

W oczy panu Hrabiemu, a nuż miał w rękawie.

Już mieli zacząć bitwę, lecz Sędzia pżeszkodził;

Prużno było bronić się, nowy wrug nadhodził:

Postżeżono w olszynie blask, wystżał rusznicy!

Most na żece zahuczał tętentem konnicy

I «Hejże na Soplicę!» tysiąc głosuw wżasło.

Wzdrygnął się Sędzia: poznał Gerwazego hasło;

«Nic to — zawołał Hrabia — będzie tu nas więcéj,

Poddaj się Sędzio, to są moi spżymieżeńcy».

Wtem Asesor nadbiegał, kżycząc: «Areszt kładę

W imię Imperatorskiej Mości; oddaj szpadę,

Panie Hrabio, bo wezwę wojskowej pomocy,

A wiesz pan, że kto zbrojnie śmie napadać w nocy,

Zastżeżono tysiącznym dwuhsetnym ukazem,

Że jak zło...» Wtem go Hrabia w tważ udeżył płazem.

Padł zgłuszony Asesor i skrył się w pokżywy;

Wszyscy myśleli, że był ranny lub nieżywy.

«Widzę — żekł Sędzia — że się na rozbuj zanosi».

Jęknęli wszyscy; wszystkih zagłuszył wżask Zosi,

Ktura kżyczała, Sędzię objąwszy rękami,

Jako dziecko od Żydów kłute igiełkami.

Tymczasem Telimena wpadła między konie,

Wyciągnęła ku Hrabi załamane dłonie:

«Na twuj honor! — kżyknęła pżeraźliwym głosem,

Z głową w tył wyhyloną, z rozpuszczonym włosem —

Pżez wszystko co jest świętym, na klęczkah błagamy!

Hrabio, śmieszże odmuwić? proszą ciebie damy;

Okrutniku, nas pierwej musisz zamordować!»

Padła zemdlona. Hrabia skoczył ją ratować,

Zadziwiony i nieco zmieszany tą sceną:

«Panno Zofio — żecze — pani Telimeno!

Nigdy się krwią bezbronnyh ta szpada nie splami;

Soplicowie! jesteście moimi więźniami.

Tak zrobiłem we Włoszech, kiedy pod opoką,

Kturą Sycylianie zwą Birbante-rokką,

Zdobyłem tabor zbujcuw: zbrojnyh mordowałem,

Rozbrojonyh zabrałem i związać kazałem;

Szli za końmi i tryumf muj zdobili świetny,

Potem ih powieszono u podnuża Etny».

Było to osobliwsze szczęście dla Sopliców,

Że Hrabia, mając lepsze konie od szlahcicuw

I hcąc spotkać się pierwszy, zostawił ih w tyle

I biegł pżed resztą jazdy, pżynajmniej o milę,

Ze swym dżokejstwem, kture posłuszne i karne,

Stanowiło niejako wojsko regularne;

Gdy inna szlahta była, zwyczajem powstania,

Bużliwa i niezmiernie skora do wieszania.

Hrabia miał czas ostygnąć z zapału i gniewu,

Przemyślał, jakby skończyć buj bez krwi rozlewu;

Więc rodzinę Sopliców w domu zamknąć każe

Jako więźniuw wojennyh; u dżwi stawi straże.

Wtem «Hejże na Sopliców!» Wpada szlahta hurmem,

Obstępuje dwur wkoło i bieże go szturmem,

Tym łacniej, że wudz wzięty i pieżhła załoga;

Lecz zdobywcy hcą bić się, wyszukują wroga.

Do domu niewpuszczeni biegą do folwarkuw,

Do kuhni. Gdy do kuhni weszli, widok garkuw,

Ogień ledwie zagasły, potraw zapah świeży,

Hrupanie psuw gryzącyh ostatki wieczeży,

Hwyta wszystkih za serca, myśl wszystkih odmienia,

Studzi gniewy, zapala potżebę jedzenia.

Marszem i całodziennym znużeni sejmikiem,

«Jeść! jeść!» po tżykroć zgodnym wezwali okżykiem,

Odpowiedziano: «Pić! pić!»; między szlahty zgrają

Stają dwa hury: ci pić, a ci jeść wołają.

Odgłos leci ehami; gdzie tylko dohodzi,

Wzbudza oskomę w ustah, głud w żołądkah rodzi.

I tak na dane z kuhni hasło, niespodzianie

Rozeszła się armija na furażowanie.

Gerwazy, od pokojuw Sędziego odparty,

Ustąpić musiał pżez wzgląd dla Hrabiowskiej warty.

Więc nie mogąc zemścić się na niepżyjacielu,

Myślił o drugim wielkim tej wyprawy celu.

Jako człek doświadczony i biegły w prawnictwie,

Hce Hrabiego osadzić na nowym dziedzictwie

Legalnie i formalnie: więc za Woźnym biega,

Aż go po długih śledztwah za piecem dostżega,

Wnet porywa za kołnież, na dziedziniec wlecze

I zmieżywszy mu w piersi Scyzoryk, tak żecze:

«Panie Woźny, pan Hrabia śmie waćpana prosić,

Abyś raczył pżed szlahtą bracią wnet ogłosić

Intromisyją Hrabi do zamku, do dworu

Sopliców, do wsi, gruntuw zasianyh, ugoru,

Słowem, cum gais, boris et graniciebus,

Kmetonibus, scultetis, et omnibus rebus

Et quibusdam aliis. Jak tam wiesz, tak szczekaj,

Nic nie opuszczaj!» «Panie Kluczniku, zaczekaj

— Żekł śmiało, ręce za pas włożywszy Protazy —

Gotuw jestem wypełniać wszelkie stron rozkazy,

Ale ostżegam, że akt nie będzie miał mocy,

Wymuszony pżez gwałty, ogłoszony w nocy».

«Co za gwałty — żekł Klucznik — tu nie ma napaści,

Wszak proszę pana gżecznie; jeśli ciemno waści,

To Scyzorykiem skżesam ognia, że waszeci

Zaraz w ślepiah jak w siedmiu kościołah zaświeci».

«Gerwazeńku — żekł Woźny — po co się tak dąsać?

Jestem Woźny, nie moja żecz sprawę roztżąsać;

Wszak wiadomo, że strona Woźnego zaprasza

I dyktuje mu, co hce, a Woźny ogłasza.

Woźny jest posłem prawa, a posłuw nie każą,

Nie wiem tedy, za co mnie tżymacie pod strażą.

Wnet akt spiszę, nieh mi kto latarkę pżyniesie,

A tymczasem ogłaszam: bracia, uciszcie się!»

I by donośniej muwić, wstąpił na stos wielki

Belek (pod płotem sadu suszyły się belki),

Wlazł na nie i zarazem jakby go wiatr zdmuhnął,

Zniknął z oczu. Słyszano, jak w kapustę buhnął;

Widziano, po konopiah ciemnyh jego biała

Konfederatka niby gołąb pżeleciała.

Konewka stżelił w czapkę, ale hybił celu;

Wtem zatżeszczały tyki, już Protazy w hmielu.

«Protestuję!» zawołał; pewny był ucieczki,

Bo za sobą miał łozę i bagniska żeczki.

Po tej protestacyi, ktura się ozwała

Jak na zdobytyh wałah ostatni stżał działa,

Ustał już wszelki opur w Soplicowskim dwoże.

Szlahta głodna plądruje, zabiera co może:

Kropiciel, stanowisko zająwszy w oboże,

Jednego wołu i dwa cielce w łby zakropił,

A Brzytewka im szable w gardzielah utopił;

Szydełko ruwnie czynnie używał swej szpadki,

Kabany i prosięta koląc pod łopatki.

Już żeź zagraża ptastwu. Czujne gęsi stado,

Co niegdyś ocaliło Rzym pżed Galów zdradą,

Darmo gęga o pomoc; zamiast Manlijusza,

Wpada w kotuh Konewka, jedne ptaki zdusza,

A drugie żywcem wiąże do pasa kontusza.

Prużno gęsi szyjami wywijając, hrypią,

Prużno gęsiory sycząc, napastnika szczypią;

On bieży osypany iskżącym się puhem,

Unoszony jak kułmi gęstyh skżydeł ruhem,

Zdaje się być hohlikiem, skżydlatym złym duhem.

Ale żeź najstraszniejsza, hociaż najmniej kżyku,

Między kurami. Młody Sak wpadł do kurniku

I z drabinek, stryczkami łowiąc, ciągnie z gury

Kogutki i szurpate, i czubate kury,

Jedne po drugih dusi i składa do kupy,

Ptastwo piękne, karmione perłowymi krupy.

Niebaczny Saku, jakiż zapał cię unosi!

Nigdy już odtąd gniewnej nie pżebłagasz Zosi.

Gerwazy pżypomina starodawne czasy:

Każe sobie podawać od kontuszuw pasy

I nimi z Soplicowskiej piwnicy dobywa

Beczki starej siwuhy, dębniaku i piwa.

Jedne wnet odgwożdżono, a drugie ohoczo

Szlahta, gęsta jak mrowie, porywają, toczą

Do zamku; tam na nocleg cały tłum się zbiera,

Tam założona głuwna Hrabiego kwatera.

Nakładają sto ognisk, ważą, skważą, pieką,

Gną się stoły pod mięsem, trunek płynie żeką;

Hce szlahta noc tę pżepić, pżejeść i pżeśpiewać.

Lecz powoli zaczęli dżemać i poziewać;

Oko gaśnie za okiem, i cała gromada

Kiwa głowami, każdy, gdzie siedział, tam pada:

Ten z misą, ten nad kotłem, ten pży wołu ćwierci.

Tak zwycięzcuw zwyciężył w końcu sen, brat śmierci.

Księga dziewiąta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga dziewiąta

Bitwa

O niebezpieczeństwah wynikającyh z niepożądnego obozowania — Odsiecz niespodziana — Smutne położenie szlahty — Odwiedziny kwestarskie są wrużbą ratunku — Major Płut zbytnią zalotnością ściąga na siebie bużę — Wystrzał z krucicy, hasło boju — Czyny Kropiciela, czyny i niebezpieczeństwa Maćka — Konewka zasadzką ocala Soplicowo — Posiłki jezdne, atak na piehotę — Czyny Tadeusza — Pojedynek dowudcuw pżerwany zdradą — Wojski stanowczym manewrem pżehyla szalę boju — Czyny krwawe Gerwazego — Podkomorzy zwycięzca wspaniałomyślny.

Księga dziesiąta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga dziesiąta

Emigracja. Jacek.

Narada tycząca się zabezpieczenia losu zwycięzcuw — Układy z Rykowem — Pożegnanie — Ważne odkrycie — Nadzieja.

Owe obłoki ranne, zrazu rozpieżhnione

Jak czarne ptaki, lecąc w wyższą nieba stronę,

Coraz się zgromadzały. Ledwie słońce zbiegło

Z południa, już ih stado puł niebios obiegło

Ogromną hmurą. Wiatr ją pędził coraz hyżej,

Hmura coraz gęstniała, zwieszała się niżej:

Aż, jedną stroną na wpuł od niebios oddarta,

Ku ziemi wyhylona i wszeż rozpostarta,

Jak wielki żagiel, biorąc wszystkie wiatry w siebie,

Od południa na zahud leciała po niebie.

I była hwila ciszy; i powietże stało

Głuhe, milczące, jakby z trwogi oniemiało.

I łany zbuż, co wpżudy kładąc się na ziemi

I znowu w gurę tżęsąc kłosami złotemi

Wżały jak fale, teraz stoją nieruhome

I poglądają w niebo najeżywszy słomę.

I zielone pży drogah wieżby i topole,

Co pierwej, jako płaczki pży grobowym dole,

Biły czołem, długimi kręciły ramiony,

Rozpuszczając na wiatry warkocz posrebżony,

Teraz jak martwe, z niemej wyrazem żałoby,

Stoją na kształt posąguw sypilskiej Nijoby.

Jedna osina drżąca, wstżąsa liście siwe.

Bydło, zwykle do domu powracać leniwe,

Teraz zbiega się tłumnie, pasteży nie czeka

I opuszczając strawę do domu ucieka.

Buhaj racicą ziemię kopie, oże rogiem,

I całą tżodę straszy ryczeniem złowrogiem;

Krowa coraz ku niebu wznosi wielkie oko,

Usta z dziwu otwiera i wzdyha głęboko;

A wiepż marudzi w tyle, dąsa się i zgżyta,

I snopy zboża kradnie i na zapas hwyta.

Ptastwo skryło się w lasy, pod stżehy, w głąb trawy;

Tylko wrony, stadami obstąpiwszy stawy,

Pżehadzają się sobie poważnymi kroki,

Czarne oczy kierują na czarne obłoki,

Wytknąwszy język z suhej szerokiej gardzieli

I skżydła roztaczając, czekają kąpieli;

Lecz i te, pżewidując nazbyt mocną bużę,

Już w las ciągną, podobne wznoszącej się hmuże.

Ostatnia z ptakuw, lotem nieścigłym zuhwała

Jaskułka, czarny obłok pżeszywa jak stżała,

Wreszcie spada jak kula.

Właśnie w owej hwili

Szlahta z Moskwą okropną walkę zakończyli

I hronią się gromadnie w domy i stodoły,

Opuszczają plac boju, gdzie wkrutce żywioły

Stoczą walkę.

Na zahud, jeszcze ozłocona

Świeci ziemia ponuro, żułtawo-czerwona:

Już hmura, roztaczając cienie na kształt sieci,

Wyławia resztki światła, a za słońcem leci,

Jak gdyby je pohwycić hciała pżed zahodem.

Kilka wihruw raz po raz pżeświsnęło spodem,

Jeden za drugim lecą, miecąc krople dżdżyste,

Wielkie, jasne, okrągłe, jak grady ziarniste.

Nagle wihry zwarły się, porwały się w poły,

Borykają się, kręcą, świszczącymi koły

Krążą po stawah, mącą do dna wody w stawah,

Wpadły na łąki, świszczą po łozah i trawah.

Pryskają łuz gałęzie; lecą traw pżekosy

Na wiatr jako garściami wyrywane włosy,

Zmieszane z kędziorami snopuw. Wiatry wyją,

Upadają na rolę, tażają się, ryją,

Rwą skiby, robią otwur wihrowi tżeciemu,

Ktury wydarł się z roli jak słup czarnoziemu,

Wznosi się, jak ruhoma piramida toczy,

Łbem grunt wierci, z nug piasek sypie gwiazdom w oczy,

Co krok wszeż wydyma się, roztwiera ku guże,

I ogromną swą trąbą otrębuje bużę.

Aż z całym tym haosem wody i kużawy,

Słomy, liścia, gałęzi, wydartej murawy,

Wihry w las udeżyły i po głębiah puszczy

Ryknęły jak niedźwiedzie.

A już deszcz wciąż pluszczy

Jak z sita, w gęstyh kroplah. Wtem rykły pioruny,

Krople zlały się razem: to jak proste struny

Długim warkoczem wiążą niebiosa do ziemi,

To jak z wiader buhają warstami całemi.

Już zakryły się całkiem niebiosa i ziemia;

Noc je z bużą od nocy czarniejszą, zaciemia.

Czasem widnokrąg pęka od końca do końca,

I anioł buży, na kształt niezmiernego słońca

Rozświeci tważ, i znowu okryty całunem

Uciekł w niebo i dżwi hmur zatżasnął piorunem.

Znowu wzmaga się buża, ulewa nawalna

I ciemność gruba, gęsta, prawie dotykalna.

Znowu deszcz ciszej szumi, grom na hwilę uśnie;

Znowu wzbudzi się, ryknie i znuw wodą hluśnie.

Aż się uspokoiło wszystko; tylko dżewa

Szumią około domu i szemże ulewa.

W takim dniu pożądany był czas najbużliwszy:

Bo nawałnica, boju plac mrokiem okrywszy,

Zalała drogi, mosty zerwała na żece,

Z folwarku niedostępną zrobiła fortecę.

O tym więc, co się działo w obozie Soplicy,

Dziś nie mogła rozejść się wieść po okolicy,

A właśnie zawisł szlahty los od tajemnicy.

W izbie Sędziego ważne toczą się narady.

Bernardyn leżał w łużku; zmordowany, blady

I skrwawiony, lecz całkiem zdrowy na umyśle,

Daje rozkazy, Sędzia wypełnia je ściśle.

Prosi Podkomorzego, pżyzywa Klucznika,

Każe pżywieść Rykowa, potem dżwi zamyka.

Godzinę całą trwały tajemne rozmowy,

Aż je pżerwał kapitan Ryków tymi słowy,

Żucając na stuł kiesę ciężką dukatami:

«Państwo Lachy, już jest ta gadka między wami,

Że każdy Moskal złodziej: powiedźcież, kto spyta,

Że znaliście Moskala, ktury zwan Nikita

Nikitycz Ryków, rotny kapitan, miał osim

Medaluw i tży kżyże — to pamiętać prosim:

Ten medal za Oczaków, ten za Izmaiłów,

Ten za bitwę pod Nowi, ten za Prejsiż-Iłów ,

Tamten za Korsakowa sławną rejteradę

Z pod Zurich; a miał także i za męstwo szpadę,

Także od feldmarszałka tży zadowolnienia,

Dwie pohwały cesarskie i cztery wspomnienia,

Wszystko na piśmie...»

«Ale, ale kapitanie —

Pżerwał Robak — i cuż się tedy z nami stanie,

Jeśli nie hcesz zgodzić się? Wszakże dałeś słowo

Załatwić tę żecz».

«Prawda, słowo dam na nowo —

Żecze Ryków — ot słowo! Co po waszej zgubie?

Ja człek poczciwy, ja was państwo Lachy lubię,

Że wy ludzie weseli, dobży do wypitki,

I także ludzie śmiali, dobży do wybitki.

U nas ruskie pżysłowie: Kto na wozie jedzie,

Bywa często pod wozem; kto dzisiaj na pżedzie,

Jutro w tyle; dziś bijesz jutro ciebie biją;

Czy o to gniew? tak u nas po żołniersku żyją.

Skąd by się człowiekowi tyle złości wzięło

Gniewać się o pżegranę! Oczakowskie dzieło

Było krwawe, pod Zurich zbili nam piehotę,

Pod Austerlicem całą utraciłem rotę,

A pierwej wasz Kościuszko pod Racławicami —

Byłem sierżantem — wysiekł muj pluton kosami:

I cuż stąd? To ja znowu u Maciejowiców

Zabiłem własnym sztykiem dwuh dzielnyh szlahcicuw:

Jeden był Mokronowski, szedł z kosą pżed frontem,

I kanonierowi uciął rękę z lontem.

Oj! wy Lachy! Ojczyzna! ja to wszystko czuję,

Ja Ryków, car tak każe, a ja was żałuję.

Co nam do Lachów? Niehaj Moskwa dla Moskala,

Polska dla Lacha; ale cuż? car nie pozwala!»

Sędzia mu na to żecze: «Panie Kapitanie,

Żeś człek poczciwy, wiedzą tu wszyscy ziemianie,

U kturyh na kwaterah stałeś od lat wielu.

Za ten dar nie gniewaj się, dobry pżyjacielu:

Nie hcieliśmy cię skżywdzić; te oto dukaty,

Śmieliśmy złożyć wiedząc, żeś człek niebogaty».

«Ah, jegry! — wołał Ryków — cała rota skłuta!

Moja rota! a wszystko z winy tego Płuta!

On komendant, on za to pżed carem odpowie,

A wy te grosze sobie zabieżcie, panowie;

U mnie jest kapitański muj żołd lada jaki,

A dosyć mnie na ponczyk i lulkę tabaki.

A was lubię, że z wami sobie zjem, popiję,

Pohulam, pogawędzę, i tak sobie żyję.

Otoż ja was obronię, i jak będzie śledztwo,

Słowo uczciwe, że dam za wami świadectwo.

Powiemy, że my pżyszli tu z wizytą, pili

Sobie, tańczyli, trohę sobie podhmielili,

A Płut pżypadkiem ognia zakomenderował,

Bitwa! i batalijon tak jakoś zmarnował.

Wy, pany, tylko śledztwo pomazujcie złotem,

Będzie kręcić się. Ale teraz powiem o tem,

Co już muwiłem temu szlahcicu, co długi

Ma rapier, że Płut pierwszy komendant, ja drugi:

Płut został żywy, może on wam zagiąć kruczka

Takiego, że zginiecie, bo to hytra sztuczka;

Tżeba mu gębę zatkać bankowym papierem.

No i cuż, panie szlahcic, ty z długim rapierem,

Czy już byłeś u Płuta? czyś się z nim naradził?»

Gerwazy obejżał się, łysinę pogładził,

Kiwnął niedbale ręką, jak gdyby znać dawał,

Że już wszystko załatwił. Lecz Ryków nastawał:

«Cuż, czy Płut będzie milczeć, czy słowem zaręczył?»

Klucznik zły, że go Ryków pytaniami dręczył,

Poważnie palec wielki ku ziemi naginał,

A potem mahnął ręką, jak gdyby pżecinał

Dalszą rozmowę i żekł: «Klnę się Scyzorykiem,

Że Płut nie wyda! gadać już nie będzie z nikim!»

Potem dłonie opuścił i palcami hżąsnął,

Jak gdyby tajemnicę całą z rąk wytżąsnął.

Ten ciemny gest pojęli słuhacze i stali,

Patżąc z dziwem na siebie, wzajem się badali

I posępne milczenie trwało minut kilka.

Aż Ryków żekł: «Nosił wilk, ponieśli i wilka!»

«Requiescat in pace!» dodał Podkomorzy;

«Już ci — zakończył Sędzia — był w tym palec Boży!

Lecz ja tej krwi nie winien, jam o tym nie wiedział».

Ksiądz porwał się z poduszek i posępny siedział.

Na koniec żekł, spojżawszy bystro na Klucznika:

«Wielki gżeh bezbronnego zabić niewolnika!

Chrystus zabrania mścić się nawet i nad wrogiem!

Oj Kluczniku! odpowiesz ty ciężko pżed Bogiem.

Jedna jest restrykcyja: jeśli popełniono

Nie z zemsty głupiej, ale pro publico bono».

Klucznik głową i ręką kiwał wyciągnioną,

I mrugając powtażał: «Pro publico bono!»

Więcej nie było mowy o Płucie Majorze;

Nazajutż daremnie go szukano we dwoże,

Daremnie wyznaczano za trupa nagrodę:

Major zginął bez śladu, jak gdyby wpadł w wodę.

Co się z nim stało, rużnie powiadano o tem,

Lecz nikt pewnie nie wiedział ni wtenczas, ni potem.

Daremnie pytaniami Klucznika dręczono;

Nic nie wyżekł, prucz tyh słuw: pro publico bono.

Wojski był w tajemnicy, lecz słowem ujęty

Honorowym, staruszek milczał jak zaklęty.

Po zawarciu układuw wyszedł z izby Ryków,

A Robak kazał wezwać szlahtę wojownikuw,

Do kturyh Podkomorzy z powagą tak muwi:

«Bracia! Bóg dziś naszemu szczęścił orężowi,

Ale muszę Wać Państwu wyznać bez ogrudki,

Że z tyh niewczesnyh bojuw złe wynikną skutki.

Zbłądziliśmy i nikt tu z nas nie jest bez winy:

Ksiądz Robak, że zbyt czynnie rozszeżał nowiny,

Klucznik i szlahta, że je pojęła opacznie.

Wojna z Rosyją jeszcze nieprędko się zacznie;

Tymczasem, kto miał udział najczynniejszy w bitwie,

Ten nie może bezpieczny zostać się na Litwie:

Musicie więc do Księstwa uciekać Panowie,

A mianowicie Maciej, co się Chrzciciel zowie,

Tadeusz, Konew, Brzytew, nieh unoszą głowy

Za Niemen, gdzie ih czeka zastęp narodowy.

My na was nieobecnyh całą winę zwalim

I na Płuta: tak resztę rodzeństwa ocalim.

Żegnam was nie na długo; są pewne nadzieje,

Że nam z wiosną swobody zoża zajaśnieje

I Litwa, co was teraz żegna jak tułaczy,

Wkrutce jako zwycięskih swyh zbawcuw zobaczy.

Sędzia wszystko, co tżeba, zgotuje na drogę

I ja pieniędzmi, ile zdołam, dopomogę».

Czuła szlahta, że mądże Podkomorzy radził:

Wiadomo, że kto z ruskim carem raz się zwadził,

Ten już z nim na tej ziemi nie zgodzi się szczéże,

I musi albo bić się, albo gnić w Sybirze.

Więc nic nie muwiąc, smutnie po sobie spujżeli,

Westhnęli; na znak zgody głowami skinęli.

Polak, hociaż stąd między narodami słynny

Że bardziej niźli życie koha kraj rodzinny,

Gotuw zawżdy żucić go, puścić się w kraj świata,

W nędzy i poniewierce pżeżyć długie lata,

Walcząc z ludźmi i z losem, puki mu śrud buży

Pżyświeca ta nadzieja, że Ojczyźnie służy.

Oświadczyli, że zaraz wyjeżdżać gotowi;

Tylko się to nie zdało panu Buchmanowi.

Buchman, człowiek rozsądny, w bitwę się nie wmieszał,

Ale słysząc, że radzą, głosować pośpieszał.

Znajdował projekt dobrym, lecz hciał pżeinaczyć,

Dokładniej go rozwinąć, jaśniej wytłumaczyć,

A napżud komisyją legalnie wyznaczyć,

Ktura by rozważyła emigracji cele,

Środki, sposoby, tudzież innyh względuw wiele.

Nieszczęściem, krutkość czasu była na zawadzie,

Że się nie stało zadość Buchmanowej radzie.

Szlahta żegna się śpiesznie i już w drogę rusza.

Ale Sędzia zatżymał w izbie Tadeusza

I żekł do księdza: «Czas już, żebym ci powiedział

To, o czymem z pewnością wczoraj się dowiedział:

Że nasz Tadeusz szczeże zakohany w Zosi.

Niehajże pżed odjazdem o rękę jej prosi.

Muwiłem z Telimeną, już nam nie pżeszkadza,

Zosia także się z wolą opiekunuw zgadza.

Jeśli dziś ślubem pary nie możem uwieńczyć,

Toć by ih, panie bracie, pżynajmniej zaręczyć

Pżed odjazdem; bo serce młode i podrużne,

Wiesz dobże, jako miewa tentacyje rużne;

A wszakże, kiedy okiem żuci na pierścionek

I pżypomni młodzieniec, że już jest małżonek,

Zaraz w nim obcyh pokus ostyga gorączka.

Wieżaj mi, wielką siłę ma ślubna obrączka.

Ja sam pżed lat tżydziestu wielki afekt miałem

Ku pannie Marcie, kturej serce pozyskałem.

Byliśmy zaręczeni; Bóg nie błogosławił

Związkowi temu i mnie sierotą zostawił,

Wziąwszy do hwały swojej nadobną Wojszczankę,

Pżyjaciela mojego curę Hreczeszankę.

Pozostała mi tylko pamiątka jej cnoty,

Jej wdziękuw, i ten oto ślubny pierścień złoty.

Ilekroć nań spojżałem, zawsze ma nieboga

Stawała pżed oczyma: i tak z łaski Boga,

Dotąd mej nażeczonej dohowałem wiary,

I nie bywszy małżonkiem, jestem wdowiec stary,

Hociaż Wojski ma drugą curę dość nadobną,

I do mojej kohanej Marty dość podobną!»

To muwiąc, na pierścionek z czułością spozierał

I odwruconą ręką łzy z oczu ocierał.

«Bracie — kończył — co myślisz? zrobim zaręczyny?

On koha, a mam słowo ciotki i dziewczyny».

Lecz Tadeusz podbiega i z żywością muwi:

«Czymże zdołam odwdzięczyć dobremu stryjowi,

Ktury tak o me szczęście ustawnie się trudzi!

Ah dobry stryju, byłbym najszczęśliwszy z ludzi,

Gdyby mi Zosia była dzisiaj zaręczona,

Gdybym wiedział że to jest moja pżyszła żona.

Pżecież powiem otwarcie: dziś, te zaręczyny

Do skutku pżyjść nie mogą; są rużne pżyczyny...

Nie pytaj więcej; jeśli Zosia czekać raczy,

Może mnie wkrutce lepszym, godniejszym obaczy,

Może stałością na jej wzajemność zarobię,

Może troszeczką sławy me imię ozdobię,

Może wkrutce w ojczyste wrucim okolice;

Wtenczas, stryju, wspomnę ci twoje obietnice,

Wtenczas na klęczkah drogą powitam Zosienkę

I jeśli będzie wolna, poproszę o rękę.

Teraz pożucam Litwę może na czas długi,

Może Zosi tymczasem podobać się drugi;

Więzić jej woli nie hcę; prosić o wzajemność,

Na kturąm nie zasłużył, byłaby nikczemność».

Gdy te słowa z uczuciem muwił hłopiec młody,

Zaświeciły mu, jako dwie wielkie jagody

Pereł, dwie łzy na wielkih błękitnyh źrenicah,

I stoczyły się szybko po rumianyh licah.

Ale Zosia ciekawa z głębiny alkowy

Śledziła pżez szczelinę tajemne rozmowy;

Słyszała, jak Tadeusz po prostu i śmiało

Opowiedział swą miłość — serce w niej zadrżało —

I widziała tyh wielkih dwoje łez w źrenicah.

Hoć dojść nie mogła wątku w jego tajemnicah:

Dlaczego ją pokohał? dlaczego pożuca?

Gdzie odjeżdża? pżecież ją ten odjazd zasmuca.

Pierwszy raz posłyszała w życiu z ust młodziana

Dziwną i wielką nowość: że była kohana.

Biegła więc, gdzie stał mały domowy ołtażyk,

Wyjęła zeń obrazek i relikwijażyk;

Na obrazku tym była święta Genowefa,

A w relikwiji suknia świętego Józefa,

Oblubieńca, patrona zaręczonej młodzi;

I z tymi świętościami do pokoju whodzi.

«Pan odjeżdżasz tak prędko?... Ja panu na drogę

Dam podarunek mały i także pżestrogę:

Niehaj pan zawsze z sobą relikwije nosi

I ten obrazek, a nieh pamięta o Zosi.

Nieh pana Pan Bóg w zdrowiu i szczęściu prowadzi,

I nieh prędko szczęśliwie do nas odprowadzi».

Umilkła i spuściła głowę; oczki modre

Ledwie stuliła, z żęsuw pobiegły łzy szczodre;

A Zosia z zamkniętymi stojąc powiekami,

Milczała, sypiąc łzami jako brylantami.

Tadeusz, biorąc dary i całując rękę,

Żekł: «Pani! już ja muszę pożegnać panienkę...

Bądź zdrowa, wspomnij o mnie i racz czasem zmuwić

Pacież za mnie! Zofijo!...» Więcej nie mugł muwić.

Lecz Hrabia, z Telimeną wszedłszy niespodzianie,

Uważał młodej pary czułe pożegnanie,

Wzruszył się i żuciwszy wzrok ku Telimenie:

«Ileż — żekł — jest piękności hoć w tej prostej scenie!

Kiedy dusza pasterki z wojownika duszą,

Jak łudź z okrętem w buży, rozłączyć się muszą!

Zaiste! nic tak uczuć w sercu nie rozpala,

Jako kiedy się serce od serca oddala.

Czas jest to wiatr, on tylko małą świecę zdmuhnie,

Wielki pożar od wiatru tym mocniej wybuhnie.

I moje serce zdolne mocniej kohać z dala.

Panie Soplico! miałem ciebie za rywala;

Ten błąd był jedną z pżyczyn naszej smutnej zwady,

Ktura mię pżymusiła dostać na was szpady.

Postżegam błąd muj: boś ty wzdyhał ku pasterce,

Ja zaś tej pięknej nimfie oddałem me serce.

Nieh we krwi wroguw nasze utoną urazy!

Nie będziem się zbujczymi rozpierać żelazy;

Nieh się inaczej spur nasz zalotny roztżygnie:

Walczmy, kto kogo czuciem miłości wyścignie!

Zostawim oba drogie serc naszyh pżedmioty,

Pośpieszymy obadwa na miecze, na groty;

Walczmy z sobą stałością, żalem i cierpieniem,

A wroguw naszyh mężnym ścigajmy ramieniem».

Żekł, na Telimenę spojżał, ale ona

Nic nie odpowiadała, strasznie zadziwiona.

«Muj Hrabio — pżerwał Sędzia — po co hcesz koniecznie

Wyjeżdżać? Wież mi, w twoih dobrah siedź bezpiecznie

Szlahtę biedną żąd mugłby odżeć i pżehłostać,

Ale ty Hrabio pewien jesteś cały zostać;

Wiesz, w jakim żądzie żyjesz, jesteś dość bogaty,

Wykupisz się od więzień połową intraty».

«To niezgodna — żekł Hrabia — z moim harakterem!

Nie mogę być kohankiem: będę bohaterem;

W miłości troskah, sławy zwę pocieszycielki,

Gdy jestem nędzaż sercem, będę ręką wielki».

Telimena pytała: «Ktuż panu pżeszkadza

Kohać i być szczęśliwym!» — «Myh pżeznaczeń władza —

Żekł Hrabia — ciemność pżeczuć, kture ruhem tajnym

Rwą się ku stronom obcym, dziełom nadzwyczajnym.

Wyznaję, że dziś hciałem na cześć Telimenie

U ołtażuw Hymena zapalić płomienie,

Ale mi dał zbyt piękny pżykład ten młodzieniec,

Sam dobrowolnie ślubny swuj zrywając wieniec,

I biegąc serca swego doświadczać w pżeszkodah

Zmiennyh losuw i w krwawyh wojennyh pżygodah.

Dziś otwiera się nowa i dla mnie epoka!

Bżmiała odgłosem broni mej Birbante-rokka:

Oby ten odgłos ruwnie w Polszcze się rozszeżył!»

Skończył i dumnie szpady rękojeść udeżył.

«Jużci — żekł Robak — trudno ganić tę ohotę,

Jedź, weź pieniądze, możesz usztyftować rotę

Jak Włodzimierz Potocki, co Francuzów zdziwił

Dając na skarb milijon, jak książę Radziwiłł

Dominik, co zastawił dobra swe i spżęty

I dwa uzbroił nowe konne regimenty.

Jedź, jedź, a weź pieniądze: rąk tam dosyć mamy,

Ale grosza brak w Księstwie; jedź wasze, żegnamy».

Telimena smutnymi żuciwszy oczyma:

«Niestety — żekła — widzę że cię nic nie wstżyma!

Ryceżu muj, w wojenne kiedy wstąpisz szranki,

Obruć czułe spojżenie na kolor kohanki

(Tu, wstążkę oderwawszy od sukni, zrobiła

Kokardę i na piersiah Hrabi pżyszpiliła).

Nieh cię ten kolor wiedzie na działa ogniste,

Na kopije błyszczące i deszcze siarczyste;

A kiedy się rozsławisz walecznymi czyny,

I gdy nieśmiertelnymi pżesłonisz wawżyny

Skrwawiony szyszak i hełm twuj zwycięstwem hardy:

I wtenczas jeszcze oko zwruć do tej kokardy,

Wspomnij, czyja ten kolor pżyszpiliła ręka!»

Tu mu podała rękę. Pan Hrabia pżyklęka,

Całuje; Telimena zbliżyła do oka

Hustkę, a drugim okiem pogląda z wysoka

Na Hrabię, ktury żegnał ją mocno wzruszony.

Ona wzdyhała, ale ruszyła ramiony.

Lecz Sędzia żekł: «Muj Hrabio, śpiesz się, bo już puźno,»

A ksiądz Robak «Dość tego! — wołał z miną groźną, —

Śpiesz się wasze!» Tak rozkaz Sędziego i księdza

Rozdziela czułą parę i z izby wypędza.

Tymczasem pan Tadeusz stryja obejmował

Ze łzami i Robaka w rękę pocałował.

Robak, ku piersiom hłopca pżycisnąwszy skronie

I na głowie mu na kżyż położywszy dłonie,

Spojżał ku niebu i żekł: «Synu! z Panem Bogiem!»

I zapłakał... A już był Tadeusz za progiem.

«Jak to? — zapytał Sędzia — nic mu brat nie powie

I teraz? Biedny hłopiec, jeszcze się nie dowie

O niczym pżed odjazdem?...» «Nie — żekł ksiądz — o niczym

(Płacząc długo z zakrytym rękami obliczem).

I po cuż by miał wiedzieć biedny, że ma ojca,

Ktury się skrył pżed światem jak łotr, jak zabojca?

Bóg widzi, jak pragnąłbym: ale z tej pociehy

Zrobię Bogu ofiarę za me dawne gżehy».

«Więc — żecze Sędzia — teraz czas myśleć o sobie.

Uważ, że człowiek w twoim wieku i horobie

Nie zdołałby z innymi razem emigrować;

Muwiłeś, że wiesz domek, gdzie się masz pżehować:

Powiedz gdzie? Śpieszmy, czeka zapżężona bryka.

Czy nie najlepiej w puszczę, do haty leśnika?»

Robak kiwając głową żekł: «Do jutra rana

Mam czas. Teraz, muj bracie, poślij do plebana,

Aby tu jak najryhlej pżybył z wijatykiem;

Oddal stąd wszystkih, zostań tylko sam z Klucznikiem,

Zamknij dżwi».

Sędzia spełnił Robaka rozkazy,

I usiada na łużko pży nim; a Gerwazy,

Stoi, łokieć pżytwierdza na głowni rapiera,

A czoło pohylone na dłoniah opiera.

Robak, nim zaczął muwić, w Klucznika oblicze

Wzrok utkwił i milczenie hował tajemnicze.

A jako hirurg napżud miękką rękę składa

Na ciele horującym, nim ostżem raz zada:

Tak Robak wyraz bystryh oczu swyh złagodził,

Długo nimi po oczah Gerwazego wodził,

Na koniec, jakby ślepym hciał udeżyć ciosem,

Zasłonił oczy ręką i żekł mocnym głosem:

«Jam jest Jacek Soplica...»

Klucznik na to słowo

Pobladnął, pohylił się, i ciała połową

Wygięty napżud, stanął, zwisł na jednej nodze,

Jak głaz lecący z gury zatżymany w drodze.

Oczy roztwierał, usta szeroko rozszeżał,

Grożąc białymi zęby, a wąsy najeżał;

Rapier z rąk upuszczony pży ziemi zatżymał

Kolanami i głownię prawą ręką imał,

Cisnąc ją: rapier z tyłu za nim wyciągniony,

Długim czarnym swym końcem hwiał się w rużne strony;

I Klucznik był podobny rysiowi rannemu,

Ktury z dżewa ma skoczyć w oczy myśliwemu,

Wydyma się kłębuszkiem, mruczy, krwawe ślepie

Wyiskża, wąsy rusza i ogonem tżepie.

«Panie Rębajło — żekł ksiądz — już mię nie zatrwożą

Gniewy ludzkie, bo jestem już pod ręką Bożą.

Zaklinam cię na imię Tego, co świat zbawił

I na kżyżu zabujcom swoim błogosławił,

I pżyjął prośbę łotra: byś się udobruhał

I to, co mam powiedzieć, cierpliwie wysłuhał.

Sam pżyznałem się: muszę dla ulgi sumienia

Pozyskać, a pżynajmniej prosić pżebaczenia:

Posłuhaj mej spowiedzi; potem zrobisz sobie

Ze mną, co zehcesz». I tu złożył ręce obie

Jak do pacieża. Klucznik cofnął się zdumiony,

Udeżał ręką w czoło i ruszał ramiony.

A ksiądz zaczął swą dawną z Horeszką zażyłość

Opowiadać i swoją z jego curką miłość,

I swe z tego powodu z Stolnikiem zatargi.

Lecz muwił niepożądnie, często mieszał skargi

I żale we swą spowiedź, często żecz pżecinał,

Jak gdyby już ją kończył, i znowu zaczynał.

Klucznik, dzieje Horeszków znający dokładnie,

Całą tę powieść, hociaż splątaną bezładnie,

Pożądkował w pamięci i dopełniać umiał;

Lecz Sędzia wielu żeczy zgoła nie rozumiał.

Oba pilnie słuhali pohyliwszy głowy,

A Jacek muwił coraz wolniejszymi słowy

I często zarywał się:

«Wszak sam wiesz, Gerwazeńku, jak Stolnik zapraszał

Często mnie na biesiady, zdrowie moje wnaszał,

Kżyczał nieraz, do gury podniusłszy szklanicę,

Że nie miał pżyjaciela nad Jacka Soplicę,

Jak on mnie ściskał! Wszyscy, ktuży to widzieli,

Myślili, że on ze mną duszą się podzieli...

On pżyjaciel?... On wiedział, co się wtenczas działo

W duszy mojej!...

Tymczasem już szeptała o tym okolica,

Jaki taki gadał mi: »Ej, panie Soplica,

Daremnie konkurujesz: dygnitarskie progi

Za wysokie na Jacka podczaszyca nogi.«

Ja śmiałem się, udając że drwiłem z magnatuw

I z curek ih, i nie dbam o arystokratuw;

Że jeśli bywam u nih, z pżyjaźni to robię,

A za żonę nie pojmę, tylko ruwną sobie.

Pżecież, bodły mi duszę do żywca te żarty:

Byłem młody, odważny, świat był mnie otwarty

W kraju, gdzie, jako wiecie, szlahcic urodzony

Jest zaruwno z panami kandydat korony!

Wszakże Tęczyński niegdyś z krulewskiego domu

Żądał cury, a krul mu oddał ją bez sromu.

Sopliców czyż nie ruwne Tęczyńskim zaszczyty

Krwią, herbem, wierną służbą Rzeczypospolitej?

Jak łatwo może człowiek popsuć szczęście drugim

W jednej hwili, a życiem nie naprawi długim!

Jedno słowo Stolnika: jakże byśmy byli

Szczęśliwi! Kto wie, może dotąd byśmy żyli,

Może i on pży swoim kohanym dziecięciu,

Pży swojej pięknej Ewie, pży swym wdzięcznym zięciu,

Zestażałby spokojny, może wnuki swoje

Kołysałby!... Teraz co?... Nas zgubił oboje

I sam... i to zabujstwo... i wszystkie następstwa

Tej zbrodni, wszystkie moje biedy i pżestępstwa!...

Ja skarżyć nie mam prawa: ja jego morderca,

Ja skarżyć nie mam prawa: pżebaczam mu z serca,

Ale i on...

Żeby już raz otwarcie był mnie zrekuzował!...

Bo znał nasze uczucia... Gdyby nie pżyjmował

Myh odwiedzin: to kto wie? może bym odjehał,

Pogniewał się, połajał, w końcu go zaniehał;

Ale on, hytże dumny, wpadł na koncept nowy:

Udawał, że mu nawet nie pżyszło do głowy,

Żeby ja mugł się starać o związek takowy!

A byłem mu potżebnym: miałem zahowanie

U szlahty i lubili mnie wszyscy ziemianie:

Więc on niby miłości mojej nie dostżegał,

Pżyjmował mnie jak dawniej, a nawet nalegał

Abym częściej pżyjeżdżał; a ilekroć sami

Byliśmy, widząc oczy me pżyćmione łzami

I pierś zbyt pełną i już wybuhnąć gotową,

Hytry stażec, wnet wżucił obojętne słowo

O procesah, sejmikah, łowah...

Ah, nieraz pży kieliszkah, gdy się tak rozżewniał,

Gdy mię tak ściskał i o pżyjaźni zapewniał,

Potżebując mej szabli lub kreski na sejmie,

Gdy musiałem nawzajem ściskać go upżejmie:

To tak we mnie złość wżała, że ja obracałem

Ślinę w gębie, a dłonią rękojeść ściskałem,

Hcąc plunąć na tę pżyjaźń i wnet szabli dostać;

Ale Ewa, zważając muj wzrok i mą postać,

Zgadywała, nie wiem jak, co się we mnie działo,

Patżyła błagająca, lice jej bledniało;

A był to taki piękny gołąbek łagodny

I wzrok miała upżejmy taki! tak pogodny!

Taki anielski, że już nie wiem, już nie miałem

Odwagi zagniewać jej, zatrwożyć — milczałem.

I ja, zawadyjaka sławny w Litwie całéj,

Co pżede mną największe pany niegdyś drżały,

Com nie żył dnia bez bitki, co, nie Stolnikowi,

Ale bym się pokżywdzić nie dał i krulowi,

Co we wściekłość najmniejsza wprawiała mnie spżeczka:

Ja wtenczas, zły i pjany, milczał jak owieczka,

Jak gdybym Sanktissimum ujżał!

Ileż to razy hciałem serce me otwożyć,

I już się nawet pżed nim do pruśb upokożyć,

Lecz spojżawszy mu w oczy, spotkawszy wejżenia

Zimne jak lud, wstyd mi było mojego wzruszenia;

Śpieszyłem znowu jak najzimniej dyskurować

O sprawah, o sejmikah, a nawet żartować!!

Wszystko to, prawda, z pyhy: żeby nie ubliżyć

Imieniowi Sopliców, żeby się nie zniżyć

Pżed panem prośbą prużną, nie dostać odmowy,

Bo jakież by to były między szlahtą mowy,

Gdyby wiedziano, że ja Jacek...

Soplicy Horeszkowie odmuwili dziewkę!

Że mnie, Jackowi, czarną podano polewkę!

W końcu sam już nie wiedząc, jak sobie poradzić,

Umyśliłem ze szlahty mały pułk zgromadzić

I opuścić na zawsze powiat i ojczyznę,

Wynieść się gdzie na Moskwę lub na Tatarszczyznę

I zacząć wojnę. Jadę pożegnać Stolnika,

W nadziei, że gdy ujży wiernego stronnika,

Dawnego pżyjaciela, prawie domownika,

Z kturym pił i wojował pżez tak długie lata,

Teraz żegnającego i kędyś w kraj świata

Jadącego — że może stażec się poruszy

I pokaże mi pżecież trohę ludzkiej duszy

Jak ślimak roguw!

Ah, kto hoć na dnie serca ma dla pżyjaciela

Hoćby iskierkę czucia, gdy się z nim rozdziela,

Dobędzie się iskierka ta pży pożegnaniu,

Jako ostatni płomyk życia pży skonaniu!

Raz ostatni dotknąwszy pżyjaciela skroni,

Częstokroć najzimniejsze oko łzę uroni!

Biedna, słysząc o moim odjeździe, pobladła,

Bez pżytomności, ledwie że trupem nie padła,

Nie mogła nic pżemuwić: aż się jej żuciły

Strumieniem łzy — poznałem, jak byłem jej miły!

Pomnę, pierwszy raz w życiu jam się łzami zalał

Z radości i z rozpaczy, zapomniał się, szalał.

Już hciałem znowu upaść ojcu jej pod nogi,

Wić się jak wąż u kolan, wołać: »Ojcze drogi,

Weź za syna lub zabij!« Wtem Stolnik posępny,

Zimny jako słup soli, gżeczny, obojętny,

Wszczął dyskurs — o czym? o czym? o curki weselu!...

W tej hwili! O Gerwazy! uważ, pżyjacielu,

Masz ludzkie serce!

Stolnik żekł: »Panie Soplica,

Właśnie pżyjehał do mnie swat kasztelanica;

Ty jesteś muj pżyjaciel, cuż ty muwisz na to?

Wiesz wasze, że mam curkę piękną i bogatą:

A kasztelan — witebski! Wszakże to w senacie

Niskie, drążkowe kżesło. Cuż mi radzisz, bracie?«

Nie pamiętam już zgoła co mu na to żekłem,

Podobno nic — na konia wsiadłem i uciekłem!...»

«Jacku! zawołał Klucznik, mądre ty pżyczyny

Wynajdujesz: cuż? one nie zmniejszą twej winy!

Bo wszakże zdażało się już nieraz na świecie,

Że kto pokohał pańskie lub krulewskie dziecię,

Starał się gwałtem zdobyć, pżemyślał wykradać,

Mścił się otwarcie — ale tak hytże śmierć zadać,

Panu polskiemu, w Polszcze — i w zmowie z Moskalem!»

«Nie byłem w zmowie — Jacek odpowiedział z żalem. —

Gwałtem porwać? Wszak mugłbym: zza krat i zza klamek

Wydarłbym ją, rozbiłbym w puh ten jego zamek!

Miałem za sobą Dobrzyn i cztery zaścianki!

Ah, gdyby ona była jak nasze szlahcianki

Silna i zdrowa! gdyby ucieczki, pogoni

Nie zlękła się i mogła słuhać szczęku broni!...

Lecz ona biedna! tak ją, rodzice pieścili,

Słaba, lękliwa! był to robaczek motyli,

Wiosenna gąsiennica! i tak ją zagrabić,

Dotknąć ją zbrojną ręką, byłoby ją zabić;

Nie mogłem, nie.

Mścić się otwarcie? szturmem zamek zwalić w gruzy?

Wstyd!... bo by powiedziano, żem mścił się rekuzy!

Kluczniku, twoje serce poczciwe nie umie

Uczuć, ile jest piekła w obrażonej dumie.

Szatan dumy zaczął mi lepsze plany raić:

Zemścić się krwawo, ale powud zemsty taić,

Nie bywać w zamku, miłość z serca wykożenić,

Puścić w niepamięć Ewę, z inną się ożenić,

A potem, potem jaką wynaleźć zaczepkę,

Pomścić się...

I zdało mi się zrazu, żem już serce zmienił,

I rad byłem z wymysłu i — jam się ożenił;

Z pierwszą, kturąm napotkał, dziewczyną ubogą!

Źlem zrobił — jakże byłem ukarany srogo!

Nie kohałem jej. Biedna matka Tadeusza

Najpżywiązańsza do mnie, najpoczciwsza dusza —

Ale jam dawną miłość i złość w sercu dusił.

Byłem jako szalony, darmom siebie musił

Zająć się gospodarstwem albo interesem:

Wszystko na prużno! Zemsty opętany biesem,

Zły, opryskliwy, znaleźć nie mogłem pociehy

W niczym na świecie — i tak z gżehuw w nowe gżehy,

Zacząłem pić.

I tak niedługo żona ma z żalu umarła,

Zostawiwszy to dziecię; a mnie rozpacz żarła!

Jakże mocno musiałem kohać tę niebogę,

Tyle lat!... Gdziem ja nie był: a dotąd nie mogę

Jej zapomnieć i zawżdy jej postać kohana

Stoi mi pżed oczyma jakby malowana!

Piłem, nie mogłem zapić pamięci na hwilę,

Ani pozbyć się, hociaż pżebiegłem ziem tyle!

Teraz oto w habicie jestem Bożym sługą,

Na łożu, we krwi... o niej muwiłem tak długo! —

W tej hwili, o tyh żeczah muwić? Bóg wybaczy!

Musicie wiedzieć, w jakim żalu i rozpaczy

Popełniłem...

Było to właśnie wkrutce po jej zaręczynah.

Wszędzie gadano tylko o tyh zaręczynah;

Powiadano, że Ewa, gdy brała obrączkę

Z rąk Wojewody, mdlała, że wpadła w gorączkę,

Że ma początki suhot, że ustawnie szloha;

Zgadywano, że kogoś potajemnie koha. —

Ale Stolnik, jak zawsze spokojny, wesoły,

Dawał na zamku bale, zbierał pżyjacioły.

Mnie już nie prosił: na cuż byłem mu potżebny?

Muj bezład w domu, bieda, muj naług haniebny,

Podały mnie na wzgardę i na śmieh pżed światem!

Mnie, com niegdyś, żec mogę, tżąsł całym powiatem!

Mnie, kturego Radziwiłł nazywał: kohanku!

Mnie, com kiedy wyjeżdżał z mojego zaścianku,

To liczniejszy dwur miałem niżeli książęcy,

Kiedym szablę dostawał, to kilka tysięcy

Szabel błyszczało wkoło, strasząc zamki pańskie!

A potem ze mnie śmiały się dzieci włościańskie!

Tak zrobiłem się nagle w oczah ludzkih lihy!

Jacek Soplica! — Kto zna co jest czucie pyhy...»

Tu bernardyn osłabiał i upadł na łoże;

A Klucznik żekł wzruszony: «Wielkie sądy Boże!

Prawda! prawda! Więc to ty? i tyżeś to Jacku

Soplico? pod kapturem? żyłeś po żebracku!

Ty, kturego pamiętam, gdy zdrowy, rumiany,

Piękny szlahcic, gdy tobie pohlebiały pany,

Gdy za tobą, kobiety szalały! Wąsalu!

Nie tak dawno! takeś zestażał się z żalu!

Jakżem ciebie nie poznał po owym wystżale,

Kiedyś tak do niedźwiedzia trafił doskonale?

Bo nad ciebie nie miała stżelca Litwa nasza,

Byłeś także po Maćku pierwszy do pałasza!

Prawda! o tobie niegdyś śpiewały szlahcianki:

Oto Jacek wąs kreci, tżęsą się zaścianki,

A komu na swym wąsie węzełek zawiąże,

Ten zadrży, hoćby to był sam Radziwiłł książę.

Zawiązałeś ty węzeł i mojemu Panu!

Nieszczęśniku!... I tyżeś? do takiego stanu?

Jacek Wąsal kwestażem? Wielkie sądy Boże!...

I teraz, ha! bezkarnie ujść tobie nie może,

Pżysięgam: kto Horeszków krwi kroplę wysączył...»

Tymczasem ksiądz na łożu usiadł i tak kończył:

«Jeździłem koło zamku. Ile biesuw w głowie

I w sercu miałem: kto ih imiona wypowie!

Stolnik zabija dziecię własne! Mnie już zabił,

Zniszczył!... Jadę pod bramę: szatan mnie tam wabił.

Patż, jak on hula! Co dzień w zamku pijatyka,

Ile świec w oknah, jaka bżmi w salah muzyka!

I ten zamek na łysą głowę mu nie runie?...

Pomyśl o zemście, to wnet szatan broń podsunie.

Ledwiem pomyślił: szatan nasyła Moskali.

Stałem patżąc; wiesz, jak wasz zamek szturmowali.

Bo fałsz, żebym był w jakiej z Moskalami zmowie...

Patżyłem. Rużne myśli snuły się po głowie.

Zrazu z uśmiehem głupim, jak na pożar dziecko,

Patżyłem; potem radość uczułem zbujecką,

Czekając ryhło zacznie palić się i walić;

Czasem myśl pżyhodziła skoczyć, ją ocalić,

Nawet Stolnika...

Broniliście się, ty wiesz, dzielnie i pżytomnie.

Zdziwiłem się. Moskale padali wkoło mnie.

Bydlęta, źle stżelają! Na widok ih klęski

Złość mię znowu porwała. — Ten Stolnik zwycięski!

I także mu na świecie wszystko się powodzi?

I z tej strasznej napaści z tryumfem wyhodzi?

Odjeżdżałem ze wstydem. Właśnie był poranek.

Wtem ujżałem, poznałem. Wystąpił na ganek,

I brylantową szpinką ku słońcu migotał,

I wąs pokręcał dumnie, i wzrok dumny miotał...

I zdało mi się, że mnie szczegulniej urągał,

Że mnie poznał i ku mnie rękę tak wyciągał,

Szydząc i grożąc... Hwytam karabin Moskala,

Ledwiem pżyłożył, prawie nie mieżył — wypala!

Wiesz!...

Pżeklęta broń ognista!... Kto mieczem zabija,

Musi składać się, natżeć, odbija, wywija,

Może rozbroić wroga, miecz wpuł drogi wstżymać;

Ale ta broń ognista... dosyć zamek imać,

Hwila, jedna iskierka...

Czyż uciekałem, kiedyś mieżył do mnie z gury?

Utkwiłem oczy we dwie twojej broni rury;

Rozpacz jakaś, żal dziwny do ziemi mnie pżybił!

Czemuż? ah muj Gerwazy, czemuś wtenczas hybił?

Łaskę byś zrobił!... Widać, za pokutę gżehu

Tżeba było...»

Tu znowu brakło mu oddehu.

«Bóg widzi — żecze Klucznik — szczeże trafić hciałem!

Ileż ty krwi wylałeś twoim jednym stżałem,

Ileż klęsk spadło na nas i na twą rodzinę,

A wszystko to pżez waszą, panie Jacku, winę!

A wszakże, gdy dziś jegry Hrabię na cel wzięli,

Ostatniego z Horeszków hociaż po kądzieli,

Tyś go zasłonił, i gdy Moskal do mnie palił,

Tyś mnie żucił o ziemię: tak nas dwuh ocalił.

Jeśli prawda, że jesteś księdzem zakonnikiem,

Jużci sukienka broni cię pżed Scyzorykiem.

Bądź zdruw, więcej na waszym nie postanę progu

Z nami kwita, — zostawmy resztę Panu Bogu».

Jacek rękę wyciągnął, — cofnął się Gerwazy,

«Nie mogę — żekł — bez mego szlahectwa obrazy

Dotykać rękę, takim morderstwem skrwawioną

Z prywatnej zemsty, nie zaś pro publico bono!»

Ale Jacek z poduszek na łoże upadłszy,

Zwrucił się ku Sędziemu, a był coraz bladszy,

I niespokojnie pytał o księdza plebana,

I wołał na Klucznika: «Zaklinam waćpana

Abyś został. Wnet skończę. Ledwie mam dość mocy

Zakończyć — Panie Klucznik, ja umrę tej nocy!»

«Co bracie? — kżyknął Sędzia — widziałem, wszak rana

Niewielka, co ty muwisz? po księdza plebana?

Może źle opatżono — zaraz po doktora,

W apteczce jest...» Ksiądz pżerwał: «Bracie, już nie pora!

Miałem tam stżał dawniejszy, dostałem pod Jena,

Źle zgojony, a teraz draśniono: gangrena

Już tu... Znam się na ranah, patż, jaka krew czarna,

Jak sadza. Co tu doktor?... Ale to żecz marna.

Raz umieramy: jutro czy dziś oddać duszę —

Panie Klucznik, pżebaczysz mnie, ja skończyć muszę!

Jest w tym zasługa nie hcieć zostać winowajcą

Narodowym, hoć narud okżyczy cię zdrajcą!

Zwłaszcza, w kim taka, jaka była we mnie duma!

Imię zdrajcy pżylgnęło do mnie jako dżuma.

Odwracali ode mnie tważ obywatele,

Uciekali ode mnie dawni pżyjaciele;

Kto był lękliwy, z dala witał się i stronił:

Nawet lada hłop, lada Żyd, hoć się pokłonił,

To mię zboku szyderskim pżebijał uśmiehem.

Wyraz zdrajca bżmiał w uszah, odbijał się ehem

W domu, w polu. Ten wyraz od rana do zmroku

Wił się pżede mną, jako plama w horym oku.

Pżecież nie byłem zdrajcą kraju.

Moskwa mnie uważała gwałtem za stronnika.

Dano Soplicom znaczną część dubr nieboszczyka;

Targowiczanie potem hcieli mnie zaszczycić

Użędem. — Gdybym wtenczas hciał się pżemoskwicić!

Szatan radził — Już byłem możny i bogaty;

Gdybym został Moskalem, najpierwsze magnaty

Szukałyby myh względuw; nawet szlahta braty,

Nawet gmin, ktury swoim tak łacnie uwłacza,

Tym ktuży Moskwie służą, szczęśliwszym,— pżebacza!

Wiedziałem to, a pżecież — nie mogłem.

Uciekłem z kraju!...

Gdziem nie był! com nie cierpiał!...

Aż Bóg raczył lekarstwo jedyne objawić:

Poprawić się potżeba było i naprawić

Ile możności to...

Curka Stolnika ze swym mężem wojewodą,

Gdzieś w Sybir wywieziona, tam umarła młodo;

Zostawiła tę w kraju curkę, małą Zosię;

Kazałem ją hodować...

Bardziej niźli z miłości, może z głupiej pyhy,

Zabiłem; więc pokora... wszedłem między mnihy.

Ja, niegdyś dumny z rodu, ja, com był junakiem,

Spuściłem głowę, kwestaż, zwałem się Robakiem,

Że jako robak w prohu...

Zły pżykład dla ojczyzny, zahętę do zdrady

Tżeba było okupić dobrymi pżykłady,

Krwią, poświęceniem się...

Biłem się za kraj; gdzie? jak? zmilczę; nie dla hwały

Ziemskiej biegłem tylekroć na miecze, na stżały.

Milej sobie wspominam nie dzieła waleczne

I głośne, ale czyny cihe, użyteczne,

I cierpienia, kturyh nikt...

Udało mi się nieraz do kraju pżedzierać,

Rozkazy wodzuw nosić, wiadomości zbierać,

Układać zmowy — znają i Galicyjanie

Ten kaptur mnisi — znają i Wielkopolanie!

Pracowałem pży taczkah rok w pruskiej fortecy;

Tży razy Moskwa kijmi zraniła me plecy,

Raz już wiedli na Sybir; potem Austryjacy,

W Szpilbergu zakopali mnie w lohah do pracy,

W carcer durum... a Pan Bóg wybawił mnie cudem,

I pozwolił umierać między swoim ludem

Z sakramentami...

Może i teraz, kto wie? możem znowu zgżeszył!

Możem nad rozkaz wodzuw powstanie pżyśpieszył!

Ta myśl, że dom Sopliców pierwszy się uzbroi,

Że pierwszą Pogoń w Litwie zatkną krewni moi!...

Ta myśl... zdaje się czysta...

Hciałeś zemsty? masz!... Boś ty był nażędziem kary

Bożej, twoim Bóg mieczem rozciął me zamiary:

Tyś wątek spisku tyle lat snowany splątał!

Cel wielki, ktury całe życie me zapżątał,

Ostatnie moje ziemskie uczucie na świecie,

Kturem tulił, hodował jak najmilsze dziecię,

Tyś zabił w oczah ojca — a jam ci pżebaczył!

Ty!...»

«Oby tylko ruwnie Bóg pżebaczyć raczył! —

Pżerwał Klucznik — jeżeli masz pżyjąć wijatyk,

Księże Jacku: toć ja nie luter, nie syzmatyk!

Kto umierającego smuci, wiem, że gżeszy.

Powiem tobie coś, pewnie to ciebie pocieszy.

Kiedy nieboszczyk Pan muj upadał zraniony,

A ja klęcząc nad jego piersią pohylony

I miecz maczając w ranę, zemstę zapżysiągnął,

Pan głowę wstżąsnął, rękę ku bramie wyciągnął

W stronę, gdzie stałeś, i kżyż w powietżu naznaczył;

Muwić nie mugł, lecz dał znak, że zbujcy pżebaczył.

Ja też pojąłem: ale tak się z gniewu wściekłem,

Że o tym kżyżu nigdy i słowa nie żekłem».

Tu rozmowę pżerwały horego cierpienia,

I nastąpiła długa godzina milczenia.

Oczekują plebana. Podkowy zagżmiały,

Zastukał do komnaty arendaż zdyszały:

List ma ważny, samemu Jackowi pokaże.

Jacek bratu oddaje, głośno czytać każe.

List od Fiszera, ktury był natenczas szefem

Sztabu armii polskiej pod Księciem Józefem.

Donosi, że w cesarskim tajnym gabinecie

Stanęła wojna; cesaż już po całym świecie

Ogłasza ją, sejm walny w Warszawie zwołany,

I skonfederowane mazowieckie stany

Wyżekną uroczyście pżyłączenie Litwy.

Jacek, słuhając, ciho odmuwił modlitwy;

Pżycisnąwszy do piersi święconą gromnicę,

Podniusł w niebo zatlone nadzieją źrenice,

I zalał się ostatnih łez rozkosznyh zdrojem:

«Teraz żekł, Panie, sługę twego puść z pokojem!»

Wszyscy uklękli; a wtem ozwał się pod progiem

Dzwonek: znak, że pżyjehał pleban z Panem Bogiem.

Właśnie już noc shodziła i pżez niebo mleczne,

Rużowe, biegą pierwsze promyki słoneczne.

Wpadły pżez szyby jako stżały brylantowe,

Odbiły się na łożu o horego głowę

I ubrały mu złotem oblicze i skronie,

Że błyszczał jako święty w ognistej koronie.

Księga jedenasta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga jedenasta

Rok 1812

Wrużby wiosenne — Wkroczenie wojsk — Nabożeństwo — Rehabilitacja użędowa śp. Jacka Soplicy — Z rozmuw Gerwazego i Protazego wnosić można bliski koniec procesu — Umizgi ułana z dziewczyną — Rozstrzyga się spur o Kusego i Sokoła — Za czym goście zgromadzają się na biesiadę — Przedstawienie wodzom par nażeczonyh.

O roku uw! kto ciebie widział w naszym kraju!

Ciebie lud zowie dotąd rokiem urodzaju,

A żołnież rokiem wojny; dotąd lubią staży

O tobie bajać, dotąd pieśń o tobie maży.

Z dawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem

I popżedzony głuhą wieścią między ludem;

Ogarnęło Litwinów serca z wiosny słońcem

Jakieś dziwne pżeczucie, jak pżed świata końcem,

Jakieś oczekiwanie tęskne i radosne.

Kiedy pierwszy raz bydło wygnano na wiosnę,

Uważano, że hociaż zgłodniałe i hude,

Nie biegło na ruń, co już umaiła grudę,

Lecz kładło się na rolę i, shyliwszy głowy,

Ryczało albo żuło swuj pokarm zimowy.

I wieśniacy, ciągnący na jażynę pługi,

Nie cieszą się jak zwykle z końca zimy długiéj,

Nie śpiewają piosenek: pracują leniwo,

Jakby nie pamiętali na zasiew i żniwo.

Co krok wstżymują woły i podjezdki w bronie

I poglądają z trwogą ku zahodniej stronie,

Jakby z tej strony miał się objawić cud jaki,

I uważają z trwogą wracające ptaki.

Bo już bocian pżyleciał do rodzinnej sosny

I rozpiął skżydła białe, wczesny sztandar wiosny;

A za nim, kżykliwymi nadciągnąwszy pułki,

Gromadziły się ponad wodami jaskułki

I z ziemi zmarzłej brały błoto na swe domki.

W wieczur słyhać w zaroślah szept ciągnącej słomki

I stada dzikih gęsi szumią ponad lasem,

I znużone na popas spadają z hałasem,

A w głębi ciemnej nieba, wciąż jęczą żurawie.

Słysząc to, nocni struże pytają w obawie,

Skąd w krulestwie skżydlatym tyle zamieszania,

Jaka buża te ptaki tak wcześnie wygania?

Aż oto nowe stada: jakby giluw, siewek

I szpakuw, stada jasnyh kit i horągiewek

Zajaśniały na wzgurkah, spadają na błonie:

Konnica! Dziwne stroje, niewidziane bronie!

Pułk za pułkiem; a środkiem, jak stopione śniegi,

Płyną drogami kute żelazem szeregi;

Z lasuw czernią się czapki, żęd bagnetuw błyska,

Roją się nieźliczone piehoty mrowiska.

Wszyscy na pułnoc: żekłbyś, że w on czas z wyraju

Za ptastwem i lud ruszył do naszego kraju,

Pędzony niepojętą, instynktową mocą.

Konie, ludzie, armaty, orły, dniem i nocą

Płyną; na niebie gorą tu i uwdzie łuny,

Ziemia drży, słyhać, biją stronami pioruny. —

Wojna! wojna! Nie było w Litwie kąta ziemi,

Gdzie by jej huk nie doszedł. Pomiędzy ciemnemi

Puszczami, hłop, kturego dziady i rodzice

Pomarli, nie wyjżawszy za lasu granice,

Ktury innyh na niebie nie rozumiał kżykuw

Prucz wihruw, a na ziemi prucz bestyi rykuw,

Gości innyh nie widział oprucz spułleśnikuw, —

Teraz widzi: na niebie dziwna łuna pała,

W puszczy łoskot, to kula od jakiegoś działa,

Zbłądziwszy z pola bitwy, drug w lesie szukała,

Rwąc pnie, siekąc gałęzie. Żubr, brodacz sędziwy,

Zadrżał we mhu, najeżył długie włosy gżywy,

Wstaje na wpuł, na pżednih nogah się opiera,

I potżąsając brodą, zdziwiony spoziera

Na błyskające nagle między łomem zgliszcze:

Był to zbłąkany granat, kręci się, wre, świszcze,

Pękł z hukiem jakby piorun; żubr pierwszy raz w życiu,

Zląkł się i uciekł w głębszym shować się ukryciu.

Bitwa! gdzie? w kturej stronie? pytają młodzieńce,

Hwytają broń; kobiety wznoszą w niebo ręce;

Wszyscy pewni zwycięstwa, wołają ze łzami:

«Bóg jest z Napoleonem, Napoleon z nami!»

O wiosno! kto cię widział wtenczas w naszym kraju,

Pamiętna wiosno wojny, wiosno urodzaju!

O wiosno, kto cię widział, jak byłaś kwitnąca

Zbożami i trawami, a ludźmi błyszcząca,

Obfita we zdażenia, nadzieją bżemienna!

Ja ciebie dotąd widzę, piękna maro senna!

Urodzony w niewoli, okuty w powiciu,

Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu.

Soplicowo leżało tuż pży wielkiej drodze,

Kturą od strony Niemna ciągnęli dwaj wodze:

Nasz książę Józef i krul Westfalski Hieronim.

Już zajęli część Litwy od Grodna po Słonim:

Gdy krul rozkazał wojsku dać tży dni wythnienia.

Ale polscy żołnieże mimo utrudzenia

Skarżyli się, że krul im marszu nie dozwala;

Tak radzi by co prędzej doścignąć Moskala.

W mieście pobliskim stanął głuwny sztab książęcy,

A w Soplicowie obuz czterdziestu tysięcy,

I ze sztabami swymi jenerał Dąbrowski,

Kniaziewicz, Małachowski, Giedrojć i Grabowski.

Puźno było, gdy weszli: więc każdy, gdzie może,

Zabierają kwatery w zamczysku, we dwoże.

Skoro dano rozkazy, rozstawiono czaty,

Każdy strudzony poszedł spać do swej komnaty,

Z nocą wszystko ucihło: obuz, dwur i pole;

Widać tylko, jak cienie, błądzące patrole,

I gdzieniegdzie błyskania ognisk obozowyh,

Słyhać kolejne hasła stanowisk wojskowyh.

Spali gospodaż domu, wodze i żołnieże;

Oczu tylko Wojskiego sen słodki nie bieże.

Bo Wojski ma na jutro biesiadę wyprawić,

Kturą hce dom Sopliców na wiek wiekuw wsławić:

Biesiadę godną miłyh sercom polskim gości

I odpowiedną wielkiej dnia uroczystości,

Co jest świętem kościelnym i świętem rodziny:

Jutro odbyć się mają tżeh par zaręczyny.

Zaś jenerał Dąbrowski oświadczył z wieczora,

Że hce mieć obiad polski.

Hoć spuźniona pora,

Wojski zebrał co prędzej z sąsiedztwa kuhaży:

Pięciu ih było; służą, on sam gospodaży.

Jako kuhmistż białym się fartuhem opasał,

Wdział szlafmycę, a ręce do łokciuw zakasał;

W ręku ma plackę muszą, owad lada jaki

Opędza, wpadający hciwie na pżysmaki;

Drugą ręką pżetarte okulary włożył,

Dobył z zanadża księgę, odwinął, otwożył.

Księga ta miała tytuł: Kuhaż doskonały.

W niej spisane dokładnie wszystkie specyjały

Stołuw polskih; podług niej hrabia na Tęczynie

Dawał owe biesiady we włoskiej krainie,

Kturym się Ojciec Święty Urban Ósmy dziwił;

Podług niej puźniej Karol-Kochanku-Radziwiłł,

Gdy pżyjmował w Nieświeżu krula Stanisława,

Sprawił pamiętną ową ucztę, kturej sława

Dotąd żyje na Litwie we gminnej powieści.

Co Wojski wyczytawszy pojmie i obwieści,

To natyhmiast kuhaże robią umiejętni.

Wre robota; pięćdziesiąt nożuw w stoły tętni,

Zwijają się kuhciki czarne jak szatany:

Ci niosą drwa, ci z mlekiem i z winem sagany;

Leją w kotły, skowrody, w rondle, dym wybuha;

Dwuh kuhcikuw pży piecu siedzi, w mieszki dmuha,

Wojski, ażeby ogień tym łacniej rozpalać,

Rozkazał stopionego masła na drwa nalać

(Zbytek ten dozwolony jest w dostatnim domu).

Kuhciki sypią w ogień suhe pęki łomu;

Inni na rożny sadzą ogromne pieczenie

Wołowe, sarnie, combry dzicze i jelenie;

Ci skubią stosy ptastwa, lecą puhuw hmury,

Obnażają się głuszce, cietżewie i kury.

Lecz kur niewiele było: od owej wyprawy,

Kturą w czasie zajazdu Dobrzyński Sak krwawy

Zrobił na kurnik, kędy Zosi gospodarstwo

Zniszczył, nie zostawiwszy sztuki na lekarstwo,

Jeszcze nie mogło ptastwem zakwitnąć na nowo

Sławne niegdyś ze drobiu swego Soplicowo.

Zresztą zaś miąs wszelakih był wielki dostatek,

Co się zgromadzić dało i z domu, i z jatek,

I z lasuw, i z sąsiedztwa, z bliska i z daleka:

Żekłbyś, ptasiego tylko nie dostaje mleka.

Dwie żeczy, kturyh hojny pan do uczty szuka,

Łączą się w Soplicowie: dostatek i sztuka.

Już wshodził uroczysty dzień Najświętszej Panny

Kwietnej. Pogoda była pżeśliczna, czas ranny;

Niebo czyste, wokoło ziemi obciągnięte,

Jako może wiszące, cihe, wklęsło-wgięte,

Kilka gwiazd świeci z głębi, jako perły ze dna

Pżez fale; z boku hmura biała, sama jedna,

Podlatuje i skżydła w błękicie zanuża,

Podobne do niknącyh piur Anioła Stróża,

Ktury nocną modlitwą ludzi pżytżymany

Spuźnił się, śpieszy wracać między spułniebiany.

Już ostatnie perły gwiazd zamieżhły i na dnie

Niebios zgasły, i niebo środkiem czoła bladnie.

Prawą skronią złożone na wezgłowiu cieni

Jeszcze smagławe, lewą coraz się rumieni;

A dalej okrąg, jakby powieka szeroka

Rozsuwa się i w środku widać białek oka,

Widać tęczę, źrenicę — już promień wytrysnął,

Po okrągłyh niebiosah wygięty pżebłysnął,

I w białej hmurce jako złoty grot zawisnął.

Na ten stżał, na dnia hasło, pęk ogniuw wylata,

Tysiąc rac kżyżuje się po okręgu świata,

A oko słońca weszło. Jeszcze nieco senne,

Pżymruża się, drżąc wstżąsa swe żęsy promienne,

Siedmią barw błyszczy razem: szafirowe razem,

Razem krwawi się w rubin i żułknie topazem;

Aż rozlśniło się jako kryształ pżezroczyste,

Potem jak brylant światłe, na koniec ogniste,

Jak księżyc wielkie, jako gwiazda migające:

Tak po nieźmiernym niebie szło samotne słońce.

Dziś pospulstwo litewskie z całej okolicy

Zebrało się pżed wshodem wokoło kaplicy,

Jak gdyby na nowego ogłoszenie cudu.

Zbiur ten pohodził w części z pobożności ludu,

A w części z ciekawości: bo dziś w Soplicowie

Na nabożeństwie mają być jenerałowie,

Sławni dowudcy owi naszyh legijonuw,

Kturyh lud znał imiona i czcił jak patronuw,

Kturyh wszystkie tułactwa, wyprawy i bitwy

Były ewangeliją narodową Litwy.

Już pżyszło oficeruw kilku, tłum żołnieży;

Lud ih otacza, patży, ledwie oczom wieży,

Oglądając rodakuw mundury noszącyh,

Zbrojnyh, wolnyh i polskim językiem muwiącyh.

Wyszła msza. Nie obejmie świątynia maleńka

Całego zgromadzenia: lud na trawie klęka;

Patżąc we dżwi kaplicy, odkrywają głowy.

Włos litewskiego ludu, biały albo płowy,

Pozłacał się jako łan dojżałego żyta;

Gdzieniegdzie kraśna głuwka dziewicza wykwita,

Ubrana w świeże kwiaty albo w pawie oczy

I wstęgi rozplecione, ozdoby warkoczy,

Śrud głuw męskih jak w zbożu bławat i kąkole.

Klęczący rużnobarwny tłum okrywa pole,

A na głos dzwonka, niby na wiatru powianie,

Hylą się wszystkie głowy jak kłosy na łanie.

Wieśniaczki dziś na ołtaż Matki Zbawiciela

Niosą pierwszy dar wiosny, świeże snopki ziela;

Wszystko wkoło ubrane w bukiety i w wianki,

Ołtaż, obraz, a nawet dzwonica i ganki.

Czasem poranny wietżyk, gdy ze wshodu wionie,

Zrywa wianki i żuca na klęczącyh skronie,

I rozlewa jak z mszalnej kadzielnicy wonie.

A gdy w kościele było po mszy i kazaniu,

Wyszedł pżewodniczący całemu zebraniu

Podkomorzy, niedawno pżez powiatu stany

Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany.

Miał mundur wojewudztwa: żupan złotem szyty,

Kontusz grodeturowy z frędzlą i pas lity,

Pży kturym karabela z głownią jaszczurową;

Na szyi świecił wielką szpilką brylantową;

Konfederatka biała, a na niej pęk gruby

Drogih piurek, były to białyh czapel czuby

(Na fest kładzie się tylko kitka tak bogata,

Kturej każde piureczko kosztuje dukata).

Tak ubrany, na wzgurek wstąpił pżed kościołem,

Wieśniacy i żołnierstwo ścisnęło się kołem,

On żekł:

«Bracia! ogłosił wam ksiądz na ambonie

Wolność, kturą cesaż-krul pżywrucił Koronie,

A teraz Litewskiemu Księstwu, Polszcze całej

Pżywraca; słyszeliście żądowe uhwały

I zwołujące walny sejm uniwersały.

Ja tylko mam słuw parę pżemuwić do gminy,

W żeczy, ktura się tycze Sopliców rodziny,

Tutejszyh panuw.

Cała pomni okolica,

Co tu zbroił nieboszczyk pan Jacek Soplica:

Ale kiedy o gżehah jego wszyscy wiecie,

Czas i zasługi jego ogłosić na świecie.

Obecni tu są naszyh wojsk jenerałowie,

Od kturyh usłyszałem wszystko, co wam muwię.

Ten Jacek nie był umarł (jak głoszono) w Rzymie,

Tylko odmienił życie dawne, stan i imię,

A wszystkie pżeciw Bogu i Ojczyźnie winy

Zgładził pżez żywot święty i pżez wielkie czyny.

On to pod Hohenlinden, gdy Ryszpans jenerał

Na puł pobity już się do odwrotu zbierał,

Nie wiedząc, że Kniaziewicz ciągnie ku odsieczy,

On to Jacek, zwan Robak, wśrud grotuw i mieczy

Pżeniusł od Kniaziewicza listy Ryszpansowi

Donoszące, że nasi biorą tył wrogowi.

On potem w Hiszpaniji, gdy nasze ułany

Zdobyły Samosiery gżbiet oszańcowany,

Obok Kozietulskiego był ranny dwa razy!

Następnie, jak wysłaniec, z tajnymi rozkazy

Biegał po rużnyh stronah duha ludzi badać,

Toważystwa tajemne wiązać i zakładać;

Na koniec w Soplicowie, w swym ojczystym gnieździe,

Gdy gotował powstanie zginął na zajeździe.

Właśnie o jego śmierci nadeszła wiadomość

Do Warszawy w tę hwilę, gdy cesaż jegomość

Raczył mu dać za dawne czyny bohaterskie

Legiji honorowej znaki kawalerskie.

Owoż te wszystkie żeczy mając na uwadze,

Ja, reprezentujący wojewudztwa władzę,

Moją konfederacką ogłaszam wam laską:

Że Jacek wierną służbą i cesarską łaską

Zniusł infamiji plamę, powraca do cześci,

I znowu się w żęd prawyh patryjotuw mieści.

Więc kto będzie śmiał Jacka zmarłego rodzinie

Wspomnieć kiedy o dawnej zagładzonej winie,

Ten podpadnie za karę takiego wyżutu,

Gravis notæ maculæ, wedle słuw Statutu

Każącyh tak militem jak i skartabella,

Co by siał infamiją na obywatela;

A że teraz jest ruwność, więc artykuł tżeci

Obowiązuje ruwnie i mieszczan, i kmieci.

Ten wyrok marszałkowski pan pisaż umieści,

W aktah jeneralności, a Woźny obwieści.

Co się tycze legiji honorowej kżyża,

Że puźno pżyszedł, nic to sławie nie ubliża;

Jeśli Jackowi nie mugł służyć ku ozdobie,

Nieh służy ku pamiątce: wieszam go na grobie.

Tży dni tu będzie wisiał, potem do kaplicy

Złoży się, jako wotum dla Boga Rodzicy».

To powiedziawszy, order wydobył z pokrowca,

I zawiesił na skromnym kżyżyku grobowca

Uwiązaną w kokardę wstążeczkę czerwoną

I kżyż biały gwiaździsty ze złotą koroną;

Pżeciw słońcu promienie gwiazdy zajaśniały

Jako ostatni odbłysk ziemskiej Jacka hwały.

Tymczasem lud na klęczkah Anioł Pański mowi,

Upraszając o wieczny pokuj gżesznikowi;

Sędzia obhodzi gości i wiejską gromadę,

Wszystkih do Soplicowa wzywa na biesiadę.

Ale na pżyźbie domu usiedli dwaj starce,

Mając u kolan pełne miodu dwa pułgarce.

Patżą w sad, gdzie wśrud pączkuw barwistego maku

Stał ułan jak słonecznik, w błyszczącym kołpaku

Strojnym blahą złocistą i piurem koguta;

Pży nim dziewczę w zielonej sukience jak ruta

Pozioma, wznosi oczki błękitne jak bratki

Ku oczom hłopca; dalej panny rwały kwiatki

Po ogrodzie, umyślnie odwracając głowy

Od kohankuw, żeby im nie mieszać rozmowy.

Ale starce miud piją, tabakierką z kory

Częstując się nawzajem, toczą rozhowory.

«Tak, tak, muj Protazeńku» żekł Klucznik Gerwazy.

«Tak, tak, muj Gerwazeńku» żekł Woźny Protazy.

«Tak to, tak!» powtużyli zgodnie kilka razy,

Kiwając w takt głowami; wreszcie Woźny żecze:

«Iż proces nasz skończy się dziwnie, ja nie pżeczę.

Wszakże, były pżykłady: pamiętam procesy,

W kturyh się działy gorsze niż u nas ekscesy,

A intercyza cały zakończyła kłopot:

Tak z Borzdobohatymi pogodził się Łopot,

Krepsztulowie z Kupściami, Putrament z Pikturną,

Z Odyńcami Mackiewicz, z Kwileckimi Turno.

Co muwię! wszak Polacy miewali zamieszki

Z Litwą, gorsze niżeli z Soplicą Horeszki,

A gdy na rozum wzięła krulowa Jadwiga,

To się bez sąduw owa skończyła intryga.

Dobże, gdy strony mają panny albo wdowy

Na wydaniu: to zawsze kompromis gotowy.

Najdłuższy proces zwykle bywa z duhowieństwem

Katolickim albo też z bliskim pokrewieństwem:

Bo wtenczas sprawy skończyć nie można małżeństwem.

Stąd to Lachy z Rusami w sporah nieskończonyh,

Idąc z Lecha i Rusa, dwu braci rodzonyh;

Stąd się tyle procesuw litewskih ciągnęło

Długo z księżmi Krzyżaki, aż wygrał Jagiełło;

Stąd na koniec pendebat długo pżed aktami

Sławny uw proces Rymszów z dominikanami,

Aż wygrał wreszcie syndyk klasztorny ksiądz Dymsza,

Skąd jest pżysłowie: większy Pan Bóg niż pan Rymsza;

Ja zaś dołożę, lepszy miud od Scyzoryka».

To muwiąc, pułgarcuwką pżepił do Klucznika.

«Prawda! prawda! — żekł na to Gerwazy wzruszony. —

Dziwneć to były losy tej naszej Korony

I naszej Litwy! Wszak to jak małżonkuw dwoje!

Bóg złączył, a czart dzieli; Bóg swoje, czart swoje!

Ah, bracie Protazeńku! że to oczy nasze

Widzą! że znowu do nas ci Koronijasze

Zawitali! Służyłem ja z nimi pżed laty;

Pamiętam, dzielne były z nih konfederaty!

Gdyby nieboszczyk pan muj Stolnik dożył hwili!

O Jacku! Jacku!... lecz cuż będziemy kwilili?

Skoro dziś znowu Litwa łączy się z Koroną,

Toć tym samym już wszystko zgodzono, zgładzono».

«I to dziw — żekł Protazy — że o tej to Zosi,

O kturej rękę teraz nasz Tadeusz prosi,

Było pżed rokiem omen, jakoby znak z nieba!»

«Panną Zofiją — pżerwał Klucznik — zwać ją tżeba;

Bo już dorosła, nie jest dziewczyną maluczką,

Pży tym z krwi dygnitarskiej, jest Stolnika wnuczką».

«Owoż — kończył Protazy — był to znak proroczy

O jej losie, widziałem znak na własne oczy.

Pżed rokiem tu siedziała w święto czeladź nasza

Pijąc miud; alić patżym: pęc, pada z poddasza

Dwuh wrubluw bijącyh się; oba samcy stare,

Jeden młodszy cokolwiek miał podgarle szare,

Drugi czarne; dalejże tłuc się po podwużu,

Pżewracać kulki, że aż zaryli się w kużu —

My patżym, a tymczasem szepcą sobie sługi,

Że ten czarny nieh będzie Horeszko, a drugi

Soplica; więc ilekroć szary był na guże

Kżyczą: »Wiwat Soplica, pfe Horeszki thuże!«

A gdy spadał, wołali: »Popraw się Soplica,

Nie daj się magnatowi, to wstyd na szlahcica!«

Tak śmiejąc się, czekamy, kto kogo pokona;

Wtem Zosieńka, nad ptastwem litością wzruszona,

Podbiegła i nakryła rączką te ryceże;

Jeszcze się w ręku bili, aż leciało pieże,

Taka była zawziętość w tym maleńkim lihu.

Baby patżąc na Zosię, gadały po cihu,

Że pewnie pżeznaczeniem będzie tej dziewczyny

Pogodzić dwie od dawna zwaśnione rodziny.

A widzę, że się dzisiaj ziścił omen babi.

Prawdać to, że naonczas myślano o Hrabi,

Nie zaś o Tadeuszu».

Na to Klucznik żecze:

«Dziwne są sprawy w świecie, kto wszystko dociecze!

Ja też powiem waszeci żecz hoć nie tak cudną

Jak uw omen, a pżecież do pojęcia trudną.

Wiesz, iż dawniej rad bym był Sopliców rodzinę

W łyżce wody utopić; a tego hłopczynę,

Tadeusza, od dziecka niezmierniem polubił!

Uważałem, że gdy się z hłopiętami czubił,

Zawsze ih zbił; więc ilekroć do zamku biegał,

Jam go zawsze do trudnyh imprezuw podżegał.

Wszystko mu się udało: czy wydżeć gołębie

Na wieży, czy jemiołę oberwać na dębie,

Czyli z najwyższej sosny złupić wronie gniazdo:

Wszystko umiał; myśliłem: pod szczęśliwą gwiazdą

Urodził się ten hłopiec, szkoda że Soplica!

Ktuż by zgadł, że w nim zamku powitam dziedzica,

Męża panny Zofiji, mej wielmożnej pani!»

Tu skończyli rozmowę, piją zadumani;

Słyhać tylko niekiedy te krutkie wyrazy:

«Tak, tak, panie Gerwazy» — «Tak, panie Protazy».

Pżyzba tykała kuhni, kturej okna stały

Otworem i dym jako z pożaru buhały;

Aż z kłębuw dymu, niby biała gołębica,

Mignęła świecąca się kuhmistża szlafmyca:

Wojski pżez okno kuhni, ponad starcuw głowy,

Wytknąwszy głowę, milczkiem słuhał ih rozmowy,

I podał im nareszcie filiżanki spodek

Pełen biszkoktuw, muwiąc: «Zakąście wasz miodek.

A ja wam też opowiem historią ciekawą

Sporu, ktury miał bitwą zakończyć się krwawą,

Gdy polujący w głębi nalibockih lasuw,

Rejtan wypłatał sztukę książęciu Denassów.

Tej sztuki omal własnym nie pżypłacił zdrowiem:

Jam kłutnię panuw zgodził, jak — to wam opowiem».

Ale Wojskiego powieść pżerwali kuhaże,

Pytając komu serwis ustawiać rozkaże.

Wojski odszedł, a starcy zaczerpnąwszy miodu,

Zadumani zwrucili oczy w głąb ogrodu,

Gdzie uw dorodny ułan rozmawiał z panienką.

Właśnie ułan ująwszy jej dłoń lewą ręką,

(Prawą miał na temlaku, widać, że był ranny)

Z takimi odezwał się słowami do panny:

«Zofijo, musisz to mnie koniecznie powiedzieć,

Nim zamienim pierścionki, muszę o tym wiedzieć.

I cuż, że pżeszłej zimy byłaś już gotowa

Dać słowo mnie? Ja wtenczas nie pżyjąłem słowa:

Bo i cuż mnie po takim wymuszonym słowie?

Wtenczas bawiłem bardzo krutko w Soplicowie;

Nie byłem taki prużny, ażebym się łudził,

Żem jednym mym spojżeniem miłość w tobie wzbudził;

Ja nie fanfaron, hciałem mą własną zasługą

Zyskać twe względy, hoćby pżyszło czekać długo.

Teraz jesteś łaskawa twe słowo powtużyć:

Czymże na tyle łaski umiałem zasłużyć?

Może mnie bieżesz, Zosiu, nie tak z pżywiązania,

Tylko że stryj i ciotka do tego cię skłania?

Ale małżeństwo, Zosiu, jest żecz wielkiej wagi!

Radź się serca własnego; niczyjej powagi

Tu nie słuhaj, ni stryja gruźb, ni namuw cioci.

Jeśli nie czujesz dla mnie nic oprucz dobroci,

Możem te zaręczyny czas jakiś odwlekać;

Więzić twej woli nie hcę; będziem, Zosiu, czekać.

Nic nas nie nagli, zwłaszcza że wczora wieczorem

Dano mi rozkaz zostać w Litwie instruktorem

W pułku tutejszym, nim się z myh ran nie wyleczę.

I cuż kohana Zosiu?»

Na to Zosia żecze,

Wznosząc głowę i patżąc w oczy mu nieśmiało:

«Nie pamiętam już dobże, co się dawniej działo;

Wiem, że wszyscy muwili, iż za mąż iść tżeba

Za pana: ja się zawsze zgadzam z wolą Nieba

I z wolą starszyh». Potem, spuściwszy oczęta,

Dodała: «Pżed odjazdem, jeśli pan pamięta,

Kiedy umarł ksiądz Robak w ową bużę nocną,

Widziałam, że pan jadąc żałował nas mocno;

Pan łzy miał w oczah; te łzy, powiem panu szczeże,

Wpadły mnie aż do serca; odtąd panu wieżę

Że mnie lubisz; ilekroć muwiłam pacieże

Za pana powodzenie, zawsze pżed oczami

Stał pan z tymi dużymi błyszczacymi łzami.

Potem Podkomorzyna do Wilna jeździła,

Wzięła mnie tam na zimę; alem ja tęskniła

Do Soplicowa i do tego pokoiku,

Gdzie mnie pan napżud w wieczur spotkał pży stoliku,

Potem pożegnał... Nie wiem, skąd pamiątka pana,

Coś niby jak rozsada w jesieni zasiana,

Pżez całą zimę w moim sercu się kżewiła,

Że, jako muwię panu, ustawniem tęskniła

Do tego pokoiku, i coś mi szeptało,

Że tam znuw pana znajdę — i tak się też stało.

Mając to w głowie, często też miałam na ustah

Imię pana — było to w Wilnie na zapustah;

Panny muwiły, że ja jestem zakohana:

Jużci, jeżeli koham, to już hyba pana».

Tadeusz rad z takiego miłości dowodu,

Wziął ją pod rękę, ścisnął i wyszli z ogrodu

Do pokoju damskiego, do owej komnaty,

Kędy Tadeusz mieszkał pżed dziesięcią laty.

Teraz bawił tam Rejent cudnie wystrojony,

I usługiwał damie, swojej nażeczonéj,

Biegając i podając sygnety, łańcuszki,

Słoiki i flaszeczki, i proszki, i muszki;

Wesoł, na pannę młodą patżył tryumfalnie.

Panna młoda kończyła robić gotowalnię:

Siedziała pżed zwierciadłem radząc się bustw wdzięku;

Pokojowe zaś, jedne z żelazkami w ręku

Odświeżają nadstygłe warkoczuw pierścionki,

Drugie klęcząc pracują około falbonki.

Gdy się tak Rejent bawi ze swą nażeczoną,

Kuhcik stuknął doń w okno: kota spostżeżono!

Kot, wykradłszy się z łozy, pżeśmignął po łące

I wskoczył w sad pomiędzy jażyny wshodzące;

Tam siedzi: wystraszyć go łacno z rozsadniku

I uszczuć, postawiwszy harty na pżesmyku.

Bieży Asesor, ciągnąc za obruż Sokoła;

Pośpiesza za nim Rejent i Kusego woła.

Wojski obu z hartami pży płocie ustawił,

A sam się z placką muszą do sadu wyprawił.

Depcąc, świszcząc i klaszcząc, bardzo zwieża trwoży;

Szczwacze, tżymając każdy harta na obroży,

Ukazują palcami, skąd zając wyruszy,

Cmokają z ciha; harty nadstawiły uszy,

Wytknęły pyski na wiatr i drżą niecierpliwie,

Jak dwie stżały złożone na jednej cięciwie.

Wtem Wojski kżyknął: «Wyczha!» Zając smyk zza płotu

Na łąkę; harty za nim; i wnet bez obrotu

Sokół i Kusy razem spadli na szaraka

Ze dwuh stron w jednej hwili, jak dwa skżydła ptaka,

I zęby mu jak szpony zatopili w gżbiecie.

Kot jęknął raz, jak nowo narodzone dziecię,

Żałośnie! Biegą szczwacze: już leży bez duha,

A harty mu sierść białą targają spod bżuha.

Szczwacze pogłaskali psy, a Wojski tymczasem

Dobył nożyk stżelecki wiszący za pasem,

Odeżnął skoki i żekł: «Dziś ruwną odprawę

Wezmą pieski, bo ruwną pozyskali sławę,

Ruwna ih była rączość, ruwna była praca;

Godzien jest pałac Paca, godzien Pac pałaca,

Godni są szczwacze hartuw, godne szczwaczuw harty.

Otuż skończony spur wasz długi i zażarty;

Ja, kturegoście sędzią zakładu obrali,

Wydaję wreszcie wyrok: obaście wygrali.

Wracam fanty, nieh każdy pży swoim zostanie,

A wy podpiszcie zgodę». Na starca wezwanie

Szczwacze zwrucili na się rozjaśnione lice

I długo rozdzielone złączyli prawice.

Wtem żekł Rejent: «Stawiłem niegdyś konia z żędem,

Opisałem się także pżed ziemskim użędem,

Iż pierścień muj sędziemu w salarijum złożę:

Fant postawiony w zakład wracać się nie może.

Pierścień niehaj pan Wojski na pamiątkę pżymie,

I każe na nim wyryć albo swoje imię,

Lub gdy zehce, herbowne Hreczechów ozdoby;

Krwawnik jest gładki, złoto jedenastej proby.

Konia teraz ułani pod jazdę zabrali,

Żęd został pży mnie; każdy znawca ten żęd hwali

Iż jest wygodny, trwały, a piękny jak cacko:

Kulbaczka wąska modą z turecka kozacką,

Kula na pżodzie, w kuli są drogie kamienie,

Poduszeczka z rubrontu wyścieła siedzenie;

A kiedy na łęk wskoczysz, na tym miękkim puszku

Między kulami siedzisz wygodnie jak w łużku;

A gdy w galop puścisz się (tu Rejent Bolesta,

Ktury, jako wiadomo, bardzo lubił gesta,

Rozstawił nogi jakby na konia wskakiwał,

Potem galop udając, powoli się kiwał)

A gdy w galop puścisz się, natenczas z czapraka

Blask bije, jakby złoto kapało z rumaka,

Bo tabenki są gęsto złotem nakrapiane,

I szerokie stżemiona srebrne pozłacane;

Na żemieniah munsztuka i na uździenicy

Połyskają guziki perłowej macicy,

U napierśnika wisi księżyc w kształt Leliwy,

To jest w kształt nowiu. Cały ten spżęt osobliwy,

Zdobyty (jak wieść niesie) w boju podhajeckim

Na jakimś bardzo znacznym szlahcicu tureckim,

Pżyjm, Asesorze, w dowud mojego szacunku».

A na to żekł Asesor, wesuł z podarunku:

«Ja niegdyś darowane od księcia Sanguszki

Stawiłem w zakład moje pżeśliczne obrużki

Jaszczurem wykładane z kolcami ze złota,

I utkaną z jedwabiu smycz, kturej robota

Ruwnie droga jak kamień co się na niej świeci.

Hciałem spżęt ten zostawić w dziedzictwie dla dzieci;

Dzieci pewnie mieć będę: wiesz, że się dziś żenię;

Ale ten spżęt, Rejencie, proszę uniżenie,

Bądź łaskaw pżyjąć w zamian za twuj żęd bogaty

I na pamiątkę sporu, co długimi laty

Toczył się i nareszcie zakończył zaszczytnie

Dla nas obu. Nieh zgoda między nami kwitnie».

Więc wracali do domu oznajmić za stołem,

Że się skończył spur między Kusym i Sokołem.

Była wieść, że zająca tego Wojski w domu

Wyhodował i w ogrud puścił po kryjomu,

Ażeby szczwaczuw zgodzić zbyt łatwą zdobyczą.

Staruszek tak swą sztukę zrobił tajemniczo,

Że oszukał zupełnie całe Soplicowo.

Kuhcik w lat kilka puźniej szepnął o tym słowo,

Hcąc Assesora skłucić z Rejentem na nowo;

Ale prużno kżywdzące hartuw wieści szeżył:

Wojski zapżeczył i nikt kuhcie nie uwieżył.

Już goście zgromadzeni w wielkiej zamku sali,

Czekając uczty, wkoło stołu rozmawiali,

Gdy pan Sędzia w munduże wojewudzkim whodzi

I pana Tadeusza z Zofią pżywodzi.

Tadeusz lewą dłonią dotykając głowy,

Pozdrowił swyh dowudcuw pżez ukłon wojskowy;

Zofija z opuszczonym ku ziemi wejżeniem,

Zapłoniwszy się, gości witała dygnieniem

(Od Telimeny pięknie dygać wyuczona).

Miała wianek na głowie jako nażeczona,

Zresztą ubiur ten samy, w jakim dziś w kaplicy

Składała snop wiosenny dla Boga Rodzicy.

Użęła znuw dla gości nowy snopek ziela;

Jedną ręką zeń kwiaty i trawy rozdziela,

Drugą swuj sierp błyszczący poprawia na głowie.

Brali ziułka, całując jej ręce, wodzowie;

Zosia znowu dygała w kolej zapłoniona.

Wtem jenerał Kniaziewicz wziął ją za ramiona,

I złożywszy ojcowski całus na jej czole,

Podniusł w gurę dziewczynę, postawił na stole,

A wszyscy klaszcząc w dłonie zawołali: «Brawo!»

Zahwyceni dziewczyny urodą, postawą,

A szczegulniej jej strojem litewskim, prostaczym.

Bo dla tyh wodzuw, ktuży w swym życiu tułaczym

Tak długo błąkali się w obcyh stronah świata,

Dziwne miała powaby narodowa szata,

Ktura im wspominała i młode ih lata,

I dawne ih miłostki. Więc ze łzami prawie

Skupili się do stołu, patżyli ciekawie.

Ci proszą, aby Zosia wzniosła nieco czoło

I oczy pokazała; ci, ażeby wkoło

Raczyła się obrucić; dziewczyna wstydliwa

Obraca się, lecz oczy rękami zakrywa.

Tadeusz patżył wesuł i zacierał ręce.

Czy ktoś Zosi poradził wyjść w takiej sukience,

Czy instynktem wiedziała (bo dziewczyna zgadnie

Zawsze instynktem, co jej do tważy pżypadnie):

Dosyć, że Zosia pierwszy raz w życiu dziś z rana

Była od Telimeny za upur łajana,

Nie hcąc modnego stroju, aż wymogła płaczem

Że ją tak zostawiono, w ubraniu prostaczem.

Spudniczkę miała długą, białą; suknię krutką

Z zielonego kamlotu z rużową obwudką;

Gorset także zielony, rużowymi wstęgi

Od łona aż do szyi sznurowany w pręgi;

Pod nim pierś jako pączek pod listkiem się tuli.

Od ramion świecą białe rękawy koszuli,

Jako skżydła motyle do lotu wydęte,

U dłoni skarbowane i wstążką opięte.

Szyja także koszulką obciśniona wąską,

Kołnieżyk zadzieżgniony rużową zawiązką;

Zauszniczki wyrżnięte sztucznie z pestek wiszni,

Kturyh się wyrobieniem Sak Dobrzyński pyszni

(Były tam dwa serduszka z grotem i płomykiem

Dane dla Zosi, gdy Sak był jej zalotnikiem);

Na kołnieżyku wiszą dwa sznurki bursztynu,

Na skroniah zielonego wianek rozmarynu;

Wstążki warkoczuw Zosia żuciła na barki,

A na czoło włożyła, zwyczajem żniwiarki,

Sierp kżywy, świeżym żęciem traw oszlifowany,

Jasny jak nuw miesięczny nad czołem Dyjany.

Wszyscy hwalą, klaskają. Jeden z oficeruw

Dobył z kieszeni portefeuille z plikami papieruw,

Rozłożył je, ołuwek pżyciął, w ustah zmoczył,

Patży w Zosię, rysuje. Ledwie Sędzia zoczył

Papiery i ołuwki, poznał rysownika;

Hoć go bardzo odmienił mundur pułkownika,

Bogate szlify, mina prawdziwie ułańska

I wąsik poczerniony i brudka hiszpańska.

Sędzia poznał: «Jak się masz, muj jaśnie wielmożny

Hrabio, i w ładownicy masz twuj spżęt podrużny

Do malarstwa!» W istocie, był to Hrabia młody;

Niedawny żołnież: lecz że wielkie miał dohody

I swoim kosztem cały pułk jazdy wystawił,

I w pierwszej zaraz bitwie wybornie się sprawił,

Cesaż go pułkownikiem dziś właśnie mianował;

Więc Sędzia witał Hrabię i rangi winszował,

Ale Hrabia nie słuhał, a pilnie rysował.

Tymczasem weszła druga para nażeczona:

Asesor, niegdyś cara, dziś Napoleona

Wierny sługa; żandarmuw oddział miał w komendzie,

A hoć ledwie dwadzieścia godzin był w użędzie,

Już włożył mundur siny z polskimi wyłogi

I ciągnął kżywą szablę i dzwonił w ostrogi.

Obok poważnym krokiem szła jego kohanka

Ubrana bardzo strojnie, Tekla Hreczeszanka;

Bo Asesor już dawno Telimenę żucił,

I aby tę kokietkę tym mocniej zasmucił,

Ku Wojszczance afekty serdeczne obrucił.

Panna nie nadto młoda, już pono pułwieczna,

Lecz gospodyni dobra, osoba stateczna

I posażna: bo oprucz swej dziedzicznej wioski

Sumką z daru Sędziego powiększała wnioski.

Tżeciej pary daremnie czekają czas długi.

Sędzia niecierpliwi się i wysyła sługi;

Wracają: powiadają, że tżeci małżonek,

Pan Rejent, szczując kota, zgubił swuj pierścionek

Ślubny, szuka na łące; a Rejenta dama

Jeszcze u gotowalni, hoć spieszy się sama

I hoć jej pomagają służebne kobiety,

Nie mogła w żaden sposub skończyć toalety:

Ledwie będzie gotowa na godzinę czwartą.

Księga dwunasta

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Księga dwunasta

Kohajmy się

Ostatnia uczta staropolska — Arcy-serwis — Objaśnienie jego figur — Jego ruhy — Dąbrowski udarowany — Jeszcze o Scyzoryku — Kniaziewicz udarowany — Pierwszy akt użędowy Tadeusza pży objęciu dziedzictwa — Uwagi Gerwazego — Koncert nad koncertami — Polonez — Kochajmy się.

Na koniec z tżaskiem sali dżwi na wściąż otwarto.

Whodzi pan Wojski w czapce i z głową zadartą,

Nie wita się i miejsca za stołem nie bieże:

Bo Wojski występuje w nowym harakteże

Marszałka dworu. Laskę ma na znak użędu

I tą laską z kolei jako mistż obżędu,

Wskazuje wszystkim miejsca i gości usadza.

Napżud, jako najpierwsza wojewudztwa władza,

Podkomorzy-Marszałek wziął miejsce zaszczytne:

Ze słoniowym poręczem kżesło aksamitne;

Obok na prawej stronie jenerał Dąbrowski,

Na lewej siadł Kniaziewicz, Pac i Małachowski;

Śrud nih Podkomorzyna, dalej inne panie,

Oficerowie, pany, szlahta i ziemianie,

Mężczyźni i kobiety, na pżemian po paże,

Usiadają pożądkiem, gdzie Wojski ukaże.

Pan Sędzia, skłoniwszy się, opuścił biesiadę.

On na dziedzińcu włościan traktował gromadę;

Zebrawszy ih za stołem na dwa staje długim,

Sam siadł na jednym końcu, a pleban na drugim.

Tadeusz i Zofia do stołu nie siedli;

Zajęci częstowaniem włościan, hodząc jedli.

Starożytny był zwyczaj, iż dziedzice nowi

Na pierwszej uczcie sami służyli ludowi.

Tymczasem goście, potraw czekający w sali,

Z zadziwieniem na wielki serwis poglądali,

Kturego ruwnie drogi kruszec jak robota.

Jest podanie, że książę Radziwiłł-Sierota

Kazał ten spżęt na użąd w Wenecyi zrobić

I wedle własnyh planuw po polsku ozdobić.

Serwis potem zabrany czasu wojny szwedzkiéj

Pżeszedł, nie wiedzieć jaką drogą, w dom szlahecki;

Dziś ze skarbca dobyty zajął środek stoła

Ogromnym kręgiem, na kształt karetnego koła.

Serwis ten był nalany ode dna po bżegi

Piankami i cukrami białymi jak śniegi:

Udawał pżewybornie krajobraz zimowy.

W środku czerniał ogromny bur konfiturowy,

Stronami domy, niby wioski i zaścianki,

Okryte zamiast śronu cukrowymi pianki;

Na krawędziah naczynia stoją dla ozdoby

Niewielkie z porcelany wydęte osoby

W polskih strojah: jakoby aktory na scenie,

Zdawały się pżedstawiać jakoweś zdażenie;

Gest ih sztucznie wydany, farby osobliwe,

Tylko głosu im braknie, zresztą gdyby żywe.

Cuż pżedstawiają? goście pytali ciekawi.

Za czym Wojski podnosi laskę i tak prawi:

(Tymczasem podawano wudkę pżed jedzeniem)

«Za myh wielce mościwyh panuw pozwoleniem:

Te persony, kturyh tu widzicie bez liku,

Pżedstawiają polskiego historię sejmiku,

Narady, wotowanie, tryumfy i waśnie;

Sam tę scenę odgadłem i państwu objaśnię.

Oto na prawo widać liczne szlahty grono:

Pewnie ih pżed sejmikiem na ucztę sproszono.

Czeka nakryty stolik; nikt gości nie sadza,

Stoją kupkami, każda kupka się naradza.

Patżcie, iż w każdej kupce stoi w środku człowiek,

Z kturego ust otwartyh, z podniesionyh powiek,

Rąk niespokojnyh, widać: muwca — coś tłumaczy,

I palcem eksplikuje, i na dłoni znaczy.

Ci muwcy zalecają swoih kandydatuw;

Z rużnym skutkiem, jak widać z miny szlahty bratuw.

«Wprawdzie tam, w drugiej kupie, szlahta pilnie słuha.

Ten ręce za pas zatknął i pżyłożył uha,

Uw dłoń pży uhu tżyma i milczkiem wąs kręci,

Zapewne słowa zbiera i niże w pamięci;

Cieszy się muwca widząc, że są nawruceni,

Gładzi kieszeń, bo kreski ih już ma w kieszeni.

Lecz za to w tżecim gronie dzieje się inaczej:

Tu muwca musi łowić za pasy słuhaczy.

Patżcie, wyrywają się i cofają uszy;

Patżcie, jako ten słuhacz od gniewu się puszy,

Wzniusł ręce, grozi muwcy, usta mu zatyka,

Pewnie słyszał pohwały swego pżeciwnika;

Ten drugi, pohyliwszy czoło na kształt byka,

Powiedziałbyś, że muwcę pohwyci na rogi;

Ci biorą się do szabel, tamci poszli w nogi.

Jeden między kupkami szlahcic cihy stoi.

Widać, że człek bezstronny; waha się i boi;

Za kim dać kreskę? nie wie, i sam z sobą w walce,

Pyta losu, wzniusł ręce, wytknął wielkie palce,

Zmrużył oczy, paznokciem do paznokcia mieży:

Widać, że kreskę swoją kabale powieży;

Jeśli palce trafią się, da afirmatywę,

A jeżeli się hybią, żuci negatywę.

Na lewej druga scena; refektaż klasztoru

Obrucony na salę szlaheckiego zboru.

Starsi żędem na ławah siedzą, młodzi stają

I ciekawi pżez głowy w środek zaglądają;

W środku marszałek stoi, wazon w ręku tżyma,

Liczy gałki, szlahta je pożera oczyma,

Właśnie wstżąsnął ostatnią; woźni ręce wznoszą

I imię obranego użędnika głoszą.

Jeden szlahcic na zgodę powszehną nie zważa.

Patż, wytknął głowę oknem z kuhni refektaża;

Patż, jak oczy wytżeszczył, jak pogląda śmiało,

Usta otwożył, jakby hciał zjeść izbę całą;

Łatwo zgadnąć, że szlahcic ten zawołał: »Veto!«

Patżcie, jak za tą nagłą do kłutni podnietą,

Tłoczy się do dżwi ciżba, pewnie idą w kuhnię;

Dostali szable, pewnie krwawy buj wybuhnie.

Lecz tam na korytażu, Państwo uważacie

Tego starego księdza, co idzie w ornacie:

To pżeor; Sanktissimum z ołtaża wynosi,

A hłopiec w komży dzwoni i na ustęp prosi.

Szlahta wnet szable howa, żegna się i klęka,

A ksiądz tam się obraca, gdzie jeszcze broń szczęka.

Skoro pżyjdzie, wnet wszystkih uciszy i zgodzi.

«Ah! wy nie pamiętacie tego Państwo młodzi!

Jak wśrud naszej bużliwej szlahty samowładnej,

Zbrojnej, nie tżeba było policyi żadnej:

Dopuki wiara kwitła, szanowano prawa,

Była wolność z pożądkiem i z dostatkiem sława!

W innyh krajah, jak słyszę, tżyma użąd drabuw,

Policyjantuw rużnyh, żandarmuw, konstabuw:

Ale jeśli miecz tylko bezpieczeństwa stżeże,

Żeby w tyh krajah była wolność — nie uwieżę».

Wtem dzwoniąc w tabakierę, żekł pan Podkomorzy:

«Panie Wojski, nieh wasze na potem odłoży

Te historie. Prawda, że sejmik ciekawy:

Ale my głodni, każ wać pżynosić potrawy».

Na to Wojski, skłaniając aż do ziemi laskę:

«Jaśnie wielmożny panie, zrubże mi tę łaskę,

Zaraz dokończę scenę ostatnią sejmikuw.

Oto nowy marszałek na ręku stronnikuw

Wyniesion z refektaża. Patż, jak szlahta braty

Żucają czapki, usta otwarli, — wiwaty!

A tam, po drugiej stronie pan pżekreskowany

Sam jeden, czapkę wcisnął na łeb zadumany.

Żona pżed domem czeka, zgadła, co się dzieje,

Biedna! oto na ręku pokojowej mdleje;

Biedna! jaśnie wielmożnej tytuł pżybrać miała,

A znuw tylko wielmożną na lat tży została!»

Tu Wojski skończył opis i laską znak daje.

I wnet zaczęli whodzić parami lokaje

Roznoszący potrawy: barszcz krulewskim zwany,

I rosuł staropolski sztucznie gotowany,

Do kturego pan Wojski z dziwnymi sekrety

Wżucił kilka perełek i sztukę monety

(Taki rosuł krew czyści i pokżepia zdrowie);

Dalej inne potrawy, a ktuż je wypowie!

Kto zrozumie nieznane już za naszyh czasuw,

Te pułmiski kontuzuw, arkasuw, blemasuw,

Z ingrediencyjami pomuhl, figateluw,

Cybetuw, piżm, dragantuw, pineluw, bruneluw;

Owe ryby: łososie suhe, dunajeckie,

Wyżyny i kawijary weneckie, tureckie,

Szczuki głuwne i szczuki podgłuwne, łokietne,

Flądry i karpie ćwiki, i karpie szlahetne;

W końcu sekret kuharski: ryba niekrojona

U głowy pżysmażona, we środku pieczona,

A mająca potrawkę z sosem u ogona.

Goście ani pytali nazwiska potrawy,

Ani ih zastanowił uw sekret ciekawy;

Wszystko prędko z żołnierskim jedli apetytem,

Kieliszki napełniając węgżynem obfitym.

Ale tymczasem wielki serwis barwę zmienił,

I odarty ze śniegu już się zazielenił.

Bo lekka, ciepłem letnim powoli rozgżana,

Roztopiła się lodu cukrowego piana

I dno odkryła, dotąd zatajone oku;

Więc krajobraz pżedstawił nową porę roku,

Zabłysnąwszy zieloną, rużnofarbną wiosną.

Wyhodzą rużne zboża, jak na drożdżah rosną,

Pszenicy szafranowej buja kłos złocisty,

Żyto ubrane w srebra malarskiego listy

I gryka wyrabiana sztucznie z czokolady,

I kwitnące gruszkami i jabłkami sady.

Ledwie mają czas goście daruw lata użyć;

Darmo proszą Wojskiego, żeby je pżedłużyć:

Już serwis, jak planeta koniecznym obrotem,

Zmienia porę, już zboża malowane złotem,

Nabrawszy ciepła w izbie powoli topnieją,

Już trawy pożułkniały, liścia czerwienieją,

Sypią się: żekłbyś, iż wiatr jesienny powiewa;

Na koniec owe hwilą pżedtem strojne dżewa,

Teraz, jakby odarte od wihruw i szronu,

Stoją nagie: były to laski cynamonu,

Lub udające sosnę gałązki wawżynu,

Odziane zamiast kolcuw ziarenkami kminu.

Goście pijący wino zaczęli gałązki

Pnie i kożenie zrywać i gryźć dla zakąski.

Wojski obhodził serwis i pełen radości,

Tryumfujące oczy obracał na gości.

Henryk Dąbrowski udał wielkie zadziwienie

I żekł: «Muj panie Wojski, czy to chińskie cienie?

Czy to Pinety panu dał w służbę swe bisy?

Czy dotąd u was w Litwie są takie serwisy

I wszyscy takim starym ucztują zwyczajem?

Powiedz mi, bo ja życie strawiłem za krajem».

Wojski żekł kłaniając się: «Nie, jaśnie wielmożny

Jenerale, nie jest to żaden kunszt bezbożny!

Jest to pamiątka tylko owyh biesiad sławnyh,

Kture dawano w domah panuw starodawnyh,

Gdy Polska używała szczęścia i potęgi!

Com zrobił, tom wyczytał z tej tu oto księgi.

Pytasz, czy wszędzie w Litwie ten się zwyczaj howa?

Niestety! już i do nas włazi moda nowa.

Niejeden panicz kżyczy, że nie cierpi zbytkuw:

Je jak Żyd, skąpi gościom potraw i napitkuw,

Węgżyna pożałuje, a pije szatańskie

Fałszywe wino modne, moskiewskie, szampańskie;

Potem w wieczur na karty tyle złota straci,

Że za nie dałbyś ucztę na stu szlahty braci.

Nawet (bo co na sercu mam, dziś powiem szczeże,

Nieh tego Podkomorzy za złe mi nie bieże)

Kiedym ten serwis cudny ze skarbca dobywał,

To nawet Podkomorzy, i on mnie pżedrwiwał!

Muwiąc, że to mahina żmudna, staroświecka,

Że to ma pozur niby zabawki dla dziecka,

Niepżyzwoitej dla tak znakomityh ludzi!

Sędzio! i Sędzia muwił że to gości znudzi!

A pżecież, ile wnoszę z panuw zadziwienia,

Widzę, iż ten kunszt piękny godzien był widzenia!

Nie wiem, czy się podobna okazja zdaży

Częstować w Soplicowie takih dygnitaży.

Widzę, że pan jenerał na biesiadah zna się,

Niehaj pżyjmie tę książkę! Ona panu zda się,

Gdy będziesz dla monarhuw zagranicznyh grona

Dawał ucztę, ba, nawet dla Napoleona.

Ale pozwul, nim księgę tę panu poświęcę,

Nieh powiem, jakim trafem wpadła w moje ręce».

Wtem szmer powstał za dżwiami; razem głosuw wiele

Zawołało: «Nieh żyje Kurek na kościele!»

Ciżba tłoczy się w salę, a Maciej na czele.

Sędzia gościa za rękę do stołu prowadził

I wysoko pomiędzy wodzami posadził,

Muwiąc: «Panie Macieju, niedobry sąsiedzie,

Pżyjeżdżasz bardzo puźno, prawie po obiedzie».

«Jem wcześnie — żekł Dobrzyński — ja tu nie dla jadła

Pżybyłem, tylko że mnie ciekawość napadła,

Obejżeć z bliska naszą armią narodową.

Wieleby gadać — jest to ani to, ni owo!

Szlahta mnie obaczyła i gwałtem tu wiedzie,

A Waszeć za stuł sadzasz — dziękuję, sąsiedzie».

To wyżekłszy, pżewrucił tależ dnem do gury,

Na znak że jeść nie będzie, i milczał ponury.

«Panie Dobrzyński — żekł mu jenerał Dąbrowski,

Tyż to jesteś uw sławny rębacz Kościuszkowski,

Uw Maciej, zwany Rózga! znam ciebie ze sławy.

I proszę, takiś dotąd czerstwy, taki żwawy!

Ileż to lat minęło! Patż, jam się podstażał;

Patż, i Kniaziewiczowi już się włos poszażał:

A ty jeszcze z młodymi mugłbyś pujść w zapasy,

I Rózga twoja kwitnie pono jak pżed czasy;

Słyszałem, żeś niedawno Moskalów oćwiczył.

Lecz gdzie są bracia twoi? Niezmiernie bym życzył

Widzieć te Scyzoryki i te wasze Brzytwy,

Ostatnie egzemplaże starodawnej Litwy».

«Jenerale — żekł Sędzia — po owym zwycięstwie,

Prawie wszyscy Dobrzyńscy shronili się w Księstwie;

Zapewne do kturego weszli legionu».

«W istocie — odpowiedział młody Szef szwadronu —

Mam w drugiej kompaniji wąsate straszydło,

Wahmistża Dobrzyńskiego, co się zwie Kropidło,

A Mazury zowią go litewskim niedźwiedziem.

Jeśli Jenerał każe, to go tu pżywiedziem».

«Jest — żekł porucznik — kilku innyh rodem z Litwy,

Jeden żołnież znajomy pod imieniem Brzytwy

I drugi co z tromblonem jeździ na flankiery;

Są także w pułku stżelcuw dwa grenadyjery

Dobrzyńscy».

«Ale, ale: o ih naczelniku —

Żekł jenerał — hcę wiedzieć o tym Scyzoryku,

O kturym mnie pan Wojski tyle prawił cuduw,

Jakby o jednym z owyh dawnyh wielkoluduw».

«Scyzoryk — żecze Wojski — hoć nie egzulował,

Ale bojąc się śledztwa, pżed Moskwą się shował,

Całą zimę nieborak tułał się po lasah,

Teraz dopiero wyszedł. W tyh wojennyh czasah

Mugłby się na co pżydać, jest rycerskim człekiem,

Szkoda tylko, że trohę pżyciśniony wiekiem.

Lecz owuż on!...» Tu Wojski palcem wskazał w sieni,

Gdzie czeladź i wieśniacy stali natłoczeni,

A nad wszystkih głowami łysina błyszcząca

Ukazała się nagle jak pełnia miesiąca;

Tżykroć weszła i tżykroć znikła w głuw obłoku.

Klucznik idąc kłaniał się, aż dobył się z tłoku,

I żekł:

«Jaśnie wielmożny koronny hetmanie,

Czy jenerale, mniejsza o tytułowanie,

Jam jest Rębajło, staję na twe zawołanie

Z tym moim Scyzorykiem, ktury nie z oprawy

Ani z napisuw, ale z hartu nabył sławy,

Że nawet o nim jaśnie wielmożny pan wiedział.

Gdyby on gadać umiał, może by powiedział

Cokolwiek na pohwałę i tej starej ręki,

Ktura służyła długo, wiernie, Bogu dzięki,

Ojczyźnie, tudzież panuw Horeszków rodzinie,

Czego pamięć dotyhczas między ludźmi słynie.

Mopanku! żadko ktury pisaż prowentowy

Tak zręcznie temperuje piura, jak on głowy.

Długo liczyć! A nosuw i uszu bez liku!

A nie ma żadnej szczerby na tym Scyzoryku

I żaden go nie splamił zbojecki uczynek:

Tylko otwarta wojna albo pojedynek.

Raz tylko! Panie daj mu wieczny odpoczynek!

Bezbronnego człowieka, niestety, spżątniono...

A i to, Bóg mi świadkiem, pro publico bono».

«Pokaż no — żekł śmiejąc się jenerał Dąbrowski —

A to piękny scyzoryk, istny miecz katowski!»

I z zadziwieniem wielki rapier opatrywał

I innym oficerom w kolej pokazywał.

Prubowali go wszyscy, ale ledwie ktury

Z oficeruw mugł podnieść ten rapier do gury.

Muwiono, że Dembiński, sławny ręki siłą,

Podźwignąłby szablicę, lecz go tam nie było.

Z obecnyh zaś tylko szef szwadronu Dwernicki

I dowudca plutonu, porucznik Różycki

Potrafili obracać tym żelaznym drągiem:

I tak rapier na prubę szedł z rak do rąk ciągiem.

Lecz jenerał Kniaziewicz, wzrostem najsłuszniejszy

Pokazało się, iż był w ręku najsilniejszy:

Ująwszy rapier lekko, jakby szpadę dźwignął

I nad głowami gości błyskawicą mignął,

Pżypominając polskie fehtarskie wykręty:

Kżyżową sztukę, młyńca, cios kżywy, raz cięty,

Cios kradziony i tempy kontrpunktuw, tercetuw,

Kture też umiał, bo był ze szkoły kadetuw.

Gdy śmiejąc się fehtował, Rębajło już klęczał,

Objął go za kolana i ze łzami jęczał;

Za każdym zwrotem miecza: «Pięknie! jenerale,

Czyś był konfederatem? pięknie, doskonale!

To sztyh Puławskich! tak się Dzierżanowski składał.

To sztyh Sawy! Ktuż panu tak rękę układał?

Hyba Maciej Dobrzyński! A to? Jenerale,

Muj wynalazek, dalbug muj; ja się nie hwalę:

To cięcie znane tylko w Rębajłów zaścianku,

Od mojego imienia zwane cios mopanku;

Ktuż to pana nauczył? to jest moje cięcie,

Moje!» Wstał, jenerała porwawszy w objęcie:

«Teraz umrę spokojny! Jest pżecie na świecie

Człowiek, ktury pżytuli moje drogie dziecię;

Bo wszak nad tym od dawna dzień i noc boleję,

Czy po śmierci ten rapier muj nie zerdzewieje!

Otuż nie zerdzewieje! Muj jaśnie wielmożny

Jenerale, wybacz mi, pożućcie te rożny,

Niemieckie szpadki; to wstyd szlaheckiemu dziecku

Nosić ten kijek: weźmij szablę po szlahecku!

Oto ten muj Scyzoryk u nug twoih składam,

To jest co najdroższego na świecie posiadam;

Nie miałem nigdy żony, nie miałem dziecięcia,

On był żoną i dzieckiem; z mojego objęcia

Nigdy on nie wyhodził; od rana do mroku

Pieściłem go, on w nocy sypiał pży mym boku;

A kiedym się zestażał, nad łużkiem na ścianie

Wisiał, jako nad Żydem Boże pżykazanie!

Myśliłem zakopać go razem z ręką w grobie,

Lecz znalazłem dziedzica — Niechaj służy tobie!»

Jenerał wpuł śmiejąc się, a na wpuł wzruszony:

«Kolego — żekł — jeżeli ustąpisz mnie żony

I dziecka, to zostaniesz pżez resztę żywota

Bardzo samotny, stary, wdowiec i sierota!

Powiedz, czym ci ten drogi dar mam wynagrodzić

I czym twoje sieroctwo i wdowstwo osłodzić?»

«Czy ja Cybulski? — żecze na to Klucznik z żalem —

Co żonę pżegrał, grając w mariasza z Moskalem,

Jak o tym pieśń powiada. Ja mam dosyć na tem,

Że muj Scyzoryk jeszcze zabłyśnie pżed światem

W takim ręku! Nieh tylko jenerał pamięta,

Aby tasiemka była długa, rozciągnięta,

Bo to długie; a zawsze od lewego uha

Ciąć oburącz, to pżetniesz od głowy do bżuha».

Jenerał wziął Scyzoryk; lecz że bardzo długi,

Nie mugł nosić, w furgonie showały go sługi.

Co się z nim stało, rużnie powiadają o tem,

Lecz nikt pewnie nie wiedział ni wtenczas, ni potem.

Dąbrowski żekł do Maćka: «A ty co, kolego?

Zdaje się, żeś ty nie rad z pżybycia mojego?

Milczysz kwaśny? I jakże, serce ci nie skacze,

Gdy widzisz orły złote, srebrne? gdy trębacze

Pobudkę Kościuszkowską trąbią ci nad uhem?

Maćku, myśliłem że ty większym jesteś zuhem!

Jeśli szabli nie weźmiesz i na koń nie siędziesz,

Pżynajmniej z kolegami wesoło pić będziesz

Zdrowie Napoleona i Polski nadzieje!»

«Ha! — żekł Maciej — słyszałem, widzę co się dzieje!

Ale panie, dwuh orłuw razem się nie gnieździ!

Łaska pańska, hetmanie, na pstrym koniu jeździ!

Cesaż wielki bohater! gadać o tym wiele!

Pamiętam, że Pułascy, moi pżyjaciele,

Mawiali, poglądając na Dymuliera,

Że dla Polski polskiego tżeba bohatera,

Nie Francuza ani też Włocha, ale Piasta,

Jana albo Józefa, lub Maćka — i basta.

Wojsko! muwią, że polskie!... Lecz te fizyliery,

Sapery, grenadiery i kanonijery:

Więcej słyhać niemieckih tytułuw w tym tłumie

Niżeli narodowyh! Kto to już zrozumie!

A muszą też być z wami Turki czy Tatary

Czy syzmatyki, co ni Boga, ani wiary:

Sam widziałem, kobiety w wioskah napastują,

Pżehodniuw odzierają, kościoły rabują!

Cesaż idzie do Moskwy... daleka to droga,

Jeśli cesaż jegomość wybrał się bez Boga!

Słyszałem, że już podpadł pod klątwy biskupie;

Wszytko to jest...» Tu Maciej hleb umoczył w zupie,

I jedząc nie dokończył ostatniego słowa.

Nie w smak Podkomorzemu poszła Maćka mowa,

Młodzież zaczęła szemrać; Sędzia pżerwał swary,

Głosząc pżybycie tżeciej nażeczonej pary.

Był to Rejent, sam siebie Rejentem ogłosił,

Nikt go nie poznał. Dotąd polskie suknie nosił,

Lecz teraz Telimena, pżyszła żona, zmusza

Warunkiem intercyzy, wyżec się kontusza;

Więc się Rejent rad nierad po francusku pżebrał.

Widno, że mu frak duszy połowę odebrał,

Stąpa, jakby kij połknął, prosto, nieruhawo,

Jak żuraw; nie śmie spujżeć ni w lewo, ni w prawo;

Mina gęsta, lecz z miny widać że jest w męce,

Nie wie jak się pokłonić, gdzie ma podziać ręce,

On, co tak gesty lubił! Ręce za pas sadził,

Nie masz pasa — tylko się po żołądku gładził;

Postżegł omyłkę; bardzo zmieszał się, spiekł raka,

I ręce obie shował w jedną kieszeń fraka.

Idzie jakby pżez ruzgi śrud szeptuw i drwinek,

Wstydząc się za frak, jakby za niecny uczynek;

Aż spotkał oczy Maćka i zadrżał z bojaźni.

Maciej dotąd z Rejentem żył w wielkiej pżyjaźni;

Teraz wzrok nań obrucił tak ostry i dziki,

Że Rejent zbladnął, zaczął zapinać guziki,

Myśląc, że Maciej wzrokiem suknie z niego złupi.

Dobrzyński tylko dwakroć wyżekł głośno: «Głupi!»

I tak strasznie zgorszył się z Rejenta pżebrania,

Że zaraz wstał od stołu, i bez pożegnania

Wymknąwszy się, wsiadł na koń, wrucił do zaścianka.

A tymczasem Rejenta nadobna kohanka,

Telimena, roztacza blaski swej urody,

I ubiur, od stup do głuw co najświeższej mody.

Jaką miała sukienkę, jaki struj na głowie,

Daremnie pisać, piuro tego nie wypowie;

Hyba pędzel by skreślił te tiule, ptyfenie,

Blondyny, kaszemiry, perły i kamienie,

I oblicze rużane i żywe wejżenie.

Poznał ją zaraz Hrabia. Z zadziwienia blady

Wstał od stołu i szukał koło siebie szpady:

«I tyżeś to! — zawołał — czy mnie oczy łudzą?

Ty? w obecności mojej ściskasz rękę cudzą?

O niewierna istoto, o duszo zmiennicza!

I nie skryjesz ze wstydu pod ziemię oblicza?

Takeś twojej tak świeżej niepomna pżysięgi?

O łatwowierny! po cuż nosiłem te wstęgi!

Lecz biada rywalowi, co mię tak znieważa!

Po moim hyba trupie pujdzie do ołtaża!»

Goście powstali, Rejent okropnie się zmieszał,

Podkomorzy rywaluw zagodzić pośpieszał;

Lecz Telimena wziąwszy Hrabiego na stronę:

«Jeszcze — szepnęła — Rejent nie wziął mię za żonę;

Jeżeli pan pżeszkadzasz, odpowiedzże na to,

A odpowiedz mi zaraz, krutko, węzłowato:

Czy mnie kohasz, czyś dotąd serca nie odmienił,

Czyś gotuw, żebyś ze mną zaraz się ożenił,

Zaraz, dziś?... jeśli zehcesz, odstąpię Rejenta».

Hrabia żekł: «O kobieto dla mnie niepojęta!

Dawniej w uczuciah twoih byłaś poetyczną,

A teraz mi się zdajesz całkiem prozaiczną!

Cuż są wasze małżeństwa, jeśli nie łańcuhy,

Kture związują tylko ręce, a nie duhy?

Wieżaj: są oświadczenia, nawet bez wyznania;

Są obowiązki, nawet bez obowiązania!

Dwa serca, pałające na dwuh końcah ziemi,

Rozmawiają jak gwiazdy promieńmi drżącemi;

Kto wie! może dla tego ziemia tak do słońca

Dąży, i tak jest zawsze miłą dla miesiąca,

Że wiecznie patżą na się i najkrutszą drogą

Biegą do siebie — ale zbliżyć się nie mogą!»

«Dość już tego — pżerwała — nie jestem planetą

Z łaski Bożej, dość Hrabio: ja jestem kobietą,

Już wiem resztę, pżestań mi pleść ni to ni owo.

Teraz ostżegam: jeśli piśniesz jedno słowo

Ażeby ślub muj zerwać, to jak Bóg na niebie

Że z tymi paznokciami pżyskoczę do ciebie

I...» — «Nie będę — żekł Hrabia — szczęścia pani kłucił»

I oczy pełne smutku i wzgardy odwrucił.

I ażeby ukarać niewierną kohankę,

Za pżedmiot stałyh ogniuw wziął Podkomorzankę.

Wojski pragnął młodzieńcuw porużnionyh zgodzić

Pżykładami mądrymi: więc zaczął wywodzić

Historyję o dziku Nalibockich lasuw

I o kłutni Rejtana z księżęciem Denassów.

Ale goście tymczasem skończyli jeść lody

I z zamku na dziedziniec wyszli dla ohłody.

Tam włość już kończy ucztę: krążą miodu dzbany.

Muzyka już się stroi i wzywa na tany;

Szukają Tadeusza, ktury stał na stronie

I coś pilnego szeptał swojej pżyszłej żonie.

«Zofio! muszę ciebie w bardzo ważnej żeczy

Radzić się; już pytałem stryja, on nie pżeczy.

Wiesz, iż znaczna część wiosek kture mam posiadać,

Wedle prawa na ciebie powinna by spadać.

Ci hłopi są nie moi, lecz twoi poddani:

Nie śmiałbym ih użądzić bez woli ih pani.

Teraz, kiedy już mamy Ojczyznę kohaną:

Czyliż wieśniacy zyszczą z tą szczęśliwą zmianą

Tyle tylko, że pana innego dostaną?

Prawda, że byli dotąd żądzeni łaskawie:

Lecz po mej śmierci, Bóg wie, komu ih zostawię.

Jestem żołnież, jesteśmy śmiertelni oboje,

Jestem człowiek, sam własnyh kaprysuw się boję:

Bezpieczniej zrobię, kiedy władzy się wyżekę,

I oddam los włościanuw pod prawa opiekę.

Sami wolni, uczyńmy i włościan wolnemi,

Oddajmy im w dziedzictwo posiadanie ziemi,

Na kturej się zrodzili, kturą krwawą pracą

Zdobyli, z kturej wszystkih żywią i bogacą.

Lecz muszę ciebie ostżec, że tyh ziem nadanie

Zmniejszy nasz dohud, w miernym musimy żyć stanie.

Ja pżywykłem do życia oszczędnego z młodu;

Lecz ty Zofio, jesteś z wysokiego rodu,

W stolicy pżepędziłaś twoje młode lata,

Czyż zgodzisz się żyć na wsi, z daleka od świata,

Jak ziemianka?»

A na to Zosia żekła skromnie:

«Jestem kobietą, żądy nie należą do mnie,

Wszakże pan będziesz mężem; ja do rady młoda,

Co pan użądzisz, na to całym sercem zgoda!

Jeśli, włość uwalniając, zostaniesz uboższy,

To Tadeuszu będziesz sercu memu droższy.

O moim rodzie mało wiem i nie dbam o to;

Tyle pomnę, że byłam ubogą sierotą,

Że od Sopliców byłam za curkę pżybrana,

W ih domu hodowana i za mąż wydana.

Wsi nie lękam się. Jeśli w wielkim mieście żyłam,

To dawno, zapomniałam, wieś zawsze lubiłam;

I wież mi, że mnie moje kogutki i kurki

Więcej bawiły niźli owe Peterburki.

Jeśli czasem tęskniłam do zabaw, do ludzi,

To z dzieciństwa; wiem teraz że mnie miasto nudzi;

Pżekonałam się zimą po krutkim pobycie

W Wilnie, że ja na wiejskie urodzona życie:

Pośrud zabaw tęskniłam znuw do Soplicowa.

Pracy też nie lękam się, bom młoda i zdrowa,

Umiem hodzić około domu, nosić klucze;

Gospodarstwa, obaczysz, jak ja się wyuczę!»

Gdy Zosia domawiała ostatnie wyrazy,

Podszedł ku niej zdziwiony i kwaśny Gerwazy:

«Już wiem! — żekł — Sędzia muwił już o tej wolności!

Lecz nie pojmuję, co to ściąga się do włości!

Boję się, żeby to coś nie było z niemiecka!

Wszak wolność nie jest hłopska żecz, ale szlahecka!

Prawda, że się wywodzim wszyscy od Adama,

Alem słyszał, że hłopi pohodzą od Chama,

Żydowie od Jafeta, my szlahta od Sema,

A więc panujem jako starsi nad obiema.

Jużci pleban inaczej uczy na ambonie...

Powiada, że to było tak w Starym Zakonie,

Ale skoro Chrystus Pan, hoć z kruluw pohodził,

Między Żydami w hłopskiej stajni się urodził,

Odtąd więc wszystkie stany poruwnał i zgodził;

Nieh i tak będzie, kiedy inaczej nie można!

Zwłaszcza, że jako słyszę, i jaśnie wielmożna

Pani moja Zofija na wszystko się zgadza;

Jej rozkazać, mnie słuhać: jużci pży niej władza.

Tylko ostżegam, byśmy wolności nie dali

Pustej i słownej tylko, jako za Moskali,

Kiedy pan Karp nieboszczyk włościan wyswobodził ,

A Moskal ih podatkiem potrujnym ogłodził.

Radzę więc, aby hłopuw starym obyczajem,

Uszlahcić i ogłosić, że im herb nasz dajem.

Pani udzieli jednym wioskom Półkozica,

Drugim nieh swą Leliwę nada pan Soplica.

Natenczas i Rębajło uzna hłopa ruwnym,

Gdy go ujży szlahcicem wielmożnym, herbownym.

Sejm potwierdzi.

A nieh się mąż pani nie trwoży,

Iż oddanie ziem państwo tak bardzo zuboży:

Nie da Bóg, abym rączki cury dygnitarskiej

Widział umozolone w pracy gospodarskiej.

Jest na to sposub. W zamku wiem ja pewną skżynię,

W kturej jest Horeszkowskie stołowe naczynie,

Pży tym rużne sygnety, kanaki, manele,

Kity bogate, żędy, cudne karabele.

Skarbczyk Stolnika, w ziemi skryty od grabieży,

Pani Zofii jako dziedziczce należy;

Pilnowałem go w zamku jako oka w głowie,

Od Moskalów i od was, państwo Soplicowie.

Mam także spory worek myh własnyh talaruw,

Uzbieranyh z wysługi, tudzież z pańskih daruw.

Myśliłem, gdy nam zamek wruconym zostanie,

Obrucić grosz na muruw wyreperowanie;

Nowemu gospodarstwu dziś zda się w potżebie; —

A więc, panie Soplico, wnoszę się do ciebie,

Będę żył u mej pani na łaskawym hlebie

I kołysząc Horeszków pokolenie tżecie,

Wprawiać do Scyzoryka pani mojej dziecię,

Jeśli syn — a syn będzie: bo wojny nadhodzą,

A w czasie wojny zawżdy synowie się rodzą».

Ledwie ostatnie słowa domuwił Gerwazy,

Gdy poważnymi kroki pżystąpił Protazy.

Skłonił się i wydobył z zanadża kontusza

Panegiryk ogromny, w pułtżecia arkusza.

Skomponował go rymem podoficer młody,

Ktury niegdyś w stolicy sławne pisał ody;

Potem wdział mundur, lecz i w wojsku beletrysta,

Wiersze rabiał. Już Woźny pżeczytał ih tżysta,

Aż gdy pżyszedł do miejsca: O ty, kturej wdzięki

Budzą bolesną radość i rozkoszne męki!

Ktura na szyk Bellony gdy zwrucisz tważ piękną,

Złamią się wnet oszczepy i tarcze rozpękną!

Zwalcz dziś Marsa Hymenem; srogiej niezgud hydże

Nieh dłoń twoja syczące z czoła żmije wydże! —

Tadeusz i Zofia ustawnie klaskali,

Niby hwaląc, w istocie nie hcąc słuhać daléj.

Już z rozkazu Sędziego pleban stał na stole

I ogłaszał włościanom Tadeusza wolę.

Zaledwie usłyszeli nowinę poddani,

Skoczyli do panicza, padli do nug pani,

«Zdrowie państwu naszemu»! ze łzami kżyknęli;

Tadeusz kżyknął: «Zdrowie spułobywateli,

Wolnyh, ruwnyh — Polaków!» — «Wnoszę ludu zdrowie!»

Żekł Dąbrowski; lud kżyknął «Nieh żyją wodzowie!

Wiwat wojsko, wiwat lud, wiwat wszystkie stany!»

Tysiącem głosuw, zdrowia gżmiały na pżemiany.

Tylko Buchman radości podzielać nie raczył;

Pohwalał projekt, lecz go rad by pżeinaczył:

A napżud, komisyją legalną wyznaczył,

Ktura by... Krutkość czasu była na zawadzie,

Że nie stało się zadość Buchmanowej radzie.

Bo na dziedzińcu zamku już stali parami

Oficery z damami, wiara z wieśniaczkami.

«Poloneza!» kżyknęli wszyscy w jedno słowo.

Oficerowie wiodą muzykę wojskową;

Ale pan Sędzia w uho żekł do jenerała:

«Każ pan, żeby się jeszcze kapela wstżymała.

Wiesz, że dzisiaj synowca mego zaręczyny;

A dawnym obyczajem jest naszej rodziny,

Zaręczać się i żenić pży wiejskiej muzyce.

Patż, stoi cymbalista, skżypak i kozice,

Poczciwi muzykanci; już się skżypak zżyma,

A kobeźnik kłania się i żebże oczyma.

Jeżeli ih odprawię, biedni będą płakać;

Lud pży innej muzyce nie potrafi skakać.

Niehaj ci zaczną; nieh się i lud podweseli;

Potem będziem wybornej twej słuhać kapeli».

Dał znak.

Skżypak u sukni zakasał rękawek,

Ścisnął gryf kżepko, oparł brodę o podstawek

I smyk jak konia w zawud puścił po skżypicy.

Na to hasło, stojący obok kobeźnicy,

Jak gdyby w skżydła bijąc, częstym ramion ruhem

Dmą w miehy i oblicza wypełniają duhem:

Myśliłbyś, że ta para w powietże uleci,

Podobna do pyzatyh Boreasza dzieci.

Brakło cymbałuw.

Było cymbalistuw wielu,

Ale żaden z nih nie śmiał zagrać pży Jankielu

(Jankiel pżez całą zimę nie wiedzieć gdzie bawił,

Teraz się nagle z głuwnym sztabem wojska zjawił);

Wiedzą wszyscy, że mu nikt na tym instrumencie

Nie wyruwna w biegłości, w guście i talencie.

Proszą, ażeby zagrał, podają cymbały;

Żyd wzbrania się, powiada, że ręce zgrubiały,

Odwykł od grania, nie śmie i panuw się wstydzi;

Kłaniając się umyka. Gdy to Zosia widzi,

Podbiega i na białej podaje mu dłoni

Drążki, kturymi zwykle mistż we struny dzwoni;

Drugą rączką po siwej brodzie starca głaska

I dygając: «Jankielu — muwi — jeśli łaska!

Wszak to me zaręczyny: zagrajże Jankielu!

Wszak nie raz pżyżekałeś grać na mym weselu?»

Jankiel niezmiernie Zosię lubił: kiwnął brodą

Na znak, że nie odmawia; więc go w środek wiodą,

Podają kżesło, usiadł, cymbały pżynoszą,

Kładą mu na kolanah. On patży z rozkoszą

I z dumą: jak weteran w służbę powołany,

Gdy wnuki ciężki jego miecz ciągną ze ściany,

Dziad śmieje się, hoć miecza dawno nie miał w dłoni,

Lecz uczuł, że dłoń jeszcze nie zawiedzie broni.

Tymczasem dwaj uczniowie pży cymbałah klęczą,

Stroją na nowo struny i prubując, bżęczą;

Jankiel z pżymrużonymi na poły oczyma

Milczy i nieruhome drążki w palcah tżyma.

Spuścił je. Zrazu bijąc taktem tryumfalnym,

Potem gęściej siekł struny jak deszczem nawalnym:

Dziwią się wszyscy. Lecz to była tylko proba;

Bo wnet pżerwał i w gurę podniusł drążki oba.

Znuw gra. Już drżą drążki, tak lekkimi ruhy,

Jak gdyby zadzwoniło w strunę skżydło muhy,

Wydając cihe, ledwie słyszalne bżęczenia.

Mistż zawsze patżył w niebo czekając nathnienia.

Spujżał z gury, instrument dumnym okiem zmieżył,

Wzniusł ręce, spuścił razem, w dwa drążki udeżył:

Zdumieli się słuhacze.

Razem ze strun wiela

Buhnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela

Ozwała się z dzwonkami, z zelami, z bębenki:

Bżmi Polonez Trzeciego Maja! — Skoczne dźwięki

Radością oddyhają, radością słuh poją;

Dziewki hcą tańczyć, hłopcy w miejscu nie dostoją —

Lecz starcuw myśli z dźwiękiem w pżeszłość się uniosły,

W owe lata szczęśliwe, gdy senat i posły,

Po dniu Trzeciego Maja, w ratuszowej sali,

Zgodzonego z narodem krula fetowali,

Gdy pży tańcu śpiewano: Wiwat krul kohany!

Wiwat Sejm, wiwat Naród, wiwat wszystkie Stany!

Mistż coraz takty nagli i tony natęża;

A wtem puścił fałszywy akord jak syk węża,

Jak zgżyt żelaza po szkle: pżejął wszystkih dreszczem

I wesołość pomięszał pżeczuciem złowieszczem.

Zasmuceni, strwożeni, słuhacze zwątpili,

Czy instrument niestrojny? czy się muzyk myli?

Nie zmylił się mistż taki! On umyślnie trąca

Wciąż tę zdradziecką strunę, melodyję zmąca,

Coraz głośniej targając akord rozdąsany,

Pżeciwko zgodzie tonuw skonfederowany:

Aż Klucznik pojął mistża, zakrył ręką lica

I kżyknął: «Znam! znam głos ten! to jest Targowica!»

I wnet pękła ze świstem struna złowrużąca; Muzyk bieży do prymuw, urywa takt, zmaca,

Pożuca prymy, bieży z drążkami do basuw,

Słyhać tysiące coraz głośniejszyh hałasuw;

Takt marszu, wojna, atak, szturm; słyhać wystżały,

Jęk dzieci, płacze matek. — Tak mistż doskonały

Wydał okropność szturmu, że wieśniaczki drżały,

Pżypominając sobie ze łzami boleści

Żeź Pragi, kturą znały z pieśni i z powieści,

Rade, że mistż na koniec strunami wszystkiemi

Zagżmiał, i głosy zdusił, jakby wbił do ziemi.

Ledwie słuhacze mieli czas wyjść z zadziwienia,

Znowu muzyka inna — znuw zrazu bżęczenia

Lekkie i cihe; kilka cienkih strunek jęczy,

Jak kilka muh, gdy z siatki wyrwą się pajęczéj.

Lecz strun coraz pżybywa: Już rozpieżhłe tony

Łączą się i akorduw wiążą legijony,

I już w takt postępują zgodzonymi dźwięki,

Twożąc nutę żałośną tej sławnej piosenki:

O żołnieżu, tułaczu, ktury borem, lasem

Idzie, z biedy i z głodu pżymierając czasem,

Na koniec pada u nug konika wiernego,

A konik nogą gżebie mogiłę dla niego.

Piosenka stara, wojsku polskiemu tak miła!

Poznali ją żołnieże; wiara się skupiła

Wkoło mistża; słuhają, wspominają sobie,

Uw czas okropny, kiedy na Ojczyzny grobie

Zanucili tę piosnkę i poszli w kraj świata;

Pżywodzą na myśl długie swej wędruwki lata,

Po lądah, możah, piaskah gorącyh i mrozie,

Pośrodku obcyh luduw, gdzie często w obozie

Cieszył ih i rozżewniał ten śpiew narodowy.

Tak rozmyślając smutnie pohylili głowy.

Ale je wnet podnieśli, bo mistż tony wznosi,

Natęża, takty zmienia: coś innego głosi.

I znowu spujżał z gury, okiem struny zmieżył,

Złączył ręce, oburącz w dwa drążki udeżył:

Udeżenie tak sztuczne, tak było potężne,

Że struny zadzwoniły jak trąby mosiężne

I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła,

Marsz tryumfalny: Jeszcze Polska nie zginęła!

Marsz Dąbrowski do Polski! — I wszyscy klasnęli,

I wszyscy «Marsz Dąbrowski!» hurem okżyknęli.

Muzyk, jakby sam swojej dziwił się piosence,

Upuścił drążki z palcuw, podniusł w gurę ręce;

Czapka lisia spadła mu z głowy na ramiona,

Powiewała poważnie broda podniesiona,

Na jagodah miał kręgi dziwnego rumieńca,

We wzroku duha pełnym błyszczał żar młodzieńca,

Aż gdy na Dąbrowskiego stażec oczy zwrucił,

Zakrył rękami, spod rąk łez potok się żucił:

«Jenerale — żekł — ciebie długo Litwa nasza

Czekała — długo, jak my Żydzi Mesyjasza...

Ciebie prorokowali dawno między ludem

Śpiewaki, ciebie niebo obwieściło cudem,

Żyj i wojuj, o ty nasz!...» Muwiąc, ciągle szlohał,

Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kohał!

Dąbrowski mu podawał rękę i dziękował,

On, czapkę zdjąwszy, wodza rękę ucałował.

Poloneza czas zacząć. — Podkomorzy rusza

I z lekka zażuciwszy wyloty kontusza,

I wąsa pokręcając, podał rękę Zosi

I skłoniwszy się gżecznie w pierwszą parę prosi.

Za Podkomorzym szereg w pary się gromadzi,

Dano hasło, zaczęto taniec: on prowadzi.

Nad murawą czerwone połyskają buty,

Bije blask z karabeli, świeci się pas suty,

A on stąpa powoli, niby od niehcenia:

Ale z każdego kroku, z każdego ruszenia,

Można tanceża czucia i myśli wyczytać.

Oto stanął, jak gdyby hciał swą damę pytać,

Pohyla ku niej głowę, hce szepnąć do uha;

Dama głowę odwraca, wstydzi się, nie słuha;

On zdjął konfederatkę, kłania się pokornie,

Dama raczyła spujżeć, lecz milczy upornie;

On krok zwalnia, oczyma jej spojżenia śledzi,

I zaśmiał się na koniec; rad z jej odpowiedzi

Stąpa prędzej, pogląda na rywaluw z gury,

I swą konfederatkę z czaplinymi piury

To na czole zawiesza, to nad czołem wstżąsa,

Aż włożył ją na bakier i pokręcił wąsa.

Idzie; wszyscy zazdroszczą, biegą w jego ślady,

On by rad ze swą damą wymknąć się z gromady:

Czasem staje na miejscu, rękę gżecznie wznosi

I żeby mimo pżeszli, pokornie ih prosi;

Czasem zamyśla zręcznie na bok się uhylić,

Odmienia drogę, rad by toważyszuw zmylić,

Lecz go szybkimi kroki ścigają natręty,

I zewsząd obwijają tanecznymi skręty;

Więc gniewa się, prawicę na rękojeść składa,

Jakby żekł: «Nie dbam o was, zazdrośnikom biada!»

Zwraca się z dumą w czole i z wyzwaniem w oku,

Prosto w tłum; tłum tanceży nie śmie dostać w kroku,

Ustępują mu z drogi, — i zmieniwszy szyki,

Puszczają się znuw za nim. —

Bżmią zewsząd okżyki:

«Ah to może ostatni! patżcie, patżcie młodzi,

Może ostatni, co tak poloneza wodzi!»

I szły pary po parah hucznie i wesoło,

Rozkręcało się, znowu skręcało się koło,

Jak wąż olbżymi w tysiąc łamiący się zwojuw;

Mieni się cętkowata, rużna barwa strojuw

Damskih, pańskih, żołnierskih, jak łuska błyszcząca,

Wyzłocona promieńmi zahodniego słońca

I odbita o ciemne murawy wezgłowia.

Wre taniec, bżmi muzyka, oklaski i zdrowia!

Tylko kapral Dobrzyński Sak ani kapeli

Nie słuha, ani tańczy, ani się weseli.

Ręce w tył założywszy, stoi zły, ponury,

Wspomina swe dawniejsze do Zosi konkury;

Jak lubił dla niej nosić kwiaty, pleść koszyczki,

Wybierać gniazda ptasie, robić zauszniczki.

Niewdzięczna! Hociaż tyle pięknyh daruw strwonił,

Hoć pżed nim uciekała, hoć mu ojciec bronił:

On jeszcze! ile razy na parkanie siadał,

By ją dojżeć pżez okna, w konopie się wkradał,

Żeby patżeć, jak ona pleła swe ogrudki,

Rwała ogurki albo karmiła kogutki!

Niewdzięczna! Spuścił głowę i na koniec świsnął

Mazurka; potem kaszkiet na uszy nacisnął

I szedł w obuz, gdzie stała pży armatah warta;

Tam dla rozerwania się zaczął grać w drużbarta

Z wiarusami, kielihem osładzając żałość.

Taka była dla Zosi Dobrzyńskiego stałość.

Zosia tańczy wesoło: lecz hoć w pierwszej paże,

Ledwie widna z daleka. Na wielkim obszaże

Zarosłego dziedzińca, w zielonej sukience,

Ustrojona w ruwnianki i w kwieciste wieńce,

Śrud traw i kwiatuw krąży niewidzialnym lotem,

Żądząc tańcem, jak anioł nocnyh gwiazd obrotem.

Zgadniesz gdzie jest: bo ku niej obrucone oczy,

Wyciągnięte ramiona, ku niej zgiełk się tłoczy.

Darmo się Podkomorzy zostać pży niej sili:

Zazdrośnicy już z pierwszej pary go odbili;

I szczęśliwy Dąbrowski niedługo się cieszył,

Ustąpił ją drugiemu; a już tżeci spieszył;

I ten zaraz odbity, odszedł bez nadziei.

Aż Zosia, już strudzona, spotkała z kolei

Tadeusza, i dalszej lękając się zmiany,

I hcąc pży nim pozostać, zakończyła tany.

Idzie do stołu gościom nalewać kielihy.

Słońce już gasło, wieczur był ciepły i cihy,

Okrąg niebios gdzieniegdzie hmurkami zasłany,

U gury błękitnawy, na zahud rużany;

Hmurki wrużą pogodę: lekkie i świecące,

Tam jako tżody owiec na murawie śpiące,

Uwdzie nieco drobniejsze, jak stada cyranek;

Na zahud obłok na kształt rąbkowyh firanek,

Pżejżysty, sfałdowany, po wieżhu perłowy,

Po bżegah pozłacany, w głębi purpurowy,

Jeszcze blaskiem zahodu tlił się i rozżażał,

Aż powoli pożułkniał, zbladnął i poszażał.

Słońce spuściło głowę, obłok zasunęło,

I raz ciepłym powietżem westhnąwszy — usnęło.

A szlahta ciągle pije i wiwaty wznosi:

Napoleona, wodzuw, Tadeusza, Zosi,

Wreszcie z kolei wszystkih tżeh par zaręczonyh,

Wszystkih gości obecnyh, wszystkih zaproszonyh,

Wszystkih pżyjaciuł, kturyh kto żywy spamięta,

I kturyh zmarłyh pamięć pozostała święta!

I ja tam z gośćmi byłem, miud i wino piłem,

A com wiedział i słyszał, w księgi umieściłem.

Epilog

O tymże dumać na paryskim bruku,

Pżynosząc z miasta uszy pełne stuku,

Pżeklęstw i kłamstwa, niewczesnyh zamiaruw,

Zapuźnyh żaluw, potępieńczyh swaruw?...

Biada nam zbiegi, żeśmy w czas morowy

Lękliwe nieśli za granicę głowy!

Bo gdzie stąpili, szła pżed nami trwoga,

W każdym sąsiedzie znajdowali wroga;

Aż nas objęto w ciasny krąg łańcuha,

I każą oddać co najprędzej duha.

A gdy na żale ten świat nie ma uha,

Gdy ih co hwila nowina pżeraża,

Bijąca z Polski jako dzwon smętaża,

Gdy im prędkiego zgonu życzą straże,

Wrogi ih wabią z dala jak grabaże,

Gdy w niebie nawet nadziei nie widzą...

Nie dziw, że ludzi, świat, siebie ohydzą,

Że utraciwszy rozum w mękah długih,

Plwają na siebie i źrą jedni drugih!

Hciałem pominąć, ptak małego lotu,

Pominąć strefy ulewy i gżmotu,

I szukać tylko cienia i pogody:

Wieki dzieciństwa, domowe zagrody...

Jedyne szczęście: kto w szarej godzinie,

Z kilką pżyjaciuł siadłszy pży kominie,

Dżwi od Europy zamykał hałasuw,

Wyrwał się myślą do szczęśliwszyh czasuw,

I dumał, mażył o swojej krainie...

Ale o krwi tej, co się świeżo lała,

O łzah, kturymi płynie Polska cała,

O sławie, ktura jeszcze nie pżebżmiała:

O nih pomyśleć nie mieliśmy duszy!...

Bo narud bywa na takiej katuszy,

Że, kiedy zwruci wzrok ku jego męce,

Nawet Odwaga załamuje ręce.

Te pokolenia żałobami czarne,

Powietże tylą klątwami ciężarne,

Tam myśl nie śmiała swoih zwrucić lotuw,

W sferę okropną nawet ptakom gżmotuw.

O Matko Polsko! Ty tak świeżo w grobie

Złożona... Nie masz sił muwić o tobie!

Ah, czyjeż usta śmią pohlebiać sobie,

Że znajdą dzisiaj to czarowne słowo,

Kture rozczuli rozpacz marmurową,

Kture z serc wieko podejmie kamienne,

Rozwiąże oczy, tylą łez bżemienne

I sprawia, że łza pżystygła wypłynie,

Nim się te usta znajdą, wiek pżeminie.

Kiedyś... gdy zemsty lwie pżehuczą ryki,

Pżebżmi głos trąby, pżełamią się szyki,

Gdy orły nasze lotem błyskawicy

Spadną u dawnej Chrobrego granicy,

Ciał się najedzą, krwią całe opłyną,

I skżydła wreszcie na spoczynek zwiną;

Gdy wrug ostatni wyda kżyk boleści,

Umilknie, światu swobodę obwieści —

Wtenczas — dębowym liściem uwieńczeni,

Żuciwszy miecze, siędą rozbrojeni

Ryceże nasi, zehcą słuhać o pżeszłości!

Wtenczas zapłaczą nad ojcuw losami,

I wtenczas łza ta ih lica nie splami.

Dziś dla nas, w świecie nieproszonyh gości,

W całej pżeszłości i w całej pżyszłości,

Jedna już tylko dziś kraina taka,

W kturej jest trohę szczęścia dla Polaka:

Kraj lat dziecinnyh! On zawsze zostanie

Święty i czysty jak pierwsze kohanie,

Niezabużony błęduw pżypomnieniem,

Niepodkopany nadziei złudzeniem,

Ani zmieniony wypadkuw strumieniem.

Te kraje rad bym myślami powitał,

Gdziem żadko płakał, a nigdy nie zgżytał:

Kraje dzieciństwa, gdzie człowiek po świecie

Biegł jak po łące, a znał tylko kwiecie

Miłe i piękne, jadowite żucił,

Ku pożytecznym oka nie odwrucił.

Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny,

Jak świat jest boży, tak on był nasz własny!

Jakże tam wszystko do nas należało,

Jak pomnim wszystko, co nas otaczało:

Od lipy, ktura koroną wspaniałą

Całej wsi dzieciom użyczała cienia,

Aż do każdego strumienia, kamienia,

Jak każdy kącik ziemi był znajomy

Aż po granicę — po sąsiaduw domy.

A jeśli czasem i Moskal się zjawił,

Tyle nam tylko pamiątki zostawił,

Że był w błyszczącym i pięknym munduże:

Bo węża tylko znaliśmy po skuże.

I tylko krajuw tyh obywatele

Jedni zostali wierni pżyjaciele,

Jedni dotyhczas spżymieżeńcy pewni!

Bo ktuż tam mieszkał? Matka, bracia, krewni,

Sąsiedzi dobży!... Kogo z nih ubyło,

Jakże tam o nim czule się muwiło!

Ile pamiątek, jaka żałość długa,

Tam, gdzie do pana pżywiązańszy sługa

Niż w innyh krajah małżonka do męża;

Gdzie żołnież dłużej żałuje oręża

Niż tu syn ojca; po psie płaczą szczeże

I dłużej niż tu lud po bohateże.

I pżyjaciele wtenczas pomogli rozmowie.

I do pieśni żucali mi słowo po słowie:

Jak bajeczne żurawie, na dzikim ostrowie,

Nad zaklętym pałacem pżelatując wiosną,

I słysząc zaklętego hłopca skargę głośną,

Każdy ptak hłopcu jedno piuro żucił:

On zrobił skżydła i do swoih wrucił...

O, gdybym kiedyś dożył tej pociehy,

Żeby te księgi zbłądziły pod stżehy;

Żeby wieśniaczki kręcąc kołowrotki,

Gdy odśpiewają ulubione zwrotki

O tej dziewczynie, co tak grać lubiła,

Że pży skżypeczkah gąski pogubiła,

O tej sierocie, co piękna jak zoże,

Zaganiać ptastwo szła w wieczornej poże:

Gdyby też wzięły wieśniaczki do ręki

Te księgi proste jako ih piosenki!...

Tak za dni moih pży wiejskiej zabawie,

Czytano nieraz pod lipą na trawie

Pieśń o Justynie, powieść o Wiesławie;

A pży stoliku drewnianym pan włodaż

Albo ekonom, lub nawet gospodaż,

Nie bronił czytać i sam słuhać raczył,

I młodszym żeczy trudniejsze tłumaczył,

Hwalił piękności, a błędom wybaczył.

I zazdrościła młodzież wieszczuw sławie,

Ktura tam dotąd bżmi w lasah i w polu,

I kturym droższy niż laur Kapitolu,

Wianek rękami wieśniaczki usnuty

Z modryh bławatkuw i zielonej ruty...