Dziady, część III on nowypolski.pl

Pżedmowa

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Dziadów część III

Świętej pamięci

JANOWI SOBOLEWSKIEMU

CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWI

FELIKSOWI KUŁAKOWSKIEMU

spułuczniom, spułwięźniom, spułwygnańcom

za miłość ku ojczyźnie pżeśladowanym,

z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym

w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu —

narodowej sprawy męczennikom

poświęca Autor

[PŻEDMOWA]

Polska od puł wieku pżedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranuw, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakih nie było pżykładu od czasu pżeśladowania hżeścijaństwa. Zdaje się, że krulowie mają pżeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wieży w swoje odrodzenie się i zmartwyhwstanie.

Prolog

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

LITWA

PROLOG

W Wilnie pży ulicy Ostrobramskiej, w klasztoże ks. ks. Bazylianów, pżerobionym na więzienie stanu — cela więźnia.

A stżeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicah swoih was biczować będą.

Mat. R. X w. 17

I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom.

w. 18

I będziecie w nienawiści u wszystkih dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion.

Scena I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT I

SCENA I

Korytaż — straż z karabinami stoi opodal — kilku więźniuw młodyh ze świecami wyhodzą z cel swoih — pułnoc

JAKUB

Czy można? — obaczym się?

ADOLF

Straż gożałkę pije:

Kapral nasz.

JAKUB

Ktura biła?

ADOLF

Pułnoc niedaleko.

JAKUB

Ale jak nas runt złowi, kaprala zasieka.

ADOLF

Tylko zgaś świecę; — widzisz — ogień w okna bije.

gaszą świecę

Runt dzieciństwo! runt musi do wrut długo pukać,

Dać hasło i odebrać, musi kluczuw szukać: —

Potem — długi korytaż, — nim nas runt zacapi,

Rozbieżym się, dżwi zamkną, każdy padł i hrapi.

Inni więźniowie, wywołani z celi, wyhodzą

ŻEGOTA

Dobry wieczur.

KONRAD

I ty tu!

KS. LWOWICZ

I wy tu?

SOBOLEWSKI

I ja tu.

FREJEND

A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi,

Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu,

I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli,

A pży tym nowość, — dobże widzieć nowe ściany.

SOBOLEWSKI

Żegoto! a, jak się masz; — i ty tu, kohany!

ŻEGOTA

U mnie cela tży kroki; was taka gromada.

FREJEND

Wiecie co, pujdźmy lepiej do celi Konrada.

Najdalsza jest, pżytyka do muru kościoła;

Nie słyhać stamtąd, hoć kto śpiewa albo woła.

Myślę dziś głośno gadać i hcę śpiewać wiele;

W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele.

Jutro jest Narodzenie Boże. — Eh — koledzy,

Mam i kilka butelek.

JAKUB

Bez kaprala wiedzy?

FREJEND

Kapral poczciwy, i sam z butelek skożysta,

Pży tym jest Polak, dawny nasz legijonista,

Kturego car pżerobił gwałtem na Moskala.

Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala

Pżepędzić wieczur świętej Wigiliji razem.

JAKUB

Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem.

Whodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. — Cela Konrada jak w Prologu

KS. LWOWICZ

I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kohany?

Kiedy?

ŻEGOTA

Dziś mię porwali z domu, ze stodoły.

KS. LWOWICZ

I ty byłeś gospodaż?

ŻEGOTA

Jaki! zawołany.

Żebyś ty widział moje merynosy, woły!

Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma,

Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma.

JAKUB

Wzięto cię niespodzianie?

ŻEGOTA

Od dawna słyszałem

O jakimś w Wilnie śledztwie; dom muj blisko drogi.

Widać było kibitki latające czwałem

I co noc nas pżerażał poczty dźwięk złowrogi.

Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli

I ktoś żartem udeżył w szklankę noża tżonkiem,

Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli,

Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem.

Lecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co,

Nie należałem dotąd do żadnego spisku.

Sądzę, że żąd to śledztwo wynalazł dla zysku,

Że się więźniowie nasi pożądnie opłacą

I powrucą do domu.

TOMASZ

Taką masz nadzieję?

ŻEGOTA

Jużci pżecież bez winy w Sybir nas nie wyślą;

A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą?

Milczycie, — wytłumaczcież, co się tutaj dzieje,

O co nas oskarżono, jaki powud sprawy?

TOMASZ

Powud — że Nowosilcow pżybył tu z Warszawy.

Znasz zapewne harakter pana Senatora.

Wiesz, że już był w niełasce u imperatora,

Że zysk dawniejszyh łupiestw pżepił i roztrwonił,

Stracił u kupcuw kredyt i ostatkiem gonił.

Bo pomimo największyh starań i zabieguw

Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić;

Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić,

I tu pżeniusł się z całym głuwnym sztabem szpieguw.

Żeby zaś mugł bezkarnie po Litwie plądrować

I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić,

Musi z toważystw naszyh wielką żecz wysnuwać

I nowyh wiele ofiar carowi poświęcić.

ŻEGOTA

Lecz my się uniewinnim —

TOMASZ

Bronić się daremnie —

I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie;

Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony,

Ten, co nas skarży, naszej ma słuhać obrony;

On gwałtem hce nas karać — nie unikniem kary.

Został nam jeszcze środek smutny — lecz jedyny:

Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary,

I ci na siebie muszą pżyjąć wszystkih winy.

Ja stałem na waszego toważystwa czele,

Mam obowiązek cierpieć za was, pżyjaciele;

Dodajcie mi wybranyh jeszcze kilku braci,

Z takih, co są sieroty, starsi, nieżonaci,

Kturyh zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi,

A młodszyh, potżebniejszyh z rąk wroga wybawi.

ŻEGOTA

Więc aż do tego pżyszło?

JAKUB

Patż, jak się zasmucił.

Nie wiedział, że dom może na zawsze pożucił.

FREJEND

Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu,

A nie płacze —

FELIKS KOŁAKOWSKI

Ma płakać? owszem — hwała Bogu.

Jeśli powije syna, pżyszłość mu wywieszczę —

Daj mi no rękę — jestem trohę hiromanta,

Wywrużę tobie pżyszłość twojego infanta.

patżąc na rękę

Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim żądem

Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem;

A kto wie, może wszystkih nas znajdzie tu jeszcze —

Lubię synuw, to nasi pżyszli toważysze.

ŻEGOTA

Wy tu długo siedzicie?

FREJEND

Skądże datę wiedzieć?

Kalendaża nie mamy, nikt listuw nie pisze;

To gorsza, że nie wiemy, puki mamy siedzieć.

SUZIN

Ja mam u okna parę drewnianyh firanek

I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek.

FREJEND

Ale pytaj Tomasza, patryjarhę biedy;

Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni;

On nas tu wszystkih pżyjął i wyjdzie ostatni,

Wie o wszystkih, kto pżybył, skąd pżybył i kiedy.

SUZIN

To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza;

Daj mi rękę, znałeś mię krutko i niewiele:

Wtenczas tak była droga wszystkim pżyjaźń wasza

Otaczali was liczni, bliżsi pżyjaciele;

Nie dojżałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem,

Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; —

Odtąd będę się z twojej znajomości hwalił,

I w dzień zgonu pżypomnę — z Tomaszem płakałem.

FREJEND

Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza.

Patż — Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole

Wypisano wielkimi literami: «koza».

Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole.

On był na świecie jako gżyby kryptogamy,

Więdniał i shnął od słońca; — wsadzony do lohu,

Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdyhamy,

On rozwija się, kwitnie i tyje po trohu.

Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną,

Sławną teraz na świecie kuracyją głodną.

ŻEGOTA

do Tomasza

Głodem ciebie możono?

FREJEND

Dodawano strawy;

Ale gdybyś ją widział, — widok to ciekawy!

Dość było taką strawą w pokoju zakadzić,

Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić.

ŻEGOTA

I jakże ty jeść mogłeś!

TOMASZ

Tydzień nic nie jadłem,

Potem jeść prubowałem, potem z sił opadłem;

Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia,

Potem kilka tygodni leżałem bez czucia.

Nie wiem, ile i jakiem horoby pżebywał,

Bo nie było doktora, co by je nazywał.

Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił pżyhodził,

I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził.

FREJEND

z wymuszoną wesołością

Wieżcie mi, tam za kozą same urojenia;

Kto tu był, sekret kuhni i mieszkań pżeniknął:

Jeść, mieszkać, źle czy dobże — skutek pżywyknienia.

Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka:

«Dlaczego siedzisz w błocie?» — «Siedzę, bom pżywyknął».

JAKUB

Ależ pżywyknąć, bracie!

FREJEND

Na tym cała sztuka.

JAKUB

Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy,

A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej —

FREJEND

I nie więcéj?

Pan Tomasz tak pżywyknął, że mu powiew zdrowy

Zaraz piersi obciąża, robi zawrut głowy.

On odwyknął oddyhać, nie wyhodzi z celi —

Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci:

Bo on potem ni grosza na wino nie straci,

Tylko łyknie powietża i wnet się podhmieli.

TOMASZ

Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i horobie,

Znosić kije i gorsze niźli kije — śledztwo,

Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. —

Łotry! wszystkih nas w jednym hcą zakopać grobie.

FREJEND

Jak to? więc płaczesz po nas — masz kogo żałować.

Czy nie mnie? pytam, jaka kożyść z mego życia?

Jeszcze w wojnie — mam jakiś talencik do bicia,

I mugłbym kilku dońcom gżbiety naszpikować.

Ale w pokoju — cuż stąd, że lat sto pżeżyję

I będę klął Moskalów, i umrę — i zgniję.

Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem,

Jak proh, albo jak wino miernego gatunku; —

Dziś, gdy wino zatknięto, proh pżybito kłakiem,

W kozie mam całą wartość butli i ładunku.

Wythnąłbym się jak wino z otwartej konewki;

Spaliłbym jak proh lekko z otwartej panewki.

Lecz jeśli mię w łańcuhah stąd na Sybir wyślą,

Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą:

Wszakci to krew szlahecka, to młudź nasza ginie,

Poczekaj, zbujco caru, czekaj, Moskwicinie! —

Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić,

Żebyś ty jednę hwilę żył na świecie dłużéj:

Taki jak ja — ojczyźnie tylko śmiercią służy;

Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskżesić, —

Ciebie, lub ponurego poetę Konrada,

Ktury nam o pżyszłości, jak Cygan, powiada. —

do Konrada

Wieżę, bo Tomasz muwił, żeś ty śpiewak wielki,

Koham cię, boś podobny także do butelki:

Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddyhasz,

Pijem, czujem, a ciebie ubywa — usyhasz.

bieże za rękę Konrada i łzy sobie ociera

do Tomasza i Konrada

Wy wiecie, że was koham, ale można kohać,

Nie płakać. Otuż, bracia, osuszcie łzy wasze; —

Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlohać,

I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę.

robi herbatę

Hwila milczenia

KS. LWOWICZ

Prawda, źle pżyjmujemy nowego pżybysza;

Sam widziałem.

JACEK

Widziałeś! — i mego

Brata wywieźli? — wszystkih?

JAN

Wszystkih, — do jednego

Sam widziałem. — Wracając, prosiłem kaprala

Zatżymać się; pozwolił hwilkę. Stałem z dala,

Skryłem się za słupami kościoła. W kościele

Właśnie msza była; — ludu zebrało się wiele.

Nagle lud cały runął pżeze dżwi nawałem,

Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod pżysionkiem,

I kościuł tak był pusty, że w głębi widziałem

Księdza z kielihem w ręku i hłopca ze dzwonkiem.

Lud otoczył więzienie nieruhomym wałem;

Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obżędy,

Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa żędy;

W pośrodku nih kibitki. — Patżę, z placu sadzi

Policmejster na koniu; — z miny zgadłbyś łatwo,

Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi:

Tryumf Cara pułnocy, zwycięzcy — nad dziatwą. —

Wkrutce znak dano bębnem i ratusz otwarty —

Widziałem ih: — za każdym z bagnetem szły warty,

Małe hłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci

Z golonymi głowami; — na nogah okuci.

Biedne hłopcy — najmłodszy, dziesięć lat, niebożę,

Skarżył się, że łańcuha podźwignąć nie może;

I pokazywał nogę skrwawioną i nagą.

Policmejster pżejeżdża, pyta, czego żądał;

Policmejster człek ludzki, sam łańcuh oglądał:

«Dziesięć funtuw, zgadza się z pżepisaną wagą». —

Wywiedli Janczewskiego; — poznałem, oszpetniał,

Sczerniał, shudł, ale jakoś dziwnie wyszlahetniał.

Ten pżed rokiem swawolny, ładny hłopczyk mały,

Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały

Uw Cesarz! — okiem dumnym, suhym i pogodnym;

To zdawał się pocieszać spulnikuw niewoli,

To lud żegnał uśmiehem, gożkim, lecz łagodnym,

Jak gdyby im hciał muwić: nie bardzo mię boli.

Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma,

I nie widząc, że kapral za suknią mię tżyma,

Myślił, żem uwolniony; — dłoń swą ucałował,

I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; —

I wszystkih oczy nagle zwruciły się ku mnie,

A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się shował;

Nie hciałem, tylkom stanął bliżej pży kolumnie.

Uważałem na więźnia postawę i ruhy: —

On postżegł, że lud płacze patżąc na łańcuhy,

Wstżąsł nogą łańcuh, na znak, że mu niezbyt ciężył. —

A wtem zacięto konia, — kibitka runęła —

On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył,

I tżykroć kżyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». —

Wpadli w tłum; — ale długo ta ręka ku niebu,

Kapelusz czarny jako horągiew pogżebu,

Głowa, z kturej włos pżemoc odarła bezwstydna,

Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna,

Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza

I wystaje z czarnego tylu głuw natłoku,

Jak z moża łeb delfina, nawałnicy wieszcza,

Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku,

I zostaną w mej myśli, — i w drodze żywota

Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota:

Jeśli zapomnę o nih, Ty, Boże na niebie,

Zapomnij o mnie. —

KS. LWOWICZ

Amen za was.

KAŻDY Z WIĘŹNIUW

I za siebie.

JAN SOBOLEWSKI

Tymczasem zajeżdżały inne żędem długim

Kibitki; — ih wsadzano jednego po drugim.

Żuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie,

Po wojsku, — wszystkie tważe pobladły jak trupie;

A w takim tłumie taka była cihość głuha,

Żem słyszał każdy krok ih, każdy dźwięk łańcuha.

Dziwna żecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara:

Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara.

Wywiedli ostatniego; — zdało się, że wzbraniał,

Lecz on biedny iść nie mugł, co hwila się słaniał,

Z wolna shodził ze shoduw i ledwie na drugi

Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi;

To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie;

Dano mu tyle kijuw onegdaj na śledztwie,

Że mu odtąd krwi kropli w tważy nie zostało.

Żołnież pżyszedł i podjął z ziemi jego ciało,

Niusł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą

Tajemnie łzy ocierał; — niusł powoli, długo

Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał,

Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał.

Niesiony, jak słup sterczał i jak z kżyża zdjęte

Ręce miał nad barkami żołnieża rozpięte;

Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; —

I lud oczy i usta otwożył; — i razem

Jedno westhnienie z piersi tysiąca wydarte,

Głębokie i podziemne jęknęło dokoła,

Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła.

Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem:

«Do broni — marsz!» — ruszono, a środkiem ulicy

Puściła się kibitka lotem błyskawicy.

Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy;

Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy,

Siną, rozwartą, trupią; tżąsł nią, jakby żegnał;

Kibitka w tłum wjehała; — nim bicz tłumy pżegnał,

Stanęli pżed kościołem; i właśnie w tej hwili

Słyszałem dzwonek, kiedy trupa pżewozili.

Spojżałem w kościuł pusty i rękę kapłańską

Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską,

I żekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata

Pżelałeś krew niewinną dla zbawienia świata,

Pżyjm tę spod sąduw cara ofiarę dziecinną,

Nie tak świętą ni wielką, lecz ruwnie niewinną.

Długie milczenie

JÓZEF

Czytałem ja o wojnah; — w dawnyh, dzikih czasah,

Piszą, że tak okropne wojny prowadzono,

Że niepżyjaciel dżewom nie pżepuszczał w lasah

I że z dżewami na pniu zasiewy palono.

Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi,

On nawet ziarna zboża zabiera i dławi;

Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy.

KOŁAKOWSKI

I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy.

Hwila milczenia

KS. LWOWICZ

Bracia, kto wie, uw więzień może jeszcze żyje;

Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje.

Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczeże

Zmuwić za męczennika spoczynek pacieże. —

Kto wie, jaka nas wszystkih czeka jutro dola.

ADOLF

Zmuwże i po Ksawerym pacież, jeśli wola;

Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystżelił.

FREJEND

Łebski! — To z nami uczty wesołe on dzielił,

Jak pżyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata.

KS. LWOWICZ

Nieźle by i za tego pomodlić się brata.

JANKOWSKI

Wiesz, księże: dalibugże, drwię ja z twojej wiary:

Cuż stąd, hoćbym był gorszym niż Turki, Tatary,

Hoćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbujnikiem,

Austryjakiem, Prusakiem, carskim użędnikiem;

Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; —

Wasilewski zabity, my tu — a są cary.

FREJEND

Toż hciałem muwić, dobże, żeś ty za mnie zgżeszył; —

Ale pozwul odethnąć, bom całkiem osłupiał

Słuhając tyh powieści — człek spłakał się, zgłupiał.

Ej, Feliksie, żebyś ty nas trohę pocieszył!

Ty, jeśli zehcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył.

KILKU WIĘŹNIUW

Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać,

Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać.

ŻEGOTA

Stujcie na hwilę — ja też szlahcic sejmikowy,

Hoć ostatni pżybyłem, nie hcę ciho siedzieć;

Józef nam coś o ziarnkah muwił, — na te mowy

Gospodaż winien z miejsca swego odpowiedzieć.

Lubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu

Hce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie,

Będzie drożyzna, ale nie bujcie się głodu;

Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie.

JEDEN Z WIĘŹNIUW

Jaki Antoni?

ŻEGOTA

Znacie bajkę Goreckiego?

A raczej prawdę?

KILKU

Jaką? Powiedz nam, kolego.

ŻEGOTA

Gdy Bóg wygnał gżesznika z rajskiego ogrodu,

Nie hciał pżecie, ażeby człowiek umarł z głodu;

I rozkazał aniołom zboże pżysposobić

I rozsypać ziarnami po drodze człowieka.

Pżyszedł Adam, znalazł je, obejżał z daleka

I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić.

Aż w nocy pżyszedł diabeł mądry i tak żecze:

«Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta,

Musi tu być w tyh ziarnah jakaś moc ukryta;

Showajmy je, nim człowiek ih wartość dociecze».

Zrobił rogiem ruw w ziemi i nasypał żytem,

Naplwał i ziemią nakrył, i pżybił kopytem; —

Dumny i rad, że boże zamiary pżeniknął,

Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął.

Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie,

Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie.

O wy! co tylko na świat idziecie z pułnocą,

Hytrość rozumem, a złość nazywacie mocą;

Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagżebie,

Myśli Boga oszukać — oszuka sam siebie.

JAKUB

Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi

I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi.

FREJEND

Dobre to — lecz ja znowu do Feliksa wracam.

Wasze bajki — i co mi to za poezyje,

Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam;

Nasz Feliks z piosenkami nieh żyje i pije!

nalewa mu wino

JANKOWSKI

A Lwowicz co? — on pacież po umarłyh muwi!

Posłuhajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi.

śpiewa

Muwcie, jeśli wola czyja,

Jezus Maryja.

Nim uwieżę że nam spżyja

Jezus Maryja:

Nieh wpżud łotruw powybija

Jezus Maryja.

Tam car jak dzika bestyja,

Jezus Maryja!

Tu Nowosilcow jak żmija,

Jezus Maryja!

Puki cała carska szyja,

Jezus Maryja,

Puki Nowosilcow pija,

Jezus Maryja,

Nie uwieżę, że nam spżyja

Jezus Maryja.

KONRAD

Słuhaj, ty! — tyh mnie imion pży kielihah wara.

Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara,

Nie mieszam się do wszystkih świętyh z litaniji,

Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi.

KAPRAL

podhodząc do Konrada

Dobże, że Panu jedno to zostało imię —

Hoć szuler zgrany wszystko wyżuci z kalety,

Nie zgrał się, puki jedną ma sztukę monety.

Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie,

Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi,

I większy skarb pżed śmiercią, niźli miał, zostawi.

To imię, Panie, nie żart — więc mnie się zdażyło

W Hiszpaniji, lat temu — o, to dawno było,

Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim —

Więc byłem w legijonah, napżud pod Dąbrowskim,

A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego.

SOBOLEWSKI

To muj brat!

KAPRAL

O muj Boże! pokuj duszy jego!

Walny żołnież — tak — zginął od pięciu kul razem;

Nawet podobny Panu. — Otuż — więc z rozkazem

Brata Pana jehałem w miasteczko Lamego —

Jak dziś pamiętam — więc tam byli Francuziska:

Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska —

Nuż beczeć; — Każdy Francuz, jak podpije, beczy.

Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do żeczy,

Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste!

Aż był wstyd mnie młodemu. — Z rozpusty w rozpustę,

Dalej bredzić na świętyh; — otuż z większyh w większe

Gżehy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę —

A tżeba wiedzieć, że mam patent sodalisa

I z powinności bronię Maryi imienia —

Więc ja im perswadować: — Stulcie pysk, do bisa!

Więc umilkli, nie hcąc mieć ze mną do czynienia. —

Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę

Ale no Pan posłuhaj, co się stąd wyświęci.

Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobże cięci —

Aż w nocy trąbią na koń — zaczną obuz trwożyć —

Francuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: —

Bo nie było na co wdziać, — bo każdego głuwka

Była ślicznie odcięta nożem jak makuwka.

Szelma gospodaż pożnął jak kury w folwarku; —

Patżę, więc moja głowa została na karku;

W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje:

«Vivat Polonus, unus defonsor Mariae».

Otuż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję.

JEDEN Z WIĘŹNIUW

Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty

Czy wina. —

FELIKS

Jednogłośnie decydują braty,

Że muszę być wesoły. Hociaż serce pęka,

Feliks będzie wesoły i będzie piosenka.

śpiewa

Nie dbam, jaka spadnie kara,

Mina, Sybir czy kajdany.

Zawsze ja wierny poddany

Pracować będę dla cara;

W minah kruszec kując młotem,

Pomyślę: ta mina szara

To żelazo, — z niego potem

Zrobi ktoś topur na cara.

Gdy będę na zaludnieniu,

Pojmę cureczkę Tatara;

Może w moim pokoleniu

Zrodzi się Paleń dla cara.

Gdy w kolonijah osiędę,

Ogrud zożę, gżędy skopię,

A na nih co rok siać będę

Same lny, same konopie.

Z konopi ktoś zrobi nici —

Srebrem obwita nić szara

Może się kiedyś poszczyci,

Że będzie szarfą dla cara.

CHÓR

śpiewa

Zrodzi się Paleń dla cara

ra — ra — ra — ra — ra — ra —

SUZIN

Lecz cuż to Konrad ciho zasępiony siedzi,

Jakby obliczał swoje gżehy do spowiedzi?

Feliksie, on nie słyszał zgoła twoih pieni;

Konradzie! — patżcie — zbladnął, znowu się czerwieni.

Czy on słaby?

FELIKS

Stuj, ciho — zgadłem, że tak będzie —

O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy.

Pułnoc jego godzina. — Teraz Feliks niemy,

Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy.

Ale muzyki tżeba; — ty masz flet, Frejendzie,

Graj dawną jego nutę, a my ciho stujmy

I kiedy tżeba, głosy do huru nastrujmy.

JÓZEF

patżąc na Konrada

Bracia! duh jego uszedł i błądzi daleko:

Jeszcze nie wrucił — może pżyszłość w gwiazdah czyta,

Może się tam z duhami znajomymi wita,

I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką.

Jak dziwne oczy — błyszczy ogień pod powieką,

A oko nic nie muwi i o nic nie pyta;

Duszy teraz w nih nie ma; błyszczą jak ogniska

Zostawione od wojska, kture w nocy cieniu

Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu —

Nim zgasną, wojsko wruci na swe stanowiska.

Frejend prubuje rużnyh nut

KONRAD

śpiewa

Pieśń ma była już w grobie, już hłodna, —

Krew poczuła — spod ziemi wygląda —

I jak upiur powstaje krwi głodna:

I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda.

Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga,

Z Bogiem i hoćby mimo Boga!

Chór powtaża

I Pieśń muwi: ja pujdę wieczorem,

Napżud braci rodakuw gryźć muszę,

Komu tylko zapuszczę kły w duszę,

Ten jak ja musi zostać upiorem.

Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.

Potem pujdziem, krew wroga wypijem,

Ciało jego rozrąbiem toporem:

Ręce, nogi goździami pżybijem,

By nie powstał i nie był upiorem.

Z duszą jego do piekła iść musim,

Wszyscy razem na duszy usiędziem,

Puki z niej nieśmiertelność wydusim,

Puki ona czuć będzie, gryźć będziem.

Tak! zemsta, zemsta, etc. etc.

KS. LWOWICZ

Konradzie, stuj, dla Boga, to jest pieśń pogańska.

KAPRAL

Jak on okropnie patży, — to jest pieśń szatańska.

pżestają śpiewać

KONRAD

z toważyszeniem fletu

Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki —

Już nad plemieniem człowieczem,

Między proroki.

Stąd ja pżyszłości brudne obłoki

Rozcinam moją źrenicą jak mieczem;

Rękami jak wihrami mgły jej rozdzieram —

Już widno — jasno — z gury na ludy spozieram —

Tam księga sybilińska pżyszłyh losuw świata —

Tam, na dole!

Patż, patż, pżyszłe wypadki i następne lata,

Jak drobne ptaki, gdy orła postżegą,

Mnie, orła na niebie!

Patż, jak do ziemi pżypadają, biegą,

Jak się stado w piasek gżebie —

Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole,

Oczy błyskawice,

Za nimi szpony moje! — dostżegę je, shwycę.

Cuż to? jaki ptak powstał i roztacza piura,

Zasłania wszystkih, okiem mię wyzywa;

Skżydła ma czarne jak bużliwa hmura,

A szerokie i długie na kształt tęczy łuku.

I niebo całe zakrywa —

To kruk olbżymi — ktoś ty? — ktoś ty, kruku?

Ktoś ty? — jam ożeł! — patży kruk — myśl moję plącze!

Ktoś ty? — jam gromowłady! —

Spojżał na mnie — w oczy mię jak dymem udeżył,

Myśli moje miesza — plącze —

KILKU WIĘŹNIUW

Co on muwi! — co — co to — patż, patż, jaki blady!

porywają Konrada

Uspokuj się...

KONRAD

Stuj! stujcie! — jam się z krukiem zmieżył —

Stujcie — myśli rozplączę —

Pieśń skończę — skończę —

słania się

KS. LWOWICZ

Dosyć tyh pieśni.

INNI

Dosyć.

KAPRAL

Dosyć — Pan Bóg z nami —

Dzwonek! — słyszycie dzwonek? — runt, runt pod bramami!

Gaście ogień — do siebie!

JEDEN Z WIĘŹNIUW

patżąc w okno

Bramę odemknęli —

Konrad osłabł — zostawcie — sam, sam jeden w celi!

Uciekają wszyscy

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Adam Mickiewicz, „Dziady, część III”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Scena II. Improwizacja

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA II. IMPROWIZACJA

KONRAD

po długim milczeniu

Samotność — cuż po ludziah, czy-m śpiewak dla ludzi?

Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłuha,

Obejmie okiem wszystkie promienie jej duha?

Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi:

Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie;

Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowah złamie,

A słowa myśl pohłoną i tak drżą nad myślą,

Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną żeką.

Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtuw docieką.

Gdzie pędzi, czy się domyślą? —

Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żaży,

Jak krew po swyh głębokih, niewidomyh cieśniah;

Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej tważy,

Tyle tylko z myh uczuć dostżegą w myh pieśniah.

Pieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata!

I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca,

Hoć szklanne weźmie skżydła, ciebie nie dolata,

Tylko o twoję mleczną drogę się udeży;

Domyśla się, że to słońca,

Lecz ih nie zliczy, nie zmieży.

Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotżebne; —

Płyńcie w duszy mej wnętżnościah,

Świećcie na jej wysokościah,

Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne.

Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuhanie. —

Godna to was muzyka i godne śpiewanie. —

Ja mistż!

Ja mistż wyciągam dłonie!

Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie

Na gwiazdah jak na szklannyh harmoniki kręgah.

To nagłym, to wolnym ruhem,

Kręcę gwiazdy moim duhem.

Milijon tonuw płynie; w tonuw milijonie

Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie;

Zgadzam je, dzielę i łączę,

I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę,

Rozlewam je we dźwiękah i w błyskawic wstęgah. —

Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie,

I kręgi harmoniki wstżymały się w pędzie.

Sam śpiewam, słyszę me śpiewy —

Długie, pżeciągłe jak wihru powiewy,

Pżewiewają ludzkiego rodu całe tonie,

Jęczą żalem, ryczą bużą,

I wieki im głuho wtużą;

A każdy dźwięk ten razem gra i płonie,

Mam go w uhu, mam go w oku,

Jak wiatr, gdy fale kołysze,

Po świstah lot jego słyszę,

Widzę go w szacie obłoku.

Boga, natury godne takie pienie!

Pieśń to wielka, pieśń-twożenie.

Taka pieśń jest siła, dzielność,

Taka pieśń jest nieśmiertelność!

Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność twożę,

Cuż Ty większego mogłeś zrobić — Boże?

Patż, jak te myśli dobywam sam z siebie,

Wcielam w słowa, one lecą,

Rozsypują się po niebie,

Toczą się, grają i świecą;

Już dalekie, czuję jeszcze,

Ih wdziękami się lubuję,

Ih okrągłość dłonią czuję,

Ih ruh myślą odgaduję:

Koham was, me dzieci wieszcze!

Myśli moje! gwiazdy moje!

Czucia moje! wihry moje!

W pośrodku was jak ojciec wśrud rodziny stoję,

Wy wszystkie moje!

Depcę was, wszyscy poeci,

Wszyscy mędrce i proroki,

Kturyh wielbił świat szeroki.

Gdyby hodzili dotąd śrud swyh dusznyh dzieci,

Gdyby wszystkie pohwały i wszystkie oklaski

Słyszeli, czuli i za słuszne znali,

I wszystkie sławy każdodziennej blaski

Promieniami na wieńcah swoih zapalali;

Z całą pohwał muzyką i wieńcuw ozdobą,

Zebraną z wiekuw tyla i z pokoleń tyla,

Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy

Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy:

Kiedy sam śpiewam w sobie,

Śpiewam samemu sobie.

Tak! — czuły jestem, silny jestem i rozumny. —

Nigdym nie czuł, jak w tej hwili —

Dziś muj zenit, moc moja dzisiaj się pżesili,

Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny;

Dziś jest hwila pżeznaczona,

Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona —

To jest hwila Samsona,

Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny.

Zżucę ciało i tylko jak duh wezmę piura —

Potżeba mi lotu,

Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu,

Tam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura.

I mam je, mam je, mam — tyh skżydeł dwoje;

Wystarczą: — od zahodu na wshud je rozszeżę,

Lewym o pżeszłość, prawym o pżyszłość udeżę.

I dojdę po promieniah uczucia — do Ciebie!

I zajżę w uczucia Twoje,

O Ty! o kturym muwią, że czujesz na niebie!

Jam tu, jam pżybył, widzisz, jaka ma potęga!

Aż tu moje skżydło sięga.

Lecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało;

Kohałem tam, w ojczyźnie serce me zostało —

Ale ta miłość moja na świecie,

Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku

Jak owad na ruży kwiecie:

Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku.

Ja koham cały narud! — objąłem w ramiona

Wszystkie pżeszłe i pżyszłe jego pokolenia,

Pżycisnąłem tu do łona,

Jak pżyjaciel, kohanek, małżonek, jak ojciec:

Hcę go dźwignąć, uszczęśliwić,

Hcę nim cały świat zadziwić,

Nie mam sposobu i tu pżyszedłem go dociec.

Pżyszedłem zbrojny całą myśli władzą,

Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła,

Śledziła hud Twyh planet, głąb moża rozwarła —

Mam więcej, tę Moc, kturej ludzie nie nadadzą,

Mam to uczucie, co się samo w sobie howa

Jak wulkan, tylko dymi niekiedy pżez słowa.

I Mocy tej nie wziąłem z dżewa edeńskiego,

Z owocu wiadomości złego i dobrego;

Nie z ksiąg ani z opowiadań,

Ani z rozwiązania zadań,

Ani z czarodziejskih badań.

Jam się twurcą urodził:

Stamtąd pżyszły siły moje,

Skąd do Ciebie pżyszły Twoje,

Boś i Ty po nie nie hodził:

Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję.

Czyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz — oko

Bystre, potężne: w hwilah mej siły — wysoko

Kiedy na hmur spojżę szlaki

I wędrowne słyszę ptaki,

Żeglujące na ledwie dostżeżonym skżydle;

Zehcę i wnet je okiem zatżymam jak w sidle —

Stado pieśń żałosną dzwoni,

Lecz puki ih nie puszczę, Twuj wiatr ih nie zgoni.

Kiedy spojżę w kometę z całą mocą duszy,

Dopuki na nią patżę, z miejsca się nie ruszy.

Tylko ludzie skazitelni,

Marni, ale nieśmiertelni,

Nie służą mi, nie znają — nie znają nas obu,

Mnie i Ciebie.

Ja na nih szukam sposobu

Tu, w niebie.

Tę władzę, kturą mam nad pżyrodzeniem,

Hcę wywżeć na ludzkie dusze,

Jak ptaki i jak gwiazdy żądzę mym skinieniem,

Tak bliźnih rozżądzać muszę.

Nie bronią — broń broń odbije,

Nie pieśniami — długo rosną,

Nie nauką — prędko gnije,

Nie cudami — to zbyt głośno.

Hcę czuciem żądzić, kture jest we mnie;

Żądzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: —

Co ja zehcę, nieh wnet zgadną,

Spełnią, tym się uszczęśliwią,

A jeżeli się spżeciwią,

Niehaj cierpią i pżepadną.

Nieh ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa,

Z kturyh, gdy zehcę, pieśni wiąże się budowa; —

Muwią, że Ty tak władasz!

Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umożył;

Jeśli mnie nad duszami ruwną władzę nadasz,

Ja bym muj narud jak pieśń żywą stwożył,

I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo,

Zanuciłbym pieśń szczęśliwą!

Daj mi żąd dusz! — Tak gardzę tą martwą budową,

Ktura gmin światem zowie i pżywykł ją hwalić,

Żem nie prubował dotąd, czyli moje słowo

Nie mogłoby jej wnet zwalić.

Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę

Ścisnął, natężył i razem wyświecił,

Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił —

Bo jestem nieśmiertelny! i w stwożenia kole

Są inni nieśmiertelni; — wyższyh nie spotkałem —

Najwyższy na niebiosah! — Ciebie tu szukałem,

Ja najwyższy z czującyh na ziemnym padole.

Nie spotkałem Cię dotąd — żeś Ty jest, zgaduję;

Nieh Cię spotkam i niehaj Twą wyższość uczuję —

Ja hcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę!

O prorokah, dusz władcah, że byli, słyszałem,

I wieżę; lecz co oni mogli, to ja mogę,

Ja hcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz,

Ja hcę duszami władać, jak Ty nimi władasz.

Długie milczenie

z ironią

Milczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał,

Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. —

Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością,

Ty jesteś tylko mądrością.

Ludzie myślą, nie sercem, Twyh drug się dowiedzą;

Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą —

Ten tylko, kto się wrył w księgi,

W metal, w liczbę, w trupie ciało,

Temu się tylko udało

Pżywłaszczyć część Twej potęgi.

Znajdzie truciznę, proh, parę,

Znajdzie blaski, dymy, huki,

Znajdzie prawność, i złą wiarę

Na mędrki i na nieuki.

Myślom oddałeś świata użycie,

Serca zostawiasz na wiecznej pokucie,

Dałeś mnie najkrutsze życie

I najmocniejsze uczucie. —

Milczenie

Czym jest me czucie?

Ah, iskrą tylko!

Czym jest me życie?

Ah, jedną hwilką!

Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy?

Iskrą tylko.

Czym jest wiekuw ciąg cały, mnie z dziejuw wiadomy?

Jedną hwilką.

Z czego wyhodzi cały człowiek, mały światek?

Z iskry tylko.

Czym jest śmierć, co rozpruszy myśli myh dostatek?

Jedną hwilką.

Czym był On, puki światy tżymał w swoim łonie?

Iskrą tylko.

Czym będzie wieczność świata, gdy On go pohłonie?

Jedną hwilką.

Scena III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA III

Whodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień

KS. PIOTR

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha.

WIĘZIEŃ

On zapewne osłabiał. — Konradzie! — nie słuha.

KS. PIOTR

Pokuj temu domowi, pokuj gżesznikowi!

WIĘZIEŃ

Dla Boga, on osłabiał, patż — miota się, dąsa,

To jest wielka horoba, patż, on usta kąsa.

Ks. Piotr modli się

KAPRAL

do Więźnia

Muj Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie.

WIĘZIEŃ

Ale dla Boga! prużnyh modlitew nie prawcie;

Podejmijcie go z ziemi, połużmy do łużka;

Księże Pietrze.

KS. PIOTR

Tu zostaw.

WIĘZIEŃ

Oto jest poduszka.

kładzie Konrada

E, ja wiem, co to znaczy. — Czasem nań napada

Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada,

A jutro zdruw jak ryba. Lecz kto wam powiedział,

Że on osłabiał?

KAPRAL

Panie, ot byś ciho siedział.

Nieh brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą;

Bo ja wiem, że tu było — coś — tu — niedobrego.

Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem,

Spojżę dziurką od klucza, a co tu widziałem,

To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra,

Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra —

Patż na tego horego: niedobże się dzieje —

WIĘZIEŃ

Dalibug nie pojmuję — nic, i oszaleję.

KAPRAL

Oszaleć? — Ej, Panowie, stżeżcie się, Panowie!

U was usta wymowne, wiele nauk w głowie,

A patżcie, głowa mądra w prohu się taczała,

I z tyh ust, tak wymownyh, patżaj — piana biała.

Słyszałem, co on śpiewał, ja słuw nie pojąłem,

Lecz było coś u niego w oczah i nad czołem.

Wież mi, że z tym człowiekiem niedobże się dzieje —

Byłem ja w legijonah, nim wzięto w rekruty,

Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty;

Więcej dusz wyhodzącyh z ciała ja widziałem,

Niźli Waćpan pżeczytał książek w życiu całem.

A to jest żecz niemała widzieć, jak człek kona.

Widziałem ja na Pradze księży zażynanyh,

I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyżucanyh;

Widziałem matek szablą rozrywane łona,

I dzieci konające na kozackih pikah,

I Francuzów na śniegu, i Turków na palu;

I wiem, co w konającyh widać męczennikah,

A co w złodzieju, zbujcy, Turku lub Moskalu.

Widziałem rozstżelanyh, co patżyli śmiele

W rurę broni, nie hcieli na oczy zasłony;

A jak padli na ziemię, widziałem w ih ciele

Strah, co za życia wstydem i pyhą więziony,

Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło:

Gorszy strah niż ten, ktury thuża w bitwie nęka.

Taki strah, że dość spojżeć na zamarłe czoło,

Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka,

Gardzi bulem i cierpi, i wieczna jej męka.

A więc, muj Panie, myślę, że tważ umarłego

Jest jak patent wojskowy do świata pżyszłego,

I poznasz zaraz, jak on tam będzie pżyjęty,

W jakiej randze i stopniu: święty czy pżeklęty. —

A więc tego człowieka i pieśń, i horoba.

I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba.

Otuż Waćpan spokojnie idź do swojej celi,

My z bratem Piotrem będziem pży horym siedzieli.

Więzień odhodzi

KONRAD

Pżepaść — tysiąc lat — pusto — dobże — jeszcze więcéj!

Ja wytżymam i dziesięć tysiącuw tysięcy —

Modlić się? — tu modlitwa nie pżyda się na nic —

I byłaż taka pżepaść bez dna i bez granic? —

Nie wiedziałem — a była.

KAPRAL

Słyszysz, jak on szloha:

KS. PIOTR

Synu muj, tyś na sercu, kture ciebie koha.

do Kaprala

Wyjdź stąd i patż, ażeby nikt tędy nie hodził

I puki stąd nie wyjdę, nikt mi nie pżeszkodził.

Kapral odhodzi

KONRAD

zrywa się

Nie! — oka mi nie wydarł! mam to silne oko,

Widzę stąd, i stąd nawet, hoć ciemno — głęboko,

Widzę ciebie, Rollison, — bracie, cuż to znaczy?

I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany,

I ciebie Bóg nie słuhał, i tyś już w rozpaczy;

Szukasz noża, prubujesz głowę tłuc o ściany: —

«Ratunku!» — Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę,

Oko mam silne, spojżę, może cię zabiję —

Nie — ale ci pokażę okiem — śmierci drogę.

Patż, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję,

I ze mną tu leć w głębie, w ciemność — lećmy na duł —

Othłań — othłań ta lepsza niźli ziemi paduł;

Tu nie ma braci, matek, naroduw, — tyranuw —

Pujdź tu.

KS. PIOTR

Duhu nieczysty, znam cię po twym jadzie,

Znowuś tu, najhytżejszy ze wszystkih szatanuw,

Znowu w dom opuszczony leziesz, bżydki gadzie.

Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął,

W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ohełznął.

Exorciso...

DUH

Stuj, nie klnij — stuj, odstąp od progu,

Wyjdę —

KS. PIOTR

Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu.

Lew z pokolenia Judy tu Pan — on zwycięża:

Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wniku

Złowiłeś się — Bóg ciebie złowił w tym gżeszniku.

W jego ustah hcę tobie najsroższy cios zadać:

Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać.

DUH

Parle-moi donc français, mon pauvre capucin,

J’ai pu dans le grand monde oublier mon latin.

Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues —

Vielleiht sprehen Sie deutsh, was murmeln Sie so bang —

What it is, — Cavalleros, rispondero Io.

KS. PIOTR

Ty to z ust jego wżeszczysz, stujęzyczna żmijo,

DUH

C’est juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié,

Il est savant, et moi, diable de mon métier.

A wiesz ty, jak się zowie moja luba? — Pyha.

Jakiś ty nieciekawy! —

KS. PIOTR

do siebie

Pżeciwią się duhy;

Upokużmy się Panu i zrubmy akt skruhy.

modli się

DUH

Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę,

Pżyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę.

Tu mnie kole — ta dusza jest jak skura jeża,

Włożyłem ją na wywrut, kolcami do kiszek.

Ksiądz modli się

Aleś bo i ty majster, hoć prosty braciszek; —

Osły, powinni ciebie obrać za papieża.

Głupstwo stawią w kościele na pżud, jak kolumny,

A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku!

KS. PIOTR

Tyranie i pohlebco, i podły, i dumny,

Żebyś pierś ugryzł, u nug wleczesz się po piasku.

DUH

śmiejąc się

Aha! gniewasz się, pacież pżerwałeś — da capo;

Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą —

Istny niedźwiadek, gdy się broni od komaruw! —

On tżepie swoje, — no więc — dosyć już tyh swaruw;

Znam twoję moc i hcę się tobie wyspowiadać,

Będę ci o pżeszłości i pżyszłości gadać. —

A wiesz ty, co o tobie muwią w całym mieście? —

Ksiądz modli się

A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? —

A wiesz, dlaczego tobie pżeor tak nie spżyja? —

A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? —

Milczy i tżepie — oczy aż strah we mnie wlepił.

Powiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił?

Co ja winien, że takie mam odbierać hłosty.

Czy ja jestem krul diabłuw, — wszak ja diabeł prosty.

Zważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana,

Wszakże ja tu pżyszedłem z rozkazu Szatana;

Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat,

Jestem jako Kreishauptmann, Gubernator, Landrat: —

Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność;

Zdaża się pży tym duszy jaka niepżyjemność,

Ale czyż z mojej winy? — jam ślepe nażędzie;

Tyran szelma da ukaz, pisze: «Nieh tak będzie» —

Czyż to mnie miło męczyć, — mnie samemu męka. —

Ah —

wzdyha

jak to źle być czułym. — Ah, serce mi pęka.

Wież mi: gdy pazurami gżesznika odzieram,

Nieraz ogonem, ah! ah! — łzy sobie ocieram.

Ksiądz modli się

A wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman?

KS. PIOTR

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen.

Ego te exorciso, spiritus immunde —

DUH

Księże, stuj — słuham — gadam — stuj — jedną sekundę!

KS. PIOTR

Gdzie jest nieszczęsny więzień, co hce zgubić duszę? —

KS. PIOTR

Kłamiesz.

DUH

On już umarły.

KS. PIOTR

Kłamiesz.

Ratować pociehą.

KS. PIOTR

Dobże, gadaj wyraźnie — czego mu potżeba?

He — Wina — Chleba —

KS. PIOTR

Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie —

Pujdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie.

do Ducha

A teraz zabież z sobą twe złości i błędy,

Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy.

Duh uhodzi

KONRAD

Dźwigasz mię! — ktoś ty? — stżeż się, sam spadniesz w te doły.

Podaje rękę — lećmy — w gurę jak ptak lecę —

Mile oddyham wonią — promieniami świecę.

Ktuż mi dał rękę? — dobży ludzie i anioły;

Skądże litość, wam do mnie shodzić do tyh dołuw?

Ludzie? — Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołuw.

KS. PIOTR

Mudl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka:

Usta, kturymiś wieczny Majestat obraził,

Te usta zły duh słowy szkaradnymi skaził;

Słowa głupstwa, najsroższa dla mądryh ust męka,

Oby ci policzone były za pokutę.

Obyś o nih zapomniał —

KONRAD

Już są tam — wykute.

KS. PIOTR

Obyś, gżeszniku, nigdy sam ih nie wyczytał,

Oby cię o znaczenie ih Bóg nie zapytał —

Mudl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa,

Jak gżeszna, z tronu swego strącona krulowa,

Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem,

Odstoi czas pokuty swojej pżed kościołem,

Znowu na tron powruci, struj krulewski wdzieje

I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje.

Usnął —

klęka

— Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic.

pada kżyżem

Panie, otom ja sługa dawny, gżesznik stary,

Sługa już spracowany i niezgodny na nic.

Ten młody, zrub go za mnie sługą Twojej wiary,

A ja za jego winy pżyjmę wszystkie kary.

On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię.

Mudlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę pżyjmie.

modli się

W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołuw na nutę: «Anioł pasteżom muwił»

CHÓR ANIOŁUW

głosy dziecinne

Pokuj temu domowi,

Spoczynek gżesznikowi.

Sługo! sługo pokorny, cihy,

Wniosłeś pokuj w dom pyhy.

Pokuj temu domowi.

ARHANIOŁ PIERWSZY

na nutę: «Bóg nasz ucieczką»

Panie, on zgżeszył, pżeciwko Tobie zgżeszył on bardzo.

ARHANIOŁ DRUGI

Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli.

ARHANIOŁ PIERWSZY

Tyh zdepc, o Panie, tyh złam, o Panie, ktuży Twe święte sądy pogardzą,

ARHANIOŁ DRUGI

Ale tym daruj, co świętyh sąduw Twyh nie pojęli.

ANIOŁ

Kiedym z gwiazdą nadziei

Leciał świecąc Judei,

Hymn Narodzenia śpiewali Anieli:

Mędrcy nas nie widzieli,

Krulowie nie słyszeli.

Pastuszkowie spostżegli

I do Betlejem biegli:

Pierwsi wieczną mądrość witali,

Wieczną władzę uznali:

Biedni, prości i mali.

ARHANIOŁ PIERWSZY

Pan, gdy ciekawość, dumę i hytrość w sercu Aniołów, sług swyh, obaczył,

Duhom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie pżebaczył.

Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy,

I deszczem lecą za nimi co dzień mędrcuw rozumy.

CHÓR ANIOŁUW

Pan maluczkim objawia,

Czego wielkim odmawia.

Litość! litość! nad synem ziemi,

On był między wielkiemi,

Litość nad synem ziemi.

ARHANIOŁ DRUGI

On sąduw Twoih nie hodził badać jako ciekawy,

Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy.

ARHANIOŁ PIERWSZY

On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki!

On Cię nie kohał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu!

ARHANIOŁ DRUGI

Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki.

On kohał narud, on kohał wiele, on kohał wielu.

ANIOŁ

Kżyż w złoto oprawiony

Zdobi kruluw korony.

Na piersi mędrcuw błyszczy jak zoże,

A w duszę wniść nie może:

Oświeć, oświeć ih, Boże!

CHÓR ANIOŁUW

My tak ludzi kohamy,

Tak z nimi być żądamy

Wygnani od mędrkuw i kruli,

Prostaczek nas pżytuli,

Nad nim dzień, noc śpiewamy.

CHÓR ARHANIOŁUW

Podnieś tę głowę, a wstanie z prohu, niebios dosięże,

I dobrowolnie padnie, i uczci kżyża podnuże;

Wedle niej cały świat u stup kżyża niehaj polęże

I nieh Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże!

OBADWA CHÓRY

Pokuj, pokuj prostocie,

Pokornej, cihej cnocie!

Sługo, sługo pokorny, cihy,

Wniosłeś pokuj w dom pyhy,

Pokuj gżesznemu sierocie.

Scena IV. Dom wiejski pode Lwowem

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEM

Pokuj sypialny — Ewa, młoda panienka, wbiega, poprawia kwiaty pżed obrazem Najświętszej Panny, klęka i modli się. Whodzi Marcelina

MARCELINA

Modlisz się jeszcze dotąd! — czas spać, pułnoc biła.

EWA

Jużem się za ojczyznę moję pomodliła,

Jak nauczono, i za ojca, i za mamę;

Zmuwmy jeszcze i za nih pacieże też same.

Hoć oni tak daleko, ale to są dziatki

Jednej ojczyzny naszej, Polski, jednej matki.

Litwin, co dziś tu pżybył, uciekł od Moskali;

Strah słyszeć, co tam oni z nimi wyrabiali.

Zły car kazał ih wszystkih do ciemnicy wsadzić

I jak Herod hce całe pokolenie zgładzić.

Litwin ten bardzo ojca naszego zasmucił,

Poszedł w pole i dotąd z pżehadzki nie wrucił.

Mama na mszę posłała i obhud żałobny,

Bo wielu z nih umarło. — Ja pacież osobny

Zmuwię za tego, co te piosenki ogłosił;

pokazując książkę

I on także w więzieniu, jak nam gość donosił.

Te piosenki czytałam; niekture są piękne —

Jeszcze pujdę, pżed Matką Najświętszą uklęknę,

Pomodlę się za niego; kto wie, czy w tej hwili

Ma rodzicuw, żeby się za nim pomodlili.

Marcelina odhodzi

Ewa modli się i usypia

ANIOŁ

Lekko i ciho, jak lekkie sny zlećmy.

CHÓR ANIOŁUW

Braciszka miłego sen rozweselmy,

Sennemu pod głowę skżydło podścielmy,

Oczami, gwiazdami, tważ mu oświećmy,

Śpiewając i grając latajmy wiankiem,

Nad czystym, nad cihym naszym kohankiem.

Rączęta liliowe za liście splećmy,

Za ruże kwitnące czoła rozniećmy,

Spod wstążek gwiaździstyh włos nasz rozwiążmy.

Rozpuśćmy w promienie, rozlejmy w wonie;

Kwitnącym, pahnącym, żyjącym wiankiem

Kohanka naszego piersi okrążmy,

Kohanka naszego otulmy skronie.

Śpiewając i grając latajmy wiankiem,

Nad czystym, nad cihym naszym kohankiem.

EWA

WIDZENIE

Deszczyk tak świeży, miły, cihy jak rosa,

I skąd ten deszczyk — tak czyste niebiosa,

Jasne niebiosa! —

Krople zielone, kraśne — trawki, ruwnianki,

Ruże, lilije, wianki

Obwijają mię wkoło. — Ah, jaki sen wonny,

Sen lekki, słodki, — oby był dozgonny.

Rużo błyszcząca, słoneczna,

Lilijo pżeczysta, mleczna!

Ty nie z ziemi: — tam rosłaś, nad białym obłokiem.

Narcyzie, jakim śnieżnym patżysz na mnie okiem;

A te błękitne kwiaty pamiątek,

Jak źrenice niewiniątek —

Poznałam — kwiatki moje — sama polewałam,

W moim ogrudku wczora nazbierałam,

I uwieńczyłam Matki Boskiej skronie,

Tam nad łużkiem na obrazku.

Widzę — to Matka Boska — cudowny blasku!

Pogląda na mnie, bieże wianek w dłonie,

Podaje Jezusowi, a Jezus dziecię

Z uśmiehem żuca na mnie kwiecie —

Jak wypiękniały kwiatki — jak ih wiele — krocie,

A wszystkie w pżelocie

Szukają na powietżu siebie,

Moje kohanki!

I same plotą się w wianki.

Jak tu mnie miło, jak w niebie;

Jak tu mnie dobże, muj Boże; —

Nieh mię na zawsze ten wianek otoczy,

Nieh zasnę, umrę, patżąc w te ruże,

W te białe narcyzu oczy.

Ruża, ta ruża żyje

Wstąpiła w nią dusza,

Głuwką lekko rusza,

Jaki ogień z niej bije.

To rumieniec żyjący — jak zoży wniście.

Śmieje się, jak na uśmieh rozwija liście,

Roztula między liściem dwoje ust z koralu,

Muwi, coś muwi — jak ciho, jak skromnie.

Co ty, rużo, szepcesz do mnie?

Zbyt ciho, smutnie — czy to głos żalu?

Skarżysz się, żeś wyjęta z rodzinnej trawki?

Nie wzięłam ciebie dla mojej zabawki,

Jam tobą skronie Matki Najświętszej wieńczyła,

Jam po spowiedzi wczora łzami cię poiła;

A z twoih ust koralu

Wylatują promieniem

Iskierka po iskierce —

Czy taka światłość jest twoim pieniem?

Jak święty apostoł, Pański kohanek,

Na boskim Chrystusa spoczywał łonie.

Scena V. Cela księdza Piotra

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA V. CELA KSIĘDZA PIOTRA

KS. PIOTR

modli się leżąc kżyżem

Panie! czymże ja jestem pżed Twoim obliczem? —

Prohem i niczem;

Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał,

Ja, proh, będę z Panem gadał.

WIDZENIE

Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda

Wydana w ręce Heroda.

Co widzę — długie, białe, drug kżyżowyh biegi,

Drogi długie — nie dojżeć — pżez puszcze, pżez śniegi

Wszystkie na pułnoc! — tam, tam w kraj daleki,

Płyną jak żeki.

Płyną: — ta droga prosto do żelaznej bramy,

Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy,

A tamtej ujście w możu. — Patż! po drogah leci

Tłum wozuw — jako hmury wiatrami pędzone,

Wszystkie tam w jedną stronę.

Ah, Panie! to nasze dzieci,

Tam na pułnoc — Panie, Panie!

Takiż to los ih — wygnanie!

I dasz ih wszystkih wygubić za młodu,

I pokolenie nasze zatracisz do końca? —

Patż! — ha! — to dziecię uszło — rośnie — to obrońca!

Wskżesiciel narodu, —

Z matki obcej; krew jego dawne bohatery,

A imię jego będzie czterdzieści i cztery.

Panie! czy pżyjścia jego nie raczysz pżyśpieszyć?

Lud muj pocieszyć? —

Nie! lud wycierpi. — Widzę ten motłoh — tyrany,

Zbujce — biegą — porwali — muj Naród związany

Cała Europa wlecze, nad nim się urąga —

«Na trybunał!» — Tam zgraja niewinnego wciąga.

Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie —

To jego sędzie!

Kżyczą: «Gal, Gal sądzić będzie»

Gal w nim winy nie znalazł i — umywa ręce,

A krule kżyczą: «Potęp i wydaj go męce;

Krew jego spadnie na nas i na syny nasze;

Kżyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze:

Ukżyżuj, — on cesaża koronę znieważa,

Ukżyżuj, — bo powiemy, żeś ty wrug cesaża».

Gal wydał — już porwali — już niewinne skronie

Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie,

Podnieśli pżed świat cały; — i ludy się zbiegły —

Gal kżyczy: «Oto narud wolny, niepodległy!»

Ah, Panie, już widzę kżyż — ah, jak długo, długo

Musi go nosić — Panie, zlituj się nad sługą.

Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona —

Kżyż ma długie, na całą Europę ramiona,

Z tżeh wyshłyh luduw, jak z tżeh twardyh dżew ukuty. —

Już wleką; już muj Naród na tronie pokuty —

Żekł: «Pragnę» — Rakus octem, Borus żułcią poi,

A matka Wolność u nug zapłakana stoi.

Patż — oto żołdak Moskal z kopiją pżyskoczył

I krew niewinną mego narodu wytoczył.

Cużeś zrobił, najgłupszy, najsroższy z siepaczy!

On jeden poprawi się, i Bóg mu pżebaczy.

Muj kohanek już głowę konającą spuścił,

Wołając: «Panie, Panie, za coś mię opuścił!»

On skonał!

Słyhać Chóry aniołuw — daleki śpiew wielkanocnej pieśni — na koniec słyhać: «alleluja! alleluja!»

Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata!

I od stup jego wionęła

Biała jak śnieg szata —

Spadła, — szeroko — cały świat się w nią obwinął.

Muj kohanek na niebie, spżed oczu nie zginął.

Jako tży słońca błyszczą jego tży źrenice,

I ludom pokazuje pżebitą prawicę.

Ktuż ten mąż? — To namiestnik na ziemskim padole.

Znałem go, — był dzieckiem — znałem,

Jak urusł duszą i ciałem!

On ślepy, lecz go wiedzie anioł paholę.

Mąż straszny — ma tży oblicza,

On ma tży czoła.

Jak baldakim rozpięta księga tajemnicza

Nad jego głową, osłania lice.

Podnużem jego są tży stolice.

Tży końce świata drżą, gdy on woła;

I słyszę z nieba głosy jak gromy:

To namiestnik wolności na ziemi widomy!

On to na sławie zbuduje ogromy

Swego kościoła!

Nad ludy i nad krule podniesiony;

Na tżeh stoi koronah, a sam bez korony:

A życie jego — trud truduw,

A tytuł jego — lud luduw;

Z matki obcej, krew jego dawne bohatery,

A imię jego czterdzieści i cztery.

Sława! sława! sława!

zasypia

ANIOŁOWIE

shodzą widomie

Usnął — Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę

Senną z kolebki złotej, i zmysłuw sukienkę

Lekko zwleczmy; ubieżmy w światło jak jutżenkę

I lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo tżecie,

Ojcu naszemu złożyć na kolanah dziecię;

Nieh uświęci sennego ojcowską pieszczotą,

A pżed ranną modlitwą duszę wrucim życiu,

I znowu w czystyh zmysłuw otulim powiciu,

I znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą.

Scena VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA VI

Pokuj sypialny wspaniały — Senator obraca się na łożu i wzdyha — Dwóch Diabłów nad głową

DIABEŁ I

Spił się, a nie hce spać,

Muszę tak długo stać,

Łajdaku, ciho leż!

Czy go tam kole jeż?

DIABEŁ II

Syp mu na oczy mak.

DIABEŁ I

Zasnął, wpadnę jak zwież.

DIABEŁ II

Jako na wrubla ptak.

OBADWAJ

Duszę do piekła wlec,

Ale gdy zaśnie łotr,

Do mnie należy sen?

BELZEBUB

Jak ujży noc i żar,

Srogość i mnogość kar,

Zlęknie się naszyh scen;

Pżypomni jutro sen,

Może poprawić się,

Jeszcze daleko zgon.

DIABEŁ II

wyciągając szpony

Pozwul zabawić się —

Co ty o niego drżysz,

Gdy poprawi się on,

Ja każę święcić się

I wezmę w ręce kżyż.

BELZEBUB

Jak zbyt nastraszysz raz,

Gotuw pżypomnieć sen,

Gotuw oszukać nas,

Wypuścisz ptaka z rąk.

DIABEŁ I

pokazując sennego

Ależ braciszek ten,

Ten muj najmilszy syn,

Będzież on spał bez mąk?

Nie hcesz? — ja męczę sam.

BELZEBUB

Łotże, a znasz muj czyn?

Od cara zwieżhność mam!

DIABEŁ I

Pardon — cuż każesz Waść?

BELZEBUB

Możesz na duszę wpaść,

Możesz ją w pyhę wzdąć,

A potem w hańbę phnąć,

Możesz w pogardzie wlec

I szyderstwami siec,

Ale o piekle cyt!

My lećmy — fit, fit, fit.

odlatuje

DIABEŁ I

Więc ja za duszę cap;

Aha, łajdaku, drżysz!

DIABEŁ II

Tylko ją bież do łap

Lekko, jak kotek mysz.

WIDZENIE SENATORA

SENATOR

pżez sen

Pismo! — to dla mnie — reskrypt Jego Carskiej Mości!

Własnoręczny, — ha! ha! ha! — rubli sto tysięcy.

Order! — gdzie — lokaj, pżypnij — tu. Tytuł książęcy!

A! — a! — Wielki Marszałku; a! — pękną z zazdrości:

pżewraca się

Do Cesarza! — pżedpokuj — oni wszyscy stoją;

Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją.

Marszałek — Grand Contrôleur — ledwie poznasz, w masce.

Ah, jakie lube szemrania,

Dokoła lube szemrania:

Senator w łasce, w łasce, w łasce, w łasce, w łasce.

Ah, nieh umrę, nieh umrę śrud tego szemrania,

Jak śrud nałożnic moih łaskotania!

Każdy się kłania,

Jestem duszą zebrania.

Patżą na mnie, zazdroszczą — nos w gurę zadzieram:

O rozkoszy! umieram, z rozkoszy umieram!

pżewraca się

Cesarz! — Jego Imperatorska Mość — a! Cesarz whodzi,

A! — co? — nie patży! zmarszczył brwi — spojżał ukosem?

Ah! — Najjaśniejszy Panie — ah! — nie mogę głosem —

Głos mi zamarł — ah, dreszcz, pot, — ah! dreszcz ziębi, hłodzi. —

Ah, Marszałek! — co? do mnie odwraca się tyłem.

Tyłem, a! senatory, dworskie użędniki!

Ah, umieram, umarłem, pohowany, zgniłem,

I toczą mię robaki, szyderstwa, żarciki.

Uciekają ode mnie. Ha! jak pusto! głuho.

Szambelan szelma, szelma! patż, wyszczyża zęby —

Dbrum — ten uśmieh jak pająk wleciał mi do gęby.

spluwa

Jaki dźwięk! — to kalambur — o bżydka muho;

opędza koło nosa

Lata mi koło nosa

Jak osa,

I epigramy, żarciki, pżytyki,

Te szmery, — ah, to świerszcze wlazły mi w uho:

Moje uho, moje uho!

wytżąsa palcem uho

Jaki szmer — kamerjunkry świszczą jak puszczyki,

Damy ogonem skżeczą jak gżehotniki,

Jaki okropny szmer! śmiehy! wżaski:

Senator wypadł z łaski, z łaski! z łaski, z łaski.

pada z łużka na ziemią

DIABŁY

zstępują widomie

Teraz duszę ze zmysłuw wydżem, jak z okucia

Psa złego; lecz nie całkiem, nałożym kaganiec,

Na wpuł zostawim w ciele, by nie tracił czucia;

Drugą połowę wleczmy aż na świata kraniec,

Gdzie się doczesność kończy, a wieczność zaczyna,

Gdzie z sumnieniem graniczy piekielna kraina;

I złe psisko uwiążem tam, na pograniczu:

Tam pracuj, ręko moja, tam świstaj, muj biczu.

Nim tżeci kur zapieje, musim z tej męczarni

Wrucić zmordowanego, skalanego duha;

Znowu pżykuć do zmysłuw jako do łańcuha,

I znowu w ciele zamknąć jako w brudnej psiarni.

Scena VII. Salon warszawski

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA VII. SALON WARSZAWSKI

Kilku wielkih Urzędników, kilku wielkih Literatów, kilka Dam wielkiego tonu, kilku Jenerałów i Sztabsoficerow; wszyscy incognito piją herbatę pży stoliku — bliżej dżwi kilku Młodych ludzi i dwuh Starych Polaków. Stojący rozmawiają z żywością — toważystwo stolikowe muwi po francusku, pży dżwiah po polsku

PŻY DŻWIAH

ZENON NIEMOJEWSKI

do Adolfa

To i u was na Litwie toż samo się dzieje?

ADOLF

Ah, u nas gożej jeszcze, u nas krew się leje!

NIEMOJEWSKI

Krew?

ADOLF

Nie na polu bitwy, lecz pod ręką kata,

Nie od miecza, lecz tylko od pałki i bata.

Rozmawiają ciszej

PŻY STOLIKU

HRABIA

To bal był taki świetny, i wojskowyh wiele?

FRANCUZ

Ja słyszałem, że było pusto jak w kościele.

DAMA

Owszem, pełno —

HRABIA

I świetny?

DAMA

O tym muwić długo.

KAMERJUNKIER

Służono najniezgrabniej, hoć z liczną usługą;

Nie miałem szklanki wina, ułamku pasztetu,

Tak zawalono całe wniście do bufetu.

DAMA I

W sali tańcuw zgoła nic nie ugrupowano,

Jak na raucie angielskim po nogah deptano.

DAMA II

Bo to był tylko jeden z prywatnyh wieczoruw.

SZAMBELAN

Pżepraszam, bal proszony — mam dotąd bilety.

wyjmuje inwitacje i pokazuje, wszyscy pżekonywają się

DAMA I

Tym gożej; pomieszano grupy, toalety,

Nie można było zgoła ocenić ubioruw.

DAMA II

Odtąd jak Nowosilcow wyjehał z Warszawy,

Nikt nie umie gustownie użądzić zabawy:

Nie widziałam pięknego balu ani razu.

On umiał ugrupować bal na kształt obrazu;

Słyhać między mężczyznami śmieh

DAMA I

Śmiejcie się, Państwo, muwcie, co się wam podoba,

A była to potżebna w Warszawie osoba.

PŻY DŻWIAH

JEDEN Z MŁODYH

Cihowski uwolniony?

ADOLF

Ja znam Cichowskiego.

Właśnie byłem, hciałem się dowiedzieć od niego,

Żeby między naszymi na Litwie rozgłosić.

ZENON NIEMOJEWSKI

My powinniśmy z sobą łączyć się i znosić;

Inaczej, rozdzieleni, wszyscy zginiem marnie.

gadają ciszej

MŁODA DAMA

pży nih stojąca

A jakie on okropne wytżymał męczarnie!

rozmawiają

PŻY STOLIKU

JENERAŁ

do Literata

Ale pżeczytaj wreszcie — dajże się uprosić.

LITERAT

Ja nie umiem na pamięć.

JENERAŁ

Zwykłeś z sobą nosić.

Masz pży sobie pod frakiem — a — widzę okładki:

Damy hcą słyszeć.

LITERAT

Damy? — a! — to literatki.

Więcej wierszy francuskih na pamięć umieją

Niźli ja.

JENERAŁ

idzie muwiąc z Damami

Tylko niehaj Panie się nie śmieją.

DAMA

Macie robić lekturę? — pżepraszam — hoć umiem

Po polsku, ale polskih wierszy nie rozumiem.

JENERAŁ

do Oficera

Ma racyję po części, bo nudne po trohu.

pokazuje na Literata

Opiewa tysiąc wierszy o sadzeniu grohu.

do Literata

Czytajże, jeśli ciebie nie będziem słuhali —

To patż —

pokazując na drugiego Literata

ten nam gazeciaż swe rymy wypali.

Śliczna byłaby wszystkim słuhaczom pżysługa.

Patż, jak się on zaprasza, jak śmieje się, mruga;

I usta już otwożył jak zdehłą ostrygę,

I oko zwrucił wielkie i słodkie jak figę.

LITERAT

do siebie

Wyhodzą —

do Jenerała

Długie wiersze, ja bym piersi strudził.

JENERAŁ

do Oficera

Dobże, że nie hce czytać, boby nas zanudził.

MŁODA DAMA

oddzielając się od grupy młodszej, ode dżwi, do stolika

A to jest żecz okropna — słuhajcie, Panowie!

do Adolfa

Niehaj Pan tym Ichmościom o Cichowskim powie.

OFICER WYŻSZY

Cihowski wypuszczony?

HRABIA

Pżesiedział lat tyle

W więzieniu —

SZAMBELAN

Ja myśliłem, że leżał w mogile.

do siebie

O takih żeczah słuhać nie bardzo bezpiecznie,

A wyjść w środku powieści byłoby niegżecznie.

wyhodzi

HRABIA

Wypuszczony? — to dziwna.

ADOLF

Nie znaleźli winy.

MISTŻ CEREMONII

Ktuż tu muwi o winah; — są inne pżyczyny —

Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele —

A żąd ma swe widoki, ma głębokie cele,

Kture musi ukrywać. — To jest żecz żądowa —

Tajniki polityczne — myśl gabinetowa.

To się tak wszędzie dzieje — są tajniki stanu —

Ale Pan z Litwy, — a! a! — to jest dziwno Panu.

Panowie na wsi, to tak hcecie o cesarstwie

Wiedzieć wszystko, jak gdyby o swym gospodarstwie.

uśmieha się

KAMERJUNKIER

Pan z Litwy, i po polsku? nie pojmuję wcale —

Ja myśliłem, że w Litwie to wszystko Moskale.

O Litwie, dalibugże! mniej wiem niż o Chinach —

Constitutionnel coś raz pisał o Litwinach,

Ale w innyh gazetah francuskih ni słowa.

PANNA

do Adolfa

Nieh Pan opowie, — to żecz ważna, narodowa.

STARY POLAK

Znałem staryh Cichowskich, uczciwa rodzina;

Oni są z Galicyi. Słyszałem, że syna

Wzięli i zamożyli: — muj krewny daleki!

Nie widziałem go dawno, — o ludzie! o wieki!

Tży pokolenia pżeszły, jak nas pżemoc dręczy;

Męczyła ojcuw naszyh, — dzieci, wnukuw męczy!

ADOLF

Wszyscy zbliżają się i słuhają

Znałem go będąc dzieckiem; — był on wtenczas młody,

Żywy, dowcipny, wesuł i sławny z urody;

Był duszą toważystwa; gdzie się tylko zjawił.

Wszystkih opowiadaniem i żartami bawił;

Lubił dzieci, i często brał mię na kolana,

U dzieci miał on tytuł «wesołego pana».

Pamiętam włosy jego, — nieraz ręce moje

Plątałem w jasnyh włosuw kędzieżawe zwoje.

Wzrok pamiętam, — musiał być wesoły, niewinny,

Bo kiedy patżył na nas, zdawał się dziecinny;

I patżąc na nas, wabił nas do swej źrenicy,

Patżąc nań, myśleliśmy, żeśmy ruwiennicy.

On wtenczas miał się żenić; — pomnę, że pżynosił

Dzieciom dary swej pżyszłej i na ślub nas prosił.

Potem długo nie pżyszedł, i muwiono w domu,

Że nie wiedzieć gdzie zniknął, umknął po kryjomu,

Szuka żąd, ale śladu dotąd nie wytropił, —

Na koniec powiedziano: zabił się, utopił.

Policyja dowodem stwierdziła domysły,

Znaleziono płaszcz jego nad bżegami Wisły;

Pżyniesiono płaszcz żonie — poznała — on zginął;

Trupa nie znaleziono — i tak rok pżeminął.

Dlaczeguż on się zabił? — pytano, badano,

Żałowano, płakano; wreszcie — zapomniano.

I minęło dwa lata. Jednego wieczora

Więźniuw do Belwederu wiedziono z klasztora.

Wieczur ciemny i dżdżysty; — nie wiem, czy pżypadkiem,

Czy umyślnie ktoś był tej procesyi świadkiem;

Może jeden z odważnyh warszawskih młodzieńcuw,

Ktuży śledzą pobytu i nazwiska jeńcuw:

Warty stały w ulicah, głuho było w mieście —

Wtem ktoś zza muru kżyknął: «Więźnie, kto jesteście?»

Sto ozwało się imion; — śrud nih dosłyszano

Jego imię, i żonie nazajutż znać dano.

Pisała i latała, prosiła, błagała,

Lecz prucz tego imienia — nic nie posłyszała.

I znowu lat tży pżeszło bez śladu, bez wieści.

Lecz nie wiedzieć kto szeżył w Warszawie powieści,

Że on żyje, że męczą, że pżyznać się wzbrania

I że dotąd nie złożył żadnego wyznania;

Że mu pżez wiele nocy spać nie dozwolano,

Że karmiono śledziami i pić nie dawano;

Że pojono opijum, nasyłano strahy,

Larwy; że łaskotano w podeszwy, pod pahy —

Lecz wkrutce innyh wzięto, o innyh zaczęli

Muwić; żona płakała, wszyscy zapomnieli.

Aż niedawno pżed domem żony w nocy dzwonią —

Otwożono: Oficer i żandarm pod bronią,

I więzień. — On — każą dać piura i papieru;

Podpisać, że wrucony żywy z Belwederu.

Wzięli podpis, i palcem pogroziwszy: «Jeśli

Wydasz...» — i nie skończyli; jak weszli, odeszli.

To on był. — Biegę widzieć, pżyjaciel ostżega:

«Nie idź dzisiaj, bo spotkasz pod wrotami szpiega».

Idę nazajutż, w progu policejskie draby;

Idę w tydzień, on sam mię nie pżyjmuje, słaby.

Aż niedawno za miastem w pojeździe spotkałem —

Powiedziano, że to on, bo go nie poznałem.

Utył, ale to była okropna otyłość:

Wydęła go zła strawa i powietża zgniłość;

Policzki mu nabżmiały, pożułkły i zbladły,

W czole zmarszczki puł wieku, włosy wszystkie spadły.

Witam, on mię nie poznał, nie hciał muwić do mnie,

Muwię, kto jestem, patży na mnie bezpżytomnie.

Gdym dawnej znajomości szczeguły powiadał,

Wtenczas on oczy we mnie utopił i badał.

Ah! wszystko, co pżecierpiał w swyh męczarniah dziennyh,

I wszystko, co pżemyślił w swyh nocah bezsennyh,

Wszystko poznałem w jednej hwili z jego oka;

Bo na tym oku była straszliwa powłoka.

Źrenice miał podobne do kawałkuw szklanyh,

Kture zostają w oknah więzień kratowanyh,

Kturyh barwa jest szara jak tkanka pajęcza,

A kture, patżąc z boku, świecą się jak tęcza:

I widać w nih rdzę krwawą, iskry, ciemne plamy,

Ale ih okiem na wskroś pżebić nie zdołamy:

Straciły pżezroczystość, lecz widać po wieżhu,

Że leżały w wilgoci, w pustkah, w ziemi, w zmieżhu.

W miesiąc poszedłem znowu, myśliłem, że zdoła

Rozpatżyć się na świecie i pamięć pżywoła.

Lecz tyle tysięcy dni był pod śledztwa prubą,

Tyle tysięcy nocy rozmawiał sam z sobą,

Tyle lat go badały mękami tyrany,

Tyle lat otaczały słuh mające ściany;

A całą jego było obroną — milczenie,

A całym jego były toważystwem — cienie;

Że już się nie udało wesołemu miastu

Zgładzić w miesiąc naukę tyh lat kilkunastu.

Słońce zda mu się szpiegiem, dzień donosicielem,

Domowi jego strażą, gość niepżyjacielem.

Jeśli do jego domu pżyjdzie kto nawiedzić,

Na klamki tżask on myśli zaraz: idą śledzić;

Odwraca się i głowę na ręku opiera,

Zdaje się, że pżytomność, moc umysłu zbiera:

Ścina usta, by słowa same nie wypadły,

Oczy spuszcza, by szpiegi z oczu co nie zgadły.

Pytany, myśląc zawsze, że jest w swym więzieniu,

Ucieka w głąb pokoju i tam pada w cieniu,

Kżycząc zawsze dwa słowa: «Nic nie wiem, nie powiem!»

I te dwa słowa — jego stały się pżysłowiem;

I długo pżed nim płacze na kolanah żona

I dziecko, nim on bojaźń i wstręt swuj pokona.

Pżeszłą niewolę lubią opiewać więźniowie;

Myśliłem, że on ją nam najlepiej opowie,

Wyda na jaw spod ziemi i spod straży zbiruw

Dzieje swe, dzieje wszystkih Polski bohatyruw: —

Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniah,

Jej dzieje na Sybirze, w twierdzah i więzieniah.

I cuż on na pytania moje odpowiedział?

Że o swoih cierpieniah sam już nic nie wiedział,

Nie pomniał. — Jego pamięć zapisana cała

Jak księga herkulańska pod ziemią spruhniała:

Sam autor zmartwyhwstały nie umie w niej czytać,

Żekł tylko: «Będą o to Pana Boga pytać,

On to wszystko zapisał, wszystko mnie opowie».

Adolf łzy ociera

Długie milczenie

DAMA MŁODA

do Literata

Czemu to o tym pisać nie hcecie, Panowie?

HRABIA

Nieh to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi:

On tam, słyszałem, rużne szpargały gromadzi.

LITERAT I

To historyja!

LITERAT II

Straszna.

KAMERJUNKIER

Dalbug, wyśmienita.

LITERAT I

Takih dziejuw słuhają, lecz kto je pżeczyta?

I proszę, jak opiewać spułczesne wypadki;

Zamiast mitologiji są naoczne świadki.

Potem, jest to wyraźny, święty pżepis sztuki,

Że należy poetom czekać — aż — aż —

JEDEN Z MŁODZIEŻY

Puki? —

Wieleż lat czekać tżeba, nim się pżedmiot świeży

Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży?

LITERAT I

Nie ma wyraźnyh reguł.

LITERAT II

Ze sto lat.

LITERAT I

To mało!

LITERAT III

Tysiąc, parę tysięcy —

LITERAT IV

A mnie by się zdało,

Że to wcale nie szkodzi, że pżedmiot jest nowy,

Szkoda tylko, że nie jest polski, narodowy.

Nasz narud się prostotą, gościnnością hlubi,

Nasz narud scen okropnyh, gwałtownyh nie lubi; —

Śpiewać, na pżykład, wiejskih hłopcuw zalecanki.

Tżody, cienie — Sławianie, my lubim sielanki.

LITERAT I

Spodziewam się, że Panu pżez myśl nie pżejedzie,

Aby napisać wierszem, że ktoś jadał śledzie.

Ja muwię, że poezji nie ma bez poloru,

A polor być nie może tam, gdzie nie ma dworu:

Dwur to sądzi o smaku, piękności i sławie;

Ah, ginie Polska! dworu nie mamy w Warszawie.

MISTŻ CEREMONII

Nie ma dworu! — a to mię dziwi niepomału,

Pżecież ja jestem mistżem ceremonijału.

HRABIA

ciho do Mistrza

Gdybyś Namiestnikowi wyżekł za mną słuwko,

Moja żona byłaby pierwszą pokojuwką.

głośno

Ale prużno, nie dla nas wysokie użędy!

Arystokracja tylko ma u dworu względy.

DRUGI HRABIA

niedawno kreowany z mieszczan

Arystokracja zawsze swobud jest podporą,

Nieh państwo pżykład z Wielkiej Brytaniji biorą.

Zaczyna się kłutnia polityczna — młodzież wyhodzi

PIERWSZY Z MŁODYH

A łotry! — o, to kija!

A * G *

O, to stryczka, haku!

Ja bym im dwur pokazał, nauczyłbym smaku.

N***

Patżcie, cuż my tu poczniem, patżcie, pżyjaciele,

Otuż to jacy stoją na narodu czele.

WYSOCKI

Powiedz raczej: na wieżhu. Nasz narud jak lawa,

Z wieżhu zimna i twarda, suha i plugawa,

Lecz wewnętżnego ognia sto lat nie wyziębi;

Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.

odhodzą

Scena VIII. Pan senator

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA VIII. PAN SENATOR

W Wilnie — sala pżedpokojowa; na prawo dżwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniuw i widać ogromne pliki papieruw — w głębi dżwi do pokojuw Senatora, gdzie słyhać muzykę — czas po obiedzie — u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska — Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor — u dżwi warta i kilku Lokajów nieruhomyh

SENATOR

do Szambelana

Diable! quelle corvée! — pżecież po obiedzie.

La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie pżyjedzie.

Zresztą, en fait des dames, stare albo głupie: —

Gadać, imaginez-vous, o sprawah pży supie!

Je jure, tyh patryjotkuw nie mieć à ma table,

Avec leur franc parler et leur ton détestable.

Figurez-vous — ja gadam o strojah, kasynie,

A moja kompanija o ojcu, o synie: —

«On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze,

On kozy znieść nie może, Panie Senatorze,

On prosi spowiednika, on hce widzieć żonę,

On...» — Que sais-je! — piękny dyskurs w obiady proszone.

Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę

I uciec z tego Wilna w kohaną Warszawę.

Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt,

On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą —

Je n’en puis plus —

DOKTOR

podhodząc

Muwiłem właśnie, Jaśnie Panie,

Że ledwie żecz zaczęta, i sprawa w tym stanie,

W jakim jest hory, kiedy lekaż go nawiedzi

I zrobi anagnosin. Mnustwo uczniuw siedzi,

Tyle było śledzenia, żadnego dowodu;

Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wżodu.

Cuż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légers,

Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;

Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną,

I...

SENATOR

z urazą

Tajemną? — to, widzę, Panu w oczah ciemno!

I nie dziw, po obiedzie — więc, signor Dottore,

Adio, bona notte — dzięki za perorę!

Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną?

I vous osez, Docteur, muwić tak pżede mną?

Ktuż kiedy widział formalniejsze śledztwa?

pokazując papiery

Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa,

Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki

Stoi spisany jasno jak ukaz senacki. —

Tajemną! — za te nudy, owuż co mam w zysku.

DOKTOR

Jaśnie Panie, excusez, ktuż wątpi o spisku!

Właśnie muwią — że...

LOKAJ

Człowiek kupca Kanissyna

Czeka i jakiś Panu rejestr pżypomina.

SENATOR

Rejestr? jaki tam rejestr? — kto?

LOKAJ

Kupiec Kanissyn,

Co mu Pan pżyjść rozkazał...

SENATOR

Idźże precz, sukisyn!

Widzisz, że ja zajęty.

DOKTOR

do Lokajów

A głupie bestyje!

Pżyhodzić — Pan Senator, widzisz, kawę pije.

SEKRETARZ

wstając od stolika

On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka,

On zrobi proces.

SENATOR

Napisz gżecznie, niehaj czeka.

zamyśla się

A propos — ten Kanissyn — tżeba mu wziąć syna

Pod śledztwo — Oj, to ptaszek!

SEKRETARZ

To mały hłopczyna.

SENATOR

Oni wszyscy mali, ale patż w ih serce; —

Rozumiesz! — Hej, dyżurny! — We dwadzieście cztery

Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery.

Zresztą ojciec lękać się nas nie ma pżyczyny,

Jeśli syn dobrowolnie pżyzna się do winy.

DOKTOR

Właśnie jak miałem honor muwić Jaśnie Panu,

Są tam ludzie rużnego i wieku, i stanu; —

To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma,

A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma,

Kturą...

SENATOR

z urazą

Kryjoma?

DOKTOR

Muwię, tajemnie skrywana,

Odkryta dzięki pżezorności Jaśnie Pana.

Senator odwraca się

do siebie

To szatan niecierpliwy, — z tym człowiekiem bieda!

Mam tyle ważnyh żeczy; wymuwić mi nie da.

PELIKAN

do Senatora

Byłem pży śledztwie, ale tam nie rahowano —

Pan Botwinko śledził go.

BAJKOW

Pan Botwinko; ha, ha —

O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmaha.

Ja zaręczam, że on go opatżył nieszpetnie —

Parions, że mu wyliczył najmniej ze tży setnie.

SENATOR

zadziwiony

Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin,

Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin!

Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée

Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée!

Je n’y conçois rien! — ha, ha, ha, ha, mon ami!

do grającego w wiska, ktury czeka na swego kompana

Polaki nam odbiorą nasz handel skurami.

Un honnête soldat en serait mort dix fois!

Quel rebelle! —

podhodzi do stolika

Dla Pana mam un homme de bois —

Hłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije.

Tżysta kijuw dziecięciu — figurez-vous? żyje!

do Pelikana

Nic nie wyznał?

PELIKAN

ucieszony

Właśnie muwię, widzi Pan Dobrodziéj,

Że jest sposub wykładać dzieje i dla młodzi.

Lecz po co zawsze prawić o republikanah.

Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach.

PELIKAN

do jednego ze swoih toważyszuw, pokazując Doktora

Patż, patż, jak za nim łazi pohlebca pżeklęty,

I wścibi się mu w łaskę — co to za wykręty!

podhodzi do Doktora

Ale cuż o tym muwić, czy to teraz pora;

Zważ no, czy można nudzić pana Senatora.

LOKAJ

do Senatora

Czy Pan rozkaże wpuścić te panie — kobiety —

Pan wie — co wysiadają tu co dzień z karety —

Jedna ślepa, a druga —

SENATOR

Ślepa? ktuż to ona?

LOKAJ

Pani Rollison

PELIKAN

Matka tego Rollisona.

LOKAJ

Co dzień tu są.

SENATOR

Odprawić było —

DOKTOR

Z Panem Bogiem!

LOKAJ

Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem.

Kazaliśmy brać w areszt, — ze ślepą kobiétą

Trudno iść, lud się skupił, żołnieża wybito.

Czy mam wpuścić?

SENATOR

E! rady sobie dać nie umiesz —

Wpuścić, tylko aż do puł shoduw — czy rozumiesz?

A potem ją sprowadzić — aż w duł — o tak tęgo;

z gestem

Żeby nas nie nudziła więcej swą włuczęgą.

Drugi Lokaj whodzi i oddaje list Bajkowowi

No, czeguż stoisz, pujdźże —

BAJKOW

Elle porte une lettre.

oddaje list

SENATOR

Ktuż by to za nią pisał?

BAJKOW

La princesse peut-être.

SENATOR

czyta

Księżna! skąd jej to pżyszło? na kark mi ją wpyha.

Avec quelle haleur! — Wpuścić ją, do liha.

Whodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr

PELIKAN

do Bajkowa

To stara czarownica, mère de ce fripon.

SENATOR

gżecznie

Witam, witam, kturaż z pań jest pani Rollison?

P. ROLLISON

z płaczem

— Ja — muj syn! Panie Dobrodzieju...

SENATOR

Proszę — hwilę,

Pani masz list, a po cuż pżyszło tu Pań tyle?

DRUGA DAMA

Nas dwie.

SENATOR

do Drugiej

I po cuż Panią mam tu honor witać?

DRUGA

Pani Rollison trudno drogi się dopytać,

Nie widzi. —

SENATOR

Ha! nie widzi — a to wąha może?

Bo co dzień do mnie trafia.

DRUGA

Ja tu ją pżywożę,

Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa.

P. ROLLISONOWA

Na Boga...!

SENATOR

Ciho.

do Drugiej

Pani ktuż jesteś?

DRUGA

Kmitowa.

SENATOR

Lepiej siedź w domu i miej o synah staranie,

Jest na nih podejżenie.

KMITOWA

bladnąc

Jak to, jak to? Panie!

Senator śmieje się

P. ROLLISONOWA

Panie! litość — ja wdowa! Panie Senatorze!

Słyszałam, że zabili — czyż można, muj Boże!

Moje dziecko! — Ksiądz muwi, że on jeszcze żyje;

Ale go biją, Panie! ktuż dzieci tak bije! —

Jego zbito — zlituj się — po katowsku zbito.

płacze

SENATOR

Gdzie? kogo? — gadaj pżecie po ludzku, kobiéto.

P. ROLLISONOWA

Kogo? ah, dziecko moje! Muj Panie — ja wdowa —

Ah, wieleż to lat, puki człek dziecko wyhowa!

Muj Jaś już drugih uczył; nieh Pan wszystkih spyta,

Jak on uczył się dobże. — Ja biedna kobiéta!

On mnie żywił ze swego szczupłego dohodu —

Ślepa, on był mnie okiem — Panie, umrę z głodu.

SENATOR

Kto poplutł, że go bili, nie wyjdzie na suho.

Kto muwił?

P. ROLLISONOWA

Kto mnie muwił? ja mam matki uho.

Ja ślepa; teraz w uhu cała moja dusza,

Dusza matki. — Wiedli go wczora do ratusza;

Słyszałam —

SENATOR

Wpuszczono ją?

P. ROLLISONOWA

Wyphnęli mię z progu

I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu,

Pod murem; — mury grube, — pżyłożyłam uho —

Tam siedziałam od rana. — W pułnoc, w mieście głuho,

Słuham — w pułnoc, tam z muru — nie, nie zwodzę siebie;

Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie;

Ja głos jego słyszałam uszami własnemi —

Cihy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. —

I muj słuh wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;

Słyszałam, męczono go —

SENATOR

Jak w gorączce bredzi!

Ale tam, moja Pani, wielu innyh siedzi?

P. ROLLISONOWA

Jak to? — czyż to nie był głos mojego dziecięcia?

Niema owca pozna głos swojego jagnięcia

Śrud najliczniejszej tżody — ah, to był głos taki! —

Ah, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,

Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął!

SENATOR

Syn Pani zdruw być musi, gdy tak głośno wżasnął.

P. ROLLISONOWA

pada na kolana

Jeśli masz ludzkie serce...

Otwierają się dżwi od sali — słyhać muzykę, — wbiega Panna ubrana jak na bal

PANNA

Monsieur le Sénateur —

Oh! je vous interromps, on va hanter le hoeur

De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz...

SENATOR

Herz! hoeur! tu także była mowa około serc.

Vous venez à propos, vous belle comme un coeur.

Moment sentimental! il pleut ici des coeurs.

do Bajkowa

Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział,

Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział.

do Panny

J’y suis — dans un moment.

P. ROLLISONOWA

Panie, nie żucaj nas

W rozpaczy, ja nie puszczę —

hwyta za suknię

PANNA

Faites-lui donc grâce!

SENATOR

Diable m’emporte, jeśli wiem, czego hce ta jędza.

P. ROLLISONOWA

Hcę widzieć syna.

SENATOR

z pżyciskiem

Cesarz nie pozwala.

KS. PIOTR

Księdza!

P. ROLLISONOWA

Księdza pżynajmniej poszlij, syn muj prosi księdza.

Może kona; — gdy ciebie płacz matki nie wzruszy,

Buj się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy.

SENATOR

C’est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi,

Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi?

P. ROLLISONOWA

pokazując Księdza Piotra

Ten ksiądz poczciwy muwił; on tygodni tyle

Biega, błaga, lecz nie hcą wpuścić i na hwilę.

Spytaj księdza, on powie...

SENATOR

patżąc bystro na Księdza

To on wie? — poczciwy! —

No zgoda, zgoda, — dobże, — Cesarz sprawiedliwy;

Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła,

Aby do moralności młodzież powruciła.

Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi —

wzdyha

Ah, ah, brak moralności, to, to młodzież gubi.

Eh bien, żegnam więc Panie.

P. ROLLISONOWA

do Panny

Ah, Panienko droga!

Wstaw się ty jeszcze za mną, ah, na rany Boga!

Muj syn mały; — rok siedzi o hlebie i wodzie,

W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w hłodzie.

PANNA

Est-il possible?

SENATOR

w ambarasie

Jak to, jak to? on rok siedział?

Jak to, imaginez-vous — jam o tym nie wiedział!

do Pelikana

Słuhaj, tżeba tę sprawę najpierwej rozpatżyć,

Jeśli to prawda, uszy komisażom natżyć.

do Rollisonowej

Soyez tranquille, pżyjdź tu o siudmej godzinie.

P. KMITOWA

Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie,

Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi.

P. ROLLISONOWA

uradowana

Nie wie? — hce wiedzieć? o, nieh mu Pan Bóg nagrodzi.

Ja to zawsze muwiłam ludziom: — być nie może

Tak okrutny, jak muwią, on stwożenie boże,

On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła —

Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę muwiła.

do Senatora

Tyś nie wiedział! — te łotry wszystko tobie tają.

Wież mi, Panie, tyś łotruw otoczony zgrają;

Nie ih pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy,

Całą prawdę —

SENATOR

śmiejąc się

No dobże, o tym pomuwiemy,

Dziś nie mam czasu, adieu. — Księżnej powiedz, Pani,

Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej.

gżecznie

Adieu, Madame Kmit, adieu — co mogę, to zrobię.

do Księdza Piotra

Waść, księże, zostań, parę słuw mam szepnąć tobie.

do Panny

J’y suis dans un moment.

Wszyscy odhodzą prucz dawnyh osub

SENATOR

po pauzie do Lokajów

A szelmy, łajdaki!

Łotry, stoicie pży dżwiah i pożądek taki?

Skurę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę:

do jednego Lokaja

Słuhaj — ty idź za babą —

do Pelikana

Nie, Panu poruczę.

Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie

Widzieć syna i prowadź aż tam — tam, w więzienie,

Potem osobno zamknij, — tak, na cztery klucze.

C’en est trop — a łajdaki, służby was nauczę!

żuca się na kżesło

LOKAJ

ze drżeniem

Pan kazał wpuścić —

SENATOR

shwytując się

Co? co? — ty śmiesz, ty! mnie gadać?

Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać.

Stuj, stuj, ja cię oduczę. — Wieść go do kwatery

Policmejstra — sto kijuw i tygodnie cztery

Na hleb i wodę —

PELIKAN

Nieh Pan Senator uważy,

Iż mimo tajemnicy i czujności straży

O biciu Rollisona niehętne osoby

Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby

Oczernić pżed Cesarzem nasze czyste hęci,

Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci.

DOKTOR

Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie.

Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie;

Hce sobie życie odjąć, do okien się żuca,

A okna są zamknięte...

PELIKAN

On hory na płuca;

Nie należy w zamknionym powietżu go możyć;

Rozkażę mu więc okna natyhmiast otwożyć.

Mieszka na tżecim piętże — powietża użyje...

SENATOR

roztargniony

Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję;

Nie dadzą hwili —

DOKTOR

Właśnie muwię, Jaśnie Panie,

Że potżeba mieć większe o zdrowiu staranie.

Po obiedzie, muwiłem zawsze, niehaj Pan te

Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé.

SENATOR

spokojnie

Eh, mon Docteur, pżed wszystkim służba i pożądek

Potem, to owszem dobże na słaby żołądek;

To żułć porusza, a żułć fait la digestion.

Po obiedzie, ja mugłbym voir donner la question,

Kiedy tak każe służba: — en prenant son café,

Wiesz co, to hwila właśnie widzieć auto-da-fé.

PELIKAN

odpyhając Doktora

Jakże Pan z Rollisonem każe decydować?

Jeżeli on dziś jeszcze... umże, to?...

SENATOR

Pohować;

I pozwalam, jeżeli zehcesz, balsamować.

A propos balsam, Bajkow! — tobie by się zdało

Trohę balsamu, bo masz takie trupie ciało,

A żenisz się. Czy wiecie, on ma nażeczoną;

Dżwi z lewej strony odmykają się — Lokaj whodzi — Senator pokazując dżwi

Tę panienkę, tam patżaj, białą i czerwoną.

Fi, pan młody, avec un teint si délabré,

Powinien byś brać ślub twuj jak Tyber à Capré,

Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić

Pięknymi usteczkami słowo tak wykżtusić.

BAJKOW

Zmusić? — Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę

I potem co rok będę brał żoneczki młode;

Bez pżymusu; dość spojżeć na tę lub na ową:

C’est beau małej szlahciance być jenerałową.

Spytaj księdza, jeżeli zapłacze pży ślubie.

SENATOR

A propos księdza

do Księdza

pudź no, muj czarny herubie!

Patżcie, quelle figure! on ma l’air d’un poète —

Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête?

Potżeba go ożywić. — Masz rumu kieliszek.

KS. PIOTR

Nie piję.

SENATOR

No, kapłanie, pij!

KS. PIOTR

Jestem braciszek.

SENATOR

Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci

Wiedzieć, co po więzieniah robią cudze dzieci?

Czy to Waszeć hodziłeś z wieściami do matki?

KS. PIOTR

Ja.

SENATOR

do Sekretarza

Zapisz to wyznanie — a oto są świadki.

do Księdza

A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada!

Spostżegł się, że notują, i nie odpowiada.

W jakim klasztoże bractwo twe?

KS. PIOTR

U bernardynuw.

SENATOR

A u dominikanuw pewnie masz kuzynuw?

Bo u dominikanuw ten Rollison siedział.

No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział?

Słyszysz! — ja tobie każę — nie szepc mi po cihu.

Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnihu?

Mnihu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu?

do Sekretarza

Zapisz, że milczał.

do Księdza

Wszak ty służysz Panu Bogu —

Znasz ty teologiją — słuhaj, teologu.

Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pohodzi,

Gdy władza każe muwić, milczeć się nie godzi.

Ksiądz milczy

A czy wiesz, mnihu, że ja mugłbym cię powiesić,

I obaczym, czy pżeor potrafi cię wskżesić.

KS. PIOTR

Jeśli kto władzę cierpi, nie muw, że jej słuha;

Bóg czasem daje władzę w ręce złego duha.

SENATOR

Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie,

Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie?

«Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz».

A ty, mnihu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz.

Pudź no bliżej, ostatni raz cię będę badał:

Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał?

He? — milczysz — już od Boga ty się nie dowiedział —

Kto muwił? — co? — Bóg? — anioł? — diabeł?

KS. PIOTR

Tyś powiedział.

SENATOR

obruszony

«Tyś?» — mnie muwić: tyś? — tyś, — ha, mnih!

DOKTOR

Ha, kapcanie!

Muwi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie.

do Pelikana

Naucz go tam, jak muwić; ten mnih widzę z hlewa;

Daj mu tak —

pokazuje ręką

PELIKAN

daje Księdzu policzek

Widzisz, ośle, Senator się gniewa.

KSIĄDZ

do Doktora

Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił!

Ah, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił.

Dziś ty staniesz pżed Bogiem.

SENATOR

Co to?

BAJKOW

On błaznuje.

Daj mu jeszcze raz w papę, nieh nam prorokuje.

daje mu szczutkę

KS. PIOTR

Bracie, i ty poszedłeś za jego pżykładem!

Policzone dni twoje, pujdziesz jego śladem.

SENATOR

Hej, posłać po Botwinkę! zatżymać tu klehę —

Ja sam będę pży śledztwie, będziem mieć uciehę.

Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie.

Ktoś go namuwił.

DOKTOR

Właśnie pżedstawiam pokornie,

To jest żecz umuwiona, i te wszystkie spiski

Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski;

SENATOR

shwytuje się za kżesła

Que me dites-vous là, mon her, o Książęciu?

Impossible —

do siebie

kto wie? — eh! — śledztwo lat dziesięciu,

Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam.

do Doktora

Skądże wiesz?

Pżynajmniej jest mowa o Księciu

W tyh listah i o całym jego pżedsięwzięciu,

I wielu profesoruw — a głuwnym ogniskiem

Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem.

SENATOR

do siebie

Ah, gdyby jaki dowud! hoćby podejżenie,

Ślad dowodu, cień śladu, hoćby cieniuw cienie!

Nieraz już mi o uszy obiła się mowa:

«To Czartoryski wyniusł tak Nowosilcowa».

Obaczym teraz, kto z nas będzie mugł się hwalić,

Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić.

do Doktora

Pujdź — que je vous embrasse — a! a! to żecz inna,

Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna:

Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka.

DOKTOR

poufale

I Pan zgadnął? — zje diabła, kto Pana oszuka.

SENATOR

poważnie

Hoć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu,

Jeśli odkryć dowody udało się Panu,

Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo,

Napżud pensyję roczną powiększę połową

I tę skargę za dziesięć lat służby policzę,

Potem może starostwo, dobra kanonicze,

Order — kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca,

Ja go sam będę prosił, — już to moja praca.

DOKTOR

Mnie też to kosztowało niemało zabieguw;

Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpieguw;

A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza.

SENATOR

biorąc go pod rękę

Mon her, idź zaraz, weźmij mego sekretaża.

Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować;

do Doktora

Wieczorem będziem wszystko razem trutynować.

do siebie

Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe,

A on z tego odkrycia miałby zysk i hwałę!

zamyśla się

do Sekretarza w uho

Pżyaresztuj Doktora razem z papierami.

do Bajkowa, ktury whodzi

To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami.

Doktor wymknął się z pewnym słuwkiem nieumyślnie,

Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie.

Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko

DOKTOR

do siebie

Niedawno mię odpyhał — ho, ho, Pelikanie!

I ja go zephnę, i tak, że już nie powstanie.

do Senatora

Zaraz wracam.

SENATOR

niedbale

Czekamy, posyłamy!

P. SOWIETNIKOWA

Vraiment, c’est un malheur.

WSZYSTKIE

razem

Wreszcie pżyszłyśmy szukać.

SENATOR

Cuż to? — jaka gala!

DAMA

I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala.

stają i szykują się do tańca

SENATOR

Pardon, mille pardons, j’étais très occupé:

Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé!

Cela m’a rappelé les jours de ma jeunesse!

KSIĘŻNA

Ce n’est qu’une surprise.

SENATOR

Est-ce vous, ma déesse!

Que j’aime cette danse, une surprise? ah! dieux!

KSIĘŻNA

Vous danserez, j’espère.

SENATOR

Certes, et de mon mieux.

Muzyka gra menueta z «Don Juana» — z lewej strony stoją czynownicy, czyli użędnicy i użędniczki — z prawej kilku z młodzieży, kilku młodyh oficeruw rosyjskih, kilku staryh ubranyh po polsku i kilka młodyh dam. — Na środku menuet. Senator tańczy z nażeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną

BAL

SCENA ŚPIEWANA

Z PRAWEJ STRONY

DAMA

Patż, patż starego, jak się wije,

Jak sapie, oby skręcił szyję.

do Senatora

Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan!

na stronę

Il crévera dans l’instant.

MŁODY CZŁOWIEK

Patż, jak on łasi się i liże,

Wczora mordował, tańczy dziś;

Patż, patż, jak on oczyma stżyże,

Skacze jak w klatce ryś.

DAMA

Wczora mordował i katował,

I tyle krwi niewinnej wylał;

Patż, dzisiaj on pazury shował

I będzie się pżymilał.

Z LEWEJ STRONY

KOLLESKI REGESTRATOR

do Sowietnika

Tańczy Senator, czy widzicie,

Ej, Sowietniku, pudźmy w tan.

SOWIETNIK

Uważaj, czy to pżyzwoicie,

Widzisz, że tańczy sam Senator.

PUŁKOWNIK

Jaki tam gadał oszarpaniec?

pokazując Regestratora

SOWIETNIK

Kolleski Regestrator!

PUŁKOWNIK

Ta szuja, istne jakubiny!

DAMA

do Senatora

Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan.

SOWIETNIK

z gniewem

Jak tu pomieszały się czyny!

DAMA

Il crévera dans l’instant.

LEWA STRONA

hurem

DAMY

Ah! quelle beauté, quelle grâce!

MĘŻCZYŹNI

Jaka to świetność, pżepyh jaki!

PRAWA STRONA

hurem

MĘŻCZYŹNI

Ah, łotry, szelmy, ah, łajdaki!

Żeby ih piorun tżasł.

SENATOR

tańcząc, do Gubernatorowej

Hcę zrobić znajomość Starosty,

On piękną żonę, curkę ma;

Ale zazdrosny —

GUBERNATOR

biegąc za Senatorem

To człek prosty;

Nieh Pan to na nas zda.

podhodzi do Starosty

Tu w menuecie para zbywa,

Senator potżebuje dam.

STAROSTA

Moja curka w parah nie bywa,

Jej parę znajdę sam.

GUBERNATOROWA

Muwiono, że tańczy i grywa,

Senator hciał zaprosić sam.

STAROSTA

Widzę, że pan Senator wzywa

Na raz po kilka dam.

LEWA STRONA

hurem

Jaka muzyka, jaki śpiew.

Jak pięknie meblowany dom.

PRAWA STRONA

hurem

Te szelmy z rana piją krew,

A po obiedzie rom.

SOWIETNIK

pokazując Senatora

Dże ih, to prawda, lecz zaprasza,

Takiemu dać się dżeć nie żal.

STAROSTA

Po turmah siedzi młodzież nasza,

Nam każą iść na bal.

OFICER ROSYJSKI

do Bestużewa

Nie dziw, że nas tu pżeklinają,

Wszak to już mija wiek,

Jak z Moskwy w Polskę nasyłają

Samyh łajdakuw stek.

STUDENT

do Oficera

Patż, jak się Bajkow, Bajkow ruha,

Co to za mina, co za ruh!

Skacze jak po śmieciah ropuha,

Patż, patż, jak nadął bżuh.

Wyszczeżył zęby, nazbyt łyknął,

Patż, jak otwiera gębę on,

Słuhaj, ah, słuhaj, Bajkow ryknął.

Bajkow nuci

do Bajkowa

Mon Général, quelle chanson!

BAJKOW

śpiewa pieśń Beranżera

Quel honneur, quel bonheur!

Ah! monsieur le sénateur!

Je suis votre humble serviteur, etc. etc.

STUDENT

Général, ce sont vos paroles?

BAJKOW

Oui.

STUDENT

Je vous en fais compliment.

JEDEN Z OFICERUW

śmiejąc się

Ces couplets sont vraiment fort drôles,

Quel ton satirique et plaisant!

MŁODY CZŁOWIEK

Pour votre muse sans rivale

Je vous ferais académicien.

BAJKOW

w uho, — pokazując Księżną

Senator dziś będzie rogal.

SENATOR

w uho, — pokazując nażeczoną Bajkowa

Va, va, je te coifferai bien.

PANNA

tańcząc, do Matki

Nazbyt ohydni, nazbyt staży.

MATKA

z prawej strony

Jeśli ci zbżydnął, to go żuć.

SOWIETNIKOWA

z prawej strony

Jak mojej cureczce do tważy.

STAROSTA

Jak od nih rumem czuć.

SOWIETNIKOWA DRUGA

do curki stojącej obok

Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok.

Może Senator cię obaczy.

STAROSTA

Jeżeli o mnie się zahaczy,

Dam rękojeścią

biorąc za karabelą

— w bok

LEWA STRONA

hurem

Ah, jaka świetność, pżepyh jaki!

Ah, quelle beauté, quelle grâce!

PRAWA STRONA

Ah, szelmy, łotry, ah, łajdaki!

Żeby ih piorun tżasł.

Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ

JUSTYN POL

do Bestużewa, pokazując na Senatora

Hcę mu scyzoryk muj w bżuh wsadzić

Lub zamalować w pysk.

BESTUŻEW

Cuż stąd, jednego łotra zgładzić

Lub obić, co za zysk?

Oni wyszukają pżyczyny,

By uniwersytety znieść,

Kżyknąć, że ucznie jakubiny,

I waszą młodzież zjeść.

JUSTYN POL

Lecz on zapłaci za męczarnie,

Za tyle krwi i łez.

BESTUŻEW

Cesarz ma u nas liczne psiarnie,

— Bóg!

Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora

TAŃCZĄCY

Co to jest? — co to?

GOŚCIE

Jaka muzyka ponura!

JEDEN

patżąc w okna

Jak ciemno, patż no, jaka zebrała się hmura.

zamyka okno — słyhać z dala gżmot

SENATOR

Cuż to? Czemu nie grają?

DYREKTOR MUZYKI

Zmylili się.

SENATOR

Pałki!

DYREKTOR

Bo to miano grać rużne z opery kawałki,

Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie.

SENATOR

No, no, no — arrangez donc — no, panowie — panie.

Słyhać kżyk wielki za dżwiami

PANI ROLLISON

za dżwiami, okropnym głosem

Puszczaj mię! Puszczaj.

SEKRETARZ

Ślepa!

LOKAJ

strwożony

Widzi — patż, jak sadzi

Po shodah, zatżymajcie!

DRUDZY LOKAJE

Kto jej co poradzi!

PANI ROLLISON

Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana!

LOKAJ

hce zatżymać — ona obala jednego z nih

A! patż, jak obaliła — a! a! opętana.

uciekają

PANI ROLLISON

Gdzie ty! — znajdę cię, mozgi na bruku rozbiję —

Jak muj syn! Ha, tyranie! syn muj, syn nie żyje!

Wyżucili go oknem — czy ty masz sumnienie?

Syna mego tam z gury, na bruk, na kamienie.

Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu

Niewiniątek, pudź! — gdzie ty, gdzie ty, krokodylu?

Ja ciebie tu rozedrę, jak muj Jaś, na sztuki. —

Syn! wyżucili z okna, z klasztoru, na bruki.

Me dziecię, muj jedynak! muj ojciec-żywiciel —

A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel!

KS. PIOTR

Nie bluźń, kobieto; syn twuj zraniony, lecz żyje.

PANI ROLLISON

Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje?

Czy to prawda, muj księże? — Ja zaraz pobiegłam —

«Spadł» kżyczą, — biegę — wzięli — i zwłok nie dostżegłam:

Zwłok mego jedynaka. — Ja biedna sierota!

Zwłok syna nie widziałam. Widzisz — ta ślepota!

Lecz krew na bruku czułam — pżez Boga żywego

Tu czuję — krew tę samą, tu krew syna mego,

Tu jest ktoś krwią zbryzgany — tu, tu jest kat jego!

Idzie prosto do Senatora — Senator umyka się — Pani Rollison pada zemdlona na ziemię — Ks. Piotr podhodzi do niej ze Starostą — słyhać udeżenie piorunu

WSZYSCY

zlęknieni

Słowo stało się ciałem! — To tu!

INNI

Tu! Tu!

KS. PIOTR

Nie tu.

JEDEN

patżąc w okno

Jak blisko — w sam rug domu uniwersytetu.

SENATOR

podhodzi do okna

Okna Doktora!

KTOŚ Z WIDZUW

Słyszysz w domu kżyk kobiéty?

KTOŚ NA ULICY

śmiejąc się

Ha — ha — ha — diabli wzięli.

Ten ksiądz mu pżepowiedział — ah! ah! ah! c’est diable!

do kompanii

No i cuż w tym strasznego? — wiosną idą hmury,

Z hmury piorun wypada: — taki bieg natury.

SOWIETNIKOWA

do męża

Już gadajcie, co hcecie, a strah zawsze strahem.

Ja nie hcę dłużej z wami być pod jednym dahem;

Muwiłam: mężu, nie leź do tyh spraw dziecinnyh —

Pukiś knutował Żydów, hociaż i niewinnyh,

Milczałam — ale dzieci; — a widzisz Doktora?

SOWIETNIK

Głupia jesteś.

SOWIETNIKOWA

Do domu wracam, jestem hora.

Słyhać znowu gżmot — wszyscy uciekają; napżud lewa, potem prawa strona. — Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr

SENATOR

patżąc za uciekającymi

Pżeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości,

A jak zdehł, patżaj, jeszcze rozpędza mi gości.

do Pelikana

Voyez, jak ten ksiądz patży — voyez, quel oeil hagard;

To jest dziwny pżypadek, un singulier hasard.

Powiedz no, muj księżuniu, czy znasz jakie czary,

Skąd pżewidziałeś piorun? — może boskie kary?

Ksiądz milczy

Prawdę muwiąc, ten Doktor troszeczkę pżewinił,

Prawdę muwiąc, ten Doktor nad powinność czynił.

On aurait fort à dire — kto wie, są pżestrogi —

Muj Boże, czemu prostej nie tżymać się drogi!

No i cuż, księże? — milczy!... milczy i zwiesił nos.

Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des hoses!...

zamyśla się

PELIKAN

Ha! ha! ha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem,

Toć by nas pżecie piorun zaszczycił pierwszeństwem.

KS. PIOTR

Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści...

SENATOR

ciekawy

O piorunie? — Doktoże? — muw!

KS. PIOTR

— dwie pżypowieści.

Onego czasu w upał pżyszli ludzie rużni

Zasnąć pod cieniem muru; byli to podrużni.

Między nimi był zbujca, a gdy inni spali,

Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali».

On zbujca był ze wszystkih innyh najzłośliwszy:

Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy

Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie.

A Pański anioł stanął pżed nim i tak powie:

«Ty najwięcej zgżeszyłeś! kary nie wyminiesz,

Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz».

A druga powieść taka. — Za czasu dawnego,

Pewny wudz rzymski pobił krula potężnego;

I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki,

Wszystkie rotmistże pułkuw i wszystkie setniki.

Ale krula samego pży życiu zostawił,

Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. —

I muwili do siebie głupi więźnie owi:

«Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi».

Aż jeden żołnież rzymski, co im posługował,

Żekł im: «Zaprawdę wudz was pży życiu zahował;

Bo was pżykuje pży swym tryumfalnym wozie

I będzie oprowadzał po całym obozie,

I do miasta powiedzie; bo wy z tyh jesteście,

Kturyh wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście,

Aby lud rzymski kżyknął: Patżcie, co wudz zrobił,

On takie krule, takie pułkowniki pobił.

Potem, gdy was w łańcuhah złotyh oprowadzi,

Odda was w ręce kata, a kat was osadzi

Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie,

Kędy będzie płacz wieczny i zębuw zgżytanie».

Tak muwił żołnież rzymski; — do żołnieża tego

Krul gromiąc żekł: «Twe słowa są słowa głupiego,

Czyś ty kiedy na ucztah z twoim wodzem siedział,

Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?»

Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi wspułwięźniami,

Ze swymi hetmanami i pułkownikami.

SENATOR

znudzony

Il bat la campagne... Księże, gdzie hcesz, ruszaj sobie.

Jeśli cię jeszcze złowię, tak skurę oskrobię,

Że cię potem nie pozna twa matka rodzona

I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona.

Senator odhodzi do swoih pokojuw z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku dżwiom i spotyka Konrada, ktury, prowadzony na śledztwo od dwuh żołnieży, ujżawszy Księdza wstżymuje się i patży nań długo

KONRAD

Dziwna żecz, nie widziałem nigdy tej postaci,

A znam go, jak jednego z myh rodzonyh braci.

Czy to we śnie! — tak, we śnie, teraz pżypomniałem,

Taż sama tważ, te oczy, we śnie go widziałem.

On to, zdało się, że mię wyrywał z othłani.

do Księdza

Muj księże, hoć jesteśmy mało sobie znani,

Pżynajmniej ksiądz mię nie znasz: pżyjmij dziękczynienie

Za łaskę, kturą tylko zna moje sumienie.

Drodzy są i widziani we śnie pżyjaciele,

Gdy prawdziwyh na jawie widzim tak niewiele.

Weź, proszę, ten pierścionek, pżedaj; daj połowę

Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe;

Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą;

Mnie, kto wie, czy już kiedy słuhać mszy pozwolą.

KS. PIOTR

Pozwolą — Za pierścionek ja ci dam pżestrogę.

Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę;

Będziesz w wielkih, bogatyh i rozumnyh tłumie,

Szukaj męża, co więcej niźli oni umie;

Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże.

Słuhaj, co powie...

KONRAD

wpatrując się

Cuż to? tyżeś?... czy być może?

Stuj na hwilę... dla Boga...

KS. PIOTR

Bywaj zdruw! nie mogę.

KONRAD

Jedno słowo...

ŻOŁNIEŻ

Nie wolno! każdy w swoję drogę. —

Scena IX. Noc Dziadów

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

SCENA IX. NOC DZIADÓW

Opodal widać kaplicę — smętaż — Guślarz i Kobieta w żałobie

GUŚLAŻ

Już idą w cerkiew gromady

I wkrutce zaczną się Dziady,

Iść nam pora, już noc głuha.

KOBIETA

Ja tam nie pujdę, guślażu,

Ja hcę zostać na smętażu,

Hcę jednego widzieć duha:

Tego, co pżed laty wielu

Zjawił się po mym weselu,

Co pośrud duhuw gromady

Stanął nagle krwawy, blady,

I mnie dzikim okiem łowił,

I ani słowa nie muwił.

GUŚLAŻ

On żył może, gdym go badał,

Dlatego nie odpowiadał.

Bo na duhuw zgromadzenie,

W tajemniczą noc na Dziady,

Można wzywać żywyh cienie.

Ciała będą u biesiady

Albo u gry, albo w boju,

I zostaną tam w pokoju;

Dusza zwana po imieniu

Objawia się w lekkim cieniu;

Lecz puki żyje, ust nie ma,

Stoi biała, głuha, niema.

KOBIETA

Cuż znaczyła w piersiah rana?

GUŚLAŻ

Widać, że w duszę zadana.

KOBIETA

Ja tu sama zgubię drogę.

GUŚLAŻ

Ja tu z tobą zostać mogę.

Tam beze mnie zrobią czary,

Jest tam inny guślaż stary. —

Czy słyszysz te śpiewy w dali?

Już się tam ludzie zebrali.

Pierwszą klątwę już zaklęli,

Klątwę wianka i kądzieli,

Wezwali powietżnyh duhuw.

Widzisz tyh świateł tysiące,

Jakby gwiazdy spadające?

Ten ognistyh ciąg łańcuhuw?

To powietżnyh roje duhuw.

Patż, już nad kaplicą świecą

Pod czarnym niebios obszarem,

Jak gołębie, kiedy lecą

W nocy nad miasta pożarem,

Gdy białymi skżydeł puhy

Odbijając żar ogniska,

Ptastwo jak stado gwiazd błyska.

KOBIETA

On nie będzie z tymi duhy!

GUŚLAŻ

Widzisz, blask z kaplicy buha,

Teraz klęli ognia władzą;

Ciała w nocy złego duha

Z pustyń, z mogił wyprowadzą.

Tędy będą ciągnąć duhy.

Poznasz go, jeśli pamiętasz,

Ukryj się ze mną w dąb suhy,

W ten dąb suhy i wygniły,

Tu się niegdyś wrużki kryły.

Już rusza się cały smętaż,

Rozwierają się mogiły,

Wybuhnął płomyk niebieski;

Podskakują w gurę deski,

Wysuwają potępieńce

Blade głowy, długie ręce;

Widzisz oczy jak zażewie,

Showaj oczy, skryj się w dżewie.

Upiur z dala wzrokiem piecze,

Lecz guślaża nie użecze.

Ha!

KOBIETA

Co widzisz?

GUŚLAŻ

Trup to świeży!

W nie zgniłej jeszcze odzieży.

Dymem siarki trąci wkoło,

Czarne ma jak węgiel czoło.

Zamiast oczu — w jamah czaszki

Żażą się dwie złote blaszki,

A w środku każdego kułka

Siedzi diablik, jak w źrenicy,

I wywraca wciąż koziołka,

Miga lotem błyskawicy.

Trup tu bieży, zębem zgżyta,

Z ręki pżelewa do ręki,

Jak gdyby z sita do sita,

Wżące srebro — słyszysz jęki?

WIDMO

Gdzie kościuł? — gdzie kościuł — gdzie Boga lud hwali?

Gdzie kościuł, ah, pokaż, człowiecze.

Ah, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali,

Jak srebro stopione dłoń piecze.

Ah, wylej, człowieku, dla biednej sieroty,

Dla więźnia jakiego, dla wdowy,

Ah, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty,

I dukat ten wyłup mi z głowy.

Ty nie hcesz! ha, kruszec pżelewać ja muszę

Aż kiedyś ten dzieci pożerca

Wyzionie łakomą, bezdenną swą duszę,

Ten kruszec mu wleję do serca.

A potem pżez oczy, pżez uszy wyleję

I znowu tym wleję korytem,

I będę tym trupem obracać jak sitem,

Naleję, wyleję, pżesieję!

Ah, kiedyż pżez niego ten kruszec pżesieję!

Ah, czekać tak długo! — goreję! goreję!

ucieka

GUŚLAŻ

Ha!

KOBIETA

Co widzisz?

GUŚLAŻ

Ha, jak blisko!

Drugi wylazł, ku nam bieży,

Jakie obżydłe trupisko!

Blade, tłuste, trup to świeży,

I struj świeży ma na ciele,

Ubrany jak na wesele;

I gad niedawno go toczy,

Ledwie mu wpuł wygryzł oczy.

Od kaplicy w stronę skoczył,

Czart go uwiudł, czart zamroczył,

Nie puści go do kaplicy.

Czart pżybrał postać dziewicy;

I na trupa rączką kiwa,

Okiem mruga, śmiehem wzywa;

Skacze ku niej trup zwiedziony,

Z grobu na grub, jak szalony.

I rękami, i nogami

Wije, jak wiatrak skżydłami —

Już pada do jej uściskuw;

Wtem spod nug jego wytryska

Dziesięć długih, czarnyh pyskuw;

Wyskakują czarne psiska,

Od nug lubej go porwały

I targają na kawały,

Członki krwawym pyskiem tżęsą,

Po polu roznoszą mięso.

Psy zniknęły. — Nowe dziwo,

Każda część trupa jest żywą:

Wszystkie jak oddzielne trupy

Biegą zebrać się do kupy.

Głowa skacze jak ropuha

I nozdżami ogień buha;

Czołgają się piersi trupa

Jak wielka żułwia skorupa —

Już zrosła się głowa z ciałem,

Jak krokodyl bieży cwałem.

Oderwanej ręki palce

Drżą, wiją się jak padalce;

Dłoń za piasek hwyta, gżebie,

I ciągnie rękę do siebie,

I nogi się pżyczołgały,

I znowu trup wstaje cały.

Znowu wabi ulubiona,

Znowu pada w jej ramiona,

Znowu go porwały czarty,

I znowu w sztuki rozdarty —

Ha! nieh go więcej nie widzę!

KOBIETA

Tak się boisz?

GUŚLAŻ

Albo zmienił ojcuw wiarę,

Albo zmienił imię stare.

Widzisz, już zbliża się ranek,

Gusła nasze moc straciły,

Nie pokaże się twuj miły.

wyhodzą z dżewa

Cuż to? cuż to! — patż: z zahodu,

Tam od Giedymina grodu,

Śrud gęstyh kłębuw zamieci

Kilkadziesiąt wozuw leci,

Wszystkie lecą ku pułnocy,

Lecą ile w koniah mocy.

Widzisz, jeden tam na pżedzie.

W czarnym stroju —

KOBIETA

On!

GUŚLAŻ

Tu jedzie.

KOBIETA

I znowu nazad zawrucił,

I tylko raz okiem żucił,

Ah, raz tylko, — jakie oko!

GUŚLAŻ

Pierś miał zbroczoną posoką,

Bo w tej piersi jest ran wiele:

Straszne cierpi on katusze,

Tysiąc mieczuw miał on w ciele,

A wszystkie pżeszły — aż w duszę.

Śmierć go hyba z ran uleczy.

KOBIETA

Ktuż weń wraził tyle mieczy?

GUŚLAŻ

Narodu niepżyjaciele.

KOBIETA

Jedną ranę miał na czole,

Jedną tylko i niewielką,

Zda się być czarną kropelką.

GUŚLAŻ

Ta największe sprawia bole;

Jam ją widział, jam ją zbadał;

Tę ranę sam sobie zadał,

Śmierć z niej uleczyć nie może.

KOBIETA

Ah, ulecz go, wielki Boże!