Chłopi on nowypolski.pl

Jesień, rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Hłopi

Część pierwsza. Jesień

Miriamowi

(Zenonowi Przesmyckiemu)

I

— Nieh będzie pohwalony Jezus Chrystus!

— Na wieki wiekuw, moja Agato, a dokąd to wędrujecie, co?

— We świat, do ludzi, dobrodzieju kohany — w tyli świat!... — zakreśliła kijaszkiem łuk od wshodu do zahodu.

Ksiądz spojżał bezwiednie w tę dal i ryhło pżywarł oczy, bo nad zahodem wisiało oślepiające słońce; a potem spytał ciszej, lękliwiej jakby...

— Wypędzili was Kłębowie, co? A może to ino niezgoda?... może...

Jesień, rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

Na borynowym podworcu obstawionym z tżeh stron budowlami gospodarskimi, a z czwartej sadem, ktury go oddzielał od drogi, już się zebrało dość narodu; kilka kobiet radziło i wydziwiało nad ogromną czerwono–białą krową, leżącą pżed oborą na kupie nawozu.

Stary pies, kulawy nieco i z oblazłą na bokah sierścią, oganiał graniastą, obwąhiwał ją, szczekał, to wypadał w opłotki i gnał dzieci na drogę, co się były wieszały na płotah i zazierały ciekawie w obejście, albo docierał do maciory, co legła pod hałupą i rozwalona jęczała ciho, bo ssały ją białe, młode prosięta.

Jesień, rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

Już świt ubielił dahy i zgżebną, szarą płahtą pżysłonił noc i gwiazdy pobladłe, gdy ruh się uczynił w Borynowym obejściu.

Kuba zwlukł się z wyrka i wyjżał pżed stajnię — szron leżał na ziemi i szaro było jeszcze, ale już zoże rozpalały się na wshodniej stronie i czerwieniły czuby dżew oszroniałyh — pżeciągnął się z lubością, ziewnął parę razy i poszedł do obory, aby kżyknąć na Witka, że czas wstawać, ale hłopak uniusł nieco senną głowę i szepnął:

Jesień, rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

Była niedziela — cihy, opajęczony, pżesłoneczniony dzień wżeśniowy.

Na ściernisku, tuż za stodołami, pasł się dzisiaj cały inwentaż Borynowy, a pod brogiem wysokim i pękatym, okrążonym zieloną szczotką żyta, wykruszonego pży układaniu, leżał Kuba, dawał baczenie na inwentaż i uczył pacieża Witka — często pokżykiwał na niego albo i zasie szturhał biczyskiem, bo hłopak mylił się i latał oczami po sadah.

— Bacz, coć żekłem, bo to pacież — upominał poważnie.

— Dyć baczę, Kuba, baczę.

Jesień, rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

Jesień szła coraz głębsza.

Blade dnie wlekły się pżez puste, ogłuhłe pola i pżymierały w lasah coraz cihsze, coraz bladsze — niby te święte Hostie w dogasającyh bżaskah gromnic.

A co świtanie — dzień wstawał leniwiej, stężały od hłodu i cały w szronah, i w bolesnej cihości ziemi zamierającej; słońce blade i ciężkie wykwitało z głębin w wieńcah wron i kawek, co się zrywały gdzieś znad zuż, leciały nisko nad polami i krakały głuho, długo, żałośnie... a za nimi biegł ostry, zimny wiatr, mącił wody stężałe, ważył resztki zieleni i rwał ostatnie liście topolom pohylonym nad drogami, że spływały ciho niby łzy — krwawe łzy umarłego lata, i padały ciężko na ziemię.

Jesień, rozdział VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VI

Deszcze się rozpadały na dobre.

Już od samego jarmarku świat z wolna zatapiał się w szaryh, mętnyh szkliwah deszczuw, że tylko obrysy boruw i wsi majaczyły blade, niby z pżemiękłej pżędzy utkane.

Szły nieskończone, zimne, pżenikające szarugi jesienne.

Siwe, lodowate bicze deszczuw siekły bezustannie ziemię i pżemiękały do głębi, aż dżewo każde, źdźbło każde dygotało w bezmiernym bulu.

A spod ciężkih hmur, skłębionyh nad ziemią, spod zielonawyh szarug wyhylały się hwilami szmaty pul poczerniałyh, pżemiękłyh, rozpłaszczonyh — to wybłyskiwały strugi spienionej wody, płynącej bruzdami, albo czerniały dżewa samotne na miedzah — jak pżygięte, nabżmiałe wilgocią, tżęsły ostatnimi łahmanami liści i szamotały się rozpacznie, niby psy na uwięzi.

Jesień, rozdział VII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VII

Nazajutż dzień był tak samo zadeszczony i posępny.

Co hwila ktoś wyhodził z jakiejś hałupy i długo a frasobliwie poglądał w omglony świat, czy się gdzie nie pżejaśnia — ale nic, kromie buryh hmur, płynącyh tak nisko, że darły się o dżewa, widać nie było; deszcz mżył bezustannie, tyle że jakoś zaraz z południa pżeszedł w ulewę, jakoby kto upusty niebieskie otwożył, że ino dudniło po dahah.

Ludzie się kwasili po hałupah; jaki taki lazł po tym błocie i deszczu do sąsiaduw na wyżekanie, że to czas taki, co i psa na dwur wygonić trudno, a tu niejeden ściułkę miał jeszcze w lesie, kto znuw drew nie zwiuzł, a insze, bez mała wszystkie prawie, nie docięli w polu kapusty, po kturą i nie wyjehać dzisiaj, bo ano staw tak pżybrał w nocy, że musieli do dnia wywżeć stawidła i puścić wodę do żeki, ktura i pżez to rozlała się szeroko, aż łąki stanęły pod wodą, a kapuśniska jako te wyspy czerniały się gżbietami zagonuw spośrud siwej, spienionej topieli.

Jesień, rozdział VIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VIII

Nazajutż gruhnęła po Lipcach wieść o Borynowych z Jagną zmuwinah.

Wujt był dziewosłębem — więc wujtowa, że mąż srogo pżykazywał pary z gęby nie puszczać pżudzi, nim powruci, dopiero na odwieczeżu pobiegła do sąsiadki, żekomo soli pożyczyć, i już na odhodnym nie wytżymała, ino wzięła kumę na bok i szepnęła:

— Wiecie to, Boryna posłał z wudką do Jagny! Ino nie muwcie, bo muj tak pżykazywał.

— Nie może być! Gdziebym ta z ozorem po wsi latała! Pleciuh to jestem czy co?... Taki dziad i za tżecią kobietę się bieże! Co to dzieci na to powiedzą! O świecie, świecie! — jęknęła ze zgrozą.

Jesień, rozdział IX

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IX

Zbiegło dni parę od zmuwin Jagusinych.

Deszcze ustały, drogi ociekły i stężały nieco, wody spłynęły, że ino po bruzdah, a gdzieniegdzie i po nizinah a łęgah siwiały się mętne kałuże kiej te oczy zapłakane...

Nadszedł Dzień Zaduszny, szary, bezsłoneczny i martwy, że nawet wiatr nie pżegarniał zeshłymi badylami ni hwiał dżewami, co stały ciężko pohylone nad ziemią...

Bolesna, głuha cisza pżygnietła świat.

A w Lipcach już od rana dzwony biły wolno a bezustannie — i żałosne, rozbolałe dźwięki pojękiwały po omglonyh, pustyh polah; ponurym głosem żałoby wołały w ten dzień smętny, w ten dzień, co wstał blady, spowity w mgły aż do tyh dal zapadłyh, aż do tyh bezkresuw ziemi i nieba, siny, do niezgłębionej topieli podobny.

Jesień, rozdział X

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

X

— Na ambonie i każdemu z osobna to muwię, ale wy jak te psy tylko nastajecie jeden na drugiego, tylko... — wiatr resztę słuw wephnął mu do gardła, że ksiądz się srodze zakasłał, a Antek nic nie żekł, szedł w podle i wypatrywał w mrokah, pomiędzy dżewami.

Wiatr się podnosił coraz mocniejszy, pżewalał się po drodze i tak bił w topole, i miotał nimi, aż się pżyginały z jękiem i szumiały rozsrożone.

Jesień, rozdział XI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XI

— Śpisz to, Jaguś?...

— A bo to mogę. Ocknęłam na rozświcie i cięgiem mi w głowie stoi, że już dzisiaj wesele... aż wieżyć trudno.

— Markotno ci, curko, co? — spytała ciszej... z lękliwą nadzieją w sercu...

— Co by zaś markotno miało być! Ino, że od was tżeba mi iść, na swoje...

Stara nie odżekła, stłumiła w sobie żal, jaki nagle ją pżewiercił, i wstała z pościeli, pżyodziała się byle jak i poszła do stajni budzić hłopakuw. Zaspali nieco po wczorajszyh rozplecinah, bo dzień już był duży, świt zatopił ziemię w srebżystej, połyskliwej szronami topieli, zoże się rozpalały na wshodzie — jakoby kto niebo posypał zażewiem.

Jesień, rozdział XII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XII

Już na samym świtaniu Witek, umęczony zabawą i wyganiany pżez Jagustynkę, pobiegł do hałupy.

Wieś spała jeszcze na dnie mrokuw, co słały się nisko nad ziemią grubym, żednącym zwałem, staw leżał martwy, pżygnieciony mroczną gęstwą dżew obżeżnyh i tak utopiony w ciemnicy, że ledwie ku środkowi wyleniał się z nocy i majaczył bżaskami niby to oko zasnute bielmem.

Pżymrozek brał mocny, pżeciągał zimny wiatr, że skżepłe powietże raziło nozdża i deh zapierało, ziemia dzwoniła pod nogami i zmarzłe kałuże siniały na drodze niby szkła potżaskane i oślepłe, a świat się z wolna rozbielał świtaniem, wyhylał z mrokuw oszroniały i ogłuhły przemarzłą cihością, psy ino kajś niekaj naszczekiwały sennie, młyn hurkotał w oddali, a weselna wżawa buhała z hałupy i rozkrążała się szeroko, na dobre śmignięcie kamieniem.

Zima, rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Część druga — Zima

I

Nadhodziła zima...

— jeszcze się barowała z jesienią i porykujący tłukła po sinyh dalah jako ten zwież srogi i głodny, że nie wiada było, kiej pżepże a skoczy i lutymi kłami weżre się we świat...

— jeszcze czasami pruszył śnieg nikły, płowy — jesienny śnieg... — jeszcze pżyhodziły dnie osłupiałe, horością sine, ckne, stękliwe, oropiałe i zgoła lamentem pżejęte, a lodowym światłem mżące — dnie trupie, że ptactwo z kżykiem uciekało do boruw, trwożniej bełkotały wody i toczyły się leniwo, jakby strahem stężałe, ziemia dygotała, a wszelaki stwur podnosił czujące, lękliwe oczy na pułnoc — w niezgłębioną topiel hmur...

Zima, rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

Jakoś o samym południu dzień się nieco rozjaśnił, ale ino tyla, coby kto łuczywem pżeciągnął po świecie, bo wnet zgasło i omroczało, jakby śnieg narastał i sposobił się znowu.

W izbie Antków też było dziwnie mroczno, hłodno i smutnie; dzieci bawiły się na łużku i z ciha do się kżekożyły, kiej te kurczątka zestraszone, a Hankę tak podżucała niespokojność, że rady sobie dać nie mogła. Hodziła z kąta w kąt, wyglądała pżez okno, to pżed domem stała i rozpalonymi oczami wodziła po śniegah. Hale, ani żywej duszy nie ujżał na drogah ni na polah — parę sań pżewlekło się od karczmy i zginęło pod topolami, jakby się zapadły w tej śniegowej topieli, że ni znaku, ni głosu nie ostało po nih. Nic, jeno ta cihość zmartwiała i pustka niepżejżana!

Zima, rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

Na dobrym już dniu, po śniadaniu, młynaż pżywiudł Antka na robotę; ostawił go na zajeździe wśrud klocuw zwalonyh na wielkie kupy, a sam poszedł do Mateusza, kturen akuratnie pżyryhtowywał dżewo na tartaku i puszczał piły, pogadał z nim cosik i zawołał:

— Rubcie tu sobie, a we wszystkim słuhajcie Mateusza, on tu za mnie żądzi — i poszedł zaraz, bo pżykry, pżejmujący ziąb ciągnął od żeki.

— Pewnie topora nie macie? — zagadnął Mateusz shodząc na duł i witając się z nim pżyjaźnie.

Zima, rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

W Wigilię pżed godnymi świętami już od samego świtania wżał pżyspieszony, gorączkowy ruh w całyh Lipcach.

W nocy czy też dopiero na odedniu mruz był znowu kżepko hycił, a że pżyszedł po paru dniah miętkih i wilgnyh mgieł, to obwalił dżewa sadzią jakby tymi szklanymi strużynami albo zasie puhem co najbielszym; słońce się nawet całkiem wyłupało i świeciło na modrym, jakby opżędzonym w cieniuśkie, pżejżyste mgły niebie, jeno że blade było, ostygłe kiej ta Hostia w monstrancji utajona, nic nie gżejące, a napżeciw, bo mruz brał na dzień, podnosił się jeszcze i pżejmował taką skżytwą, że deh zapierało i stwożenie wszelkie hodziło w parah oddehuw, niby w kłębah mgieł, ale świat się cały rozsłonecznił i stanął w takih migotliwyh, jażącyh blaskah, w takih ostryh skżeniah, jak żeby kto diamentową rosą pżyokrył śniegi, aż oczy bolały patżeć.

Zima, rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

Borynowie dopiero na samym świtaniu powrucili z kościoła i ledwie w pacież potem już cały dom hrapał, aż się rozlegało, tylko jedna Jagusia, hoć była wielce utrudzona, nie zasnęła; prużno się wciskała w poduszki, prużno oczy pżywierała i nawet pieżyną zasłaniała głowę — nie pomogło, sen nie pżyhodził, a jeno jakby zmora zwaliła się na nią i na piersi padła takim ciężarem, że ani odethnąć mogła, ni kżyknąć, ni się porwać z łużka; leżała nieruhoma, w odrętwieniu takiego pułsnu, pułjawy, w kturym rozum niczego nie rozeznaje, a ino sama dusza się wypżędza ze wspominek, jak gdyby z kądzieli, i omotuje sobą świat cały, cudności rużne patży, nad ziemiami się nosi, w słońce się ubiera — a tyla sama jest, co te odbicia na wodzie czystej a zwihżonej... Tak było z Jagną, że hociaż nie zasnęła, a sczezło z jej pamięci wszystko i jako ten ptak niesła się duszą po cudeńkah — po onyh dniah pogasłyh, po czasah pomarłyh, a we wspominaniah jeno żywiącyh... w kościele się być czuła... Antek klęczał pobok... muwił wciąż i pażył ją oczami, pażył ją słowami, pżejmował słodką męką i strahem zarazem... to śpiew jakiś się rozlegał i organy huczały tak pżenikliwie, aż każdą nutę z osobna czuła w sobie... to czerwona groźna tważ księdza się jej widziała i wyciągnięte nad narodem ręce... to światła... to potem inne, dawne wspominki pżyhodziły... spotykania się z nim... całunki... uściski... aż gorąc ją pżenikał i taka lubość, że się prężyła cisnąc mocno do poduszek... to znowu wyraźnie, głośno słyszała: „Wyjdź! Wyjdź!...” aż się podnosiła i jakby szła w sobie, szła... hyłkiem pod dżewami, w mrokah... a strah w niej dygotał, kżyk jakiś leciał za nią, pżerażenie wiało z ciemności.

Zima, rozdział VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VI

— Myślałeh, żeś gdzie w śniegah uwięzła — szepnął pżekąśliwie.

— Hale, można to pżyspieszyć na taką wieję, po omacku szłam całkiem, bo tak ciepie śniegiem, że oczuw nie można ozewżeć, a takie zaspy na drogah, taki mąt, że i na dwa kroki nic nie rozezna pżed się.

— Matka w hałupie?

— A juści, gdzie by ta szli na taki psi czas; rano byli u Kozłów, ale z Magdą jest kruho, na księżą oborę patży, to i nic poradzić nie poradzili — opowiadała Jagna otżepując się ze śniegu.

Zima, rozdział VII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VII

We Trzy Króle, kture jakoś tego roku wypadały w poniedziałek, jeszcze pżed skończeniem nieszporuw, bo słyhać było grania i pżyśpiewy w kościele, a już narud z wolna ciągnął do karczmy, że to pierwszy raz po adwencie i Godach miała być muzyka, a i szykowały się zmuwiny Małgośki Kłębianki z Wickiem Sochą, kturen hocia tak samo się pisał jak nieboszczyk Kuba, ale krewniactwa się z nim wypierał, jako że parob był niepoczciwy i sielnie dufający w swoje morgi.

Zima, rozdział VIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VIII

U Borynów było kiej w grobie po tym święcie — nie płacz, nie kżyki, nie pomstowania, a ino ciężka cihość, złowrogo pżyczajona i pełna powstżymywanyh gniewuw a żaluw.

Cały dom zmilknął, osnuł się posępnością, a żył w ciągłej trwodze i oczekiwaniu czegoś strasznego, jak kieby pod dahem, kturen lada hwila ma paść na głowy.

Stary, powruciwszy do domu ni potem nawet nazajutż, ani marnego słowa nie żeki Jagusi, nawet pżed Dominikową się nie użalał, jakby się nic nie stało. Rozhożał jeno z tyh pżytajonyh w sobie złości i z łużka się podnieść nie mugł, że to go cięgiem mdliło, kolki spierały w boku i gorącość rozbierała.

Zima, rozdział IX

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IX

Już od wczesnego rana miało się na kużawę; dzień nastał hmurny, wietżny i wielce swarliwy, śnieg pruszył drobny, suhy a ostry kiej kasza ledwie pżetarta w żarnah, po ruwno zaś zrywał się coraz mocniejszy wiatr, hukliwy sielnie i kołujący niespodzianymi nawrotami, że jako ten pijanica taczał się na wszystkie strony, skowyczał, pżegwizdywał a śniegami miecił zapalczywie.

Nie bacząc jednak na pogodę, zaraz z pierwszego południa Hanka ze starym Bylicą, a z nimi jeszcze parę komornic, wybrali się po susz do lasu.

Zima, rozdział X

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

X

Tegoż samego dnia, po obżądkah, a już o dobrym wieczoże zaczęli się shodzić do Kłębów na oną pżęślicową wieczornicę.

Kłębowa sprosiła głuwnie same starsze kobiety — powinowate swoje albo w kumostwie będące. Pżyhodziły też w porę, jedna za drugą, nie zawodząc ni się zbytnio opuźniając, boć każda kuma rada ciągnęła do drugiej, aby się zgważyć społecznie i co nowego posłuhać.

Najpierwsza, jak to miała we zwyczaju, pżyszła Wachnikowa z kłakiem wełny w zapasce i z wżecionami zapasowymi pod pahą; potem pżyszła Gołębowa, Mateusza matka, skżywiona kiej po occie, z obwiązaną gębą, nażekająca wiecznie i cięgiem się skarżąca na wszystko; a po niej, niby ta rozgdakana, odęta kwoka, pżyszła Walentowa; po tej zaś Sikorzyna, huda kiej mietła, turkot baba i w sąsiedzkih swarah najzawziętsza; a po niej wtoczyła się gruba kiej beczka Płoszkowa, czerwona na gębie, spaśna, zestrojona zawdy, dufna w siebie, dworująca nad wszystkie i wyszczekana, jak mało ktura, ale ogulnie nielubiana; tuż za nią wsunęła się ciho, czająco kiej ten koczur, Balcerkowa, suha, mała, zawiędła, ponura a sielna procesownica, ktura z puł wsią za łeb się wodziła i co miesiąc stawała na sądy; a po nih wlazła hardo, hoć i nie proszona Kobusowa, Wojtka żona, pleciuh najgorszy i zazdrośnica niepomierna, że stżegli się jej pżyjacielstwa kiej ognia. Pżyszła jeszcze, zasapana i zgoniona, Grzeli z kżywą gębą kobieta, pijak baba, wykpis i fortelnica, jakih mało, a szkudnik w cudzym najgorszy! Pżyszła i stara Sochowa, mać Kłębowego zięcia, ciha kobieta, pobożna wielce i wraz z Dominikową najwięcej w kościele pżesiadująca; pżyszły i drugie jeszcze insze, ale już tak wybrane, o kturyh nie wiada, co żec, bo podobne sobie kiej te gąski w stadzie, że nie rozpoznał jednej od drugiej, hyba jeno po obleczeniu — a zeszło się razem sporo babiego narodu i z czym ktura miała: to z wełną do opżędu, to ze lnem, to z pakułami, a niekture z szyciem albo z tą pżygarścią pieża do zdarcia, by ino nie dać pozoru, jako się zeszły po prużnicy, na rajcowanie.

Zima, rozdział XI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XI

Wpadli do sadu, hyłkiem pżesunęli się pod obwisłymi gałęziami i prędko, trwożnie, niby spłoszone jelonki, wybiegli za stodoły, w omroczałe śniegi, w noc bezgwiezdną i w niezgłębioną cihość pul przemarzłyh.

Pżepadli w nocy; zginęła wieś, umilkła nagle wżawa ludzka, porwały się nawet najsłabsze odgłosy życia, że zapomnieli wnet o wszystkim i ująwszy się wpuł, pżywarli mocno do siebie biedro w biedro, pżyhyleni nieco, radośni a strwożeni, milczący a pełni rozśpiewania, lecieli ze wszystkih sił w cały ten świat, modrością siną zasnuty i milczeniem.

Zima, rozdział XII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XII

Co się działo w Lipcach po onej nocy pamiętliwej, to i najpierwszemu głowaczowi niełacno byłoby zapamiętać wszystko a opowiedzieć; tak się bowiem zakotłowało we wsi jakoby w tym mrowisku, kiej w nim jaki niecnota kijaszkiem zagżebie.

Ledwie rozedniało hyla tyla i ludzie oczy z pomroki nocnej pżetarli, a już każdemu było pilno na pogożelisko, że niejeden pacieże jeszcze w drodze odmawiał, a pędem bieżał kieby na ten jarmarek.

Dzień się był podniusł ciężki i tak pżemglony, że hoć już pora była na dużą jasność, a mroczało jeszcze kieby na świtaniu, śnieg bowiem jął walić mokrymi płatami i pżysłonił świat roztżęsioną, szklistą i pżemiękłą płahtą, ale nikto na pluhę nie zważał, shodzili się ze wszystkih stron i całymi godzinami wystawali na pogożelisku pżeredzając z ciha o wczorajszym, a stżygąc uszami, byh czego nowego dosłyszeć.

Zima, rozdział XIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XIII

Na zwiesnę się miało; ciągiem niepżerwanym szły już te rozkisłe dnie marcowe, że czas się ano uczynił zgoła psi, rozmiękły, zimny i pżemglony; co dnia padały deszcze ze śniegiem, co dnia szły takie wycinki a flagi, iż na świat wyjżeć było nie sposub; co dnia brudne, skołtunione ciemnice tłukły się po polah i tak pżyduszały wszelką światłość, że posępne, ciężkie zmieżhy wisiały nad ziemią od świtu do nocy, zaś niekiedy, jeśli z buryh topieli wyjżało słońce, to ledwie na to Zdrowaś, że nim dusza pocieszyła się jasnością i kości poczuły ciepło — już nowe mroki się roztżęsały nad światem, nowe wihry zawodziły, nowe pluhy i flagi szły, aż dzień się niejeden widział jako ten psiak utytłany, błotem ociekły i z zimna skamlący.

Wiosna, rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Część tżecia. Wiosna

I

Czas był wiosenny o świtaniu.

Kwietniowy dzień dźwigał się leniwie z legowisk mrokuw i mgieł jako ten parob, kturen legł spracowany, a nie wywczasowawszy się do cna, zrywać się ano musi nade dniem, by wnetki imać się pługa i do orki się brać.

Poczynało dnieć.

Ale cihość była jeszcze całkiem drętwa, tyle jeno, co rosy kapały żęsiście z dżew pośpionyh w mącie niepżejżanym.

Niebo, kiej ta płahta modrawa, pżejęta wilgotnością i orosiała, pżecierało się już ździebko nad ziemią czarną, głuhą i zgoła w mrokah zagubioną.

Wiosna, rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

Nazajutż była Palmowa Niedziela.

Jeszcze dobże pżed słońcem, ale już o dużym dniu, wyjżała z Borynowej hałupy Hanka, w wełniak jeno pżyodziana i jakąś huścinę, że to ziąb był na świecie galanty.

Zajżała aż za opłotki na drogę czarniawą, rosami opitą, a gdzieniegdzie oszroniałą. Pusto było jeszcze i ni znaku życia, świt jeno skżył się suhy i pżyodziewał zmartwiałe czuby dżew w modre obleczenia, zaś resztki nocy czaiły się strahliwie pod płotami.

Powruciła na ganek i z trudem pżyklęknąwszy, że to leda tydzień spodziewała się roduw, jęła muwić pacież, błądząc po świecie zaspanymi oczyma.

Wiosna, rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

— Józia, rozpal na kominie i co jest garnkuw, zbież. Nalej wodą i pżystaw do ognia. Ja polecę do Żyda po pżyprawy.

— A śpieszcie, bo Jambroża ino patżeć.

— Nie buj się, ruwno z dniem nie pżykusztyka, kościuł musi pierwej obżądzić.

— Hale, pżedzwoni i wnet się zjawi, bo Rocho mają go zastąpić.

— Zdążę jeszczeh, a kżyknij no na hłopakuw, by ryhlej wyskrobali koryto i pżywlekli je na ganek. Jagustynka pżyjdzie, to niehby pomyła cebżyki. Beczki też tża wynieść z komory i zatoczyć do stawu, nieh odmiękną; jeno nie zabacz kamieni nakłaść, by ih woda nie wzięła. Dzieci nie budź, nieh se śpią, robaki, pżestroniej będzie... — nakazywała ostro Hanka i pżyokrywszy się zapaską na głowę, wysunęła się spiesznie na wczesny i galanto rozkisły poranek.

Wiosna, rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

Rocho wlukł się wolno drogą nad stawem — raz, że wiatr tak w niego siepał, iż ledwie się na nogah utżymał, a po drugie, jako strapiony był wielce tym wszystkim, co się we wsi działo. To jeno raz po raz wznosił rozpalone oczy na hałupy, pżemyśliwał ważnie i wzdyhał żałośnie. Tak źle się bowiem działo w Lipcach, że już zgoła gożej nie mogło.

Zaś nie to było najgorsze, że niejeden głodem pżymierał, że horoby się kżewiły, że się kłucili bażej i za łby brali, że nawet śmierć wybierała swoje gęściej niźli po inne roki — takusieńko było i łoni, i dżewiej; do tego się już był narud wezwyczaił, rozumiejąc dobże, jako inaczej być nie będzie... Złe i o wiele gorsze było całkiem co inszego — oto, że ziemia stojała odłogiem, bo nie miał w niej kto robić...

Wiosna, rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

Na drogah było pusto i ciemno, w hałupah gasły światła i pżehodzili już ostatni ludzie. Jeno na kościelnym placu stały gęstwą wozy z wyłożonymi końmi — że tylko tupoty a parskania roznosiły się w mroku — a pod dzwonnicą czerniały dworskie powozy.

Hanka jeszcze raz w kruhcie cosik pomajdrowała kiele stanika i spuściwszy hustę na plecy, jęła się ostro pżepyhać do pżednih ławek.

Kościuł już był jakby nabity. Ściżbiony narud kłębił się i wżał niby woda, z poszumem pacieży, wzdyhań, kaszluw a pozdrawiań, i kołysał się od ściany do ściany, aż się od tego naporu kolebały horągwie w ławki pozatykane i te świerczaki, kturymi umaili ołtaże i ściany wszystkie.

Wiosna, rozdział VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VI

Na taką dziwną wieść Hanka aż się uniesła z pościeli, że Jagustynka pżyhwyciła ją jeszcze w porę i do poduszek pżygniotła.

— Dyć się nie ruhajcie, nie pali się nikaj!

— Bo taką żecz powiedzieli, jakby im we łbie zamroczyło. Pżemyjcie sobie ciemię święconą wodą, to wama dur pżejdzie.

— Nie, Hanuś, rozum swuj mam i prawdę żekłem, jako pan Jacek od wczoraj siedzi wraz ze mną... Juści... — jąkał Bylica, pżyginając się do kihania po tęgim zażyciu.

Wiosna, rozdział VII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VII

Hłopy wracają!

Piorunem ta wieść runęła i kiej płomień rozniesła się po Lipcach!

Prawda-li to? I kiedy? I jak?

Nikto jeszcze nie wiedział.

To jeno pewne było, że stujka z gminy, kturen jeszcze pżed wshodem leciał do wujta z jakimś papierem, żekł o tym Kłębowej, wypędzającej właśnie gęsi na staw. Ta się w ten mig żuciła z nowiną do sąsiaduw, zaś Balcerkówny rozkżyczały od siebie najbliższym hałupom, że nie wyszło i „Zdrowaś”, a już całe Lipce zerwały się na nogi, tżęsąc radosną wżawą, aż się zakotłowało w izbah.

Wiosna, rozdział VIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VIII

Dzień wstawał cudny, ciepły, a jędrny — niby ten hłop dobże wyspany, kturen, ledwie pżecknąwszy, na ruwne nogi się zrywa i szepcąc pacieże, trąc oczy, a ździebko poziewając, za robotą się rozgląda.

Słońce wshodziło pogodnie. Czerwone i ogromne, z wolna wtaczało się na wysokie niebo, jakoby na to pole nieobjęte, kaj w sinyh opżędah mgieł leżały niepżeliczone stada białyh hmur.

I wiater się już wałęsał po świecie, kieby ten gospodaż budzący wszystko na świtaniu. Pżegarniał zboża pomdlałe, dmuhał we mgły, że rozpieżhały się na wsze strony, targał obwisłymi gałęziami, kajś na rozstajah huknął, to hyłkiem pżebrał się ku uśpionym jeszcze sadom i rymnął w gąszcze, że z wiśni posypał się ostatni okwiat i kiej śnieg tżąsł się na ziemię, kiej łzy na wody stawu padał.

Wiosna, rozdział IX

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IX

Jeszczeh były po świątkah umajenia hałup do cna nie pżewiędły, kiej kturegoś dnia rankiem najniespodziewaniej zjawił się Rocho.

Jeno co dopiero po mszy i długiej rozmowie z księdzem pokazał się na wsi. Niewiela ludzi kręciło się w obejściah, że to pora była osypywania ziemniakuw, lecz skoro się rozniesło, jako Rocho idzie pżez wieś, wnet ci ten i uw na drogę śpieszył witać dawno niewidzianego.

A on zaś szedł, jak zawdy na kiju się wspierając, wolniuśko, z podniesioną głową, w tej ci samej kapocie szarej, i tak samo z rużańcami na szyi. Wiater mu rozgarniał siwe włosy, a huda tważ jaśniała dziwną dobrocią i weselem.

Wiosna, rozdział X

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

X

Owuż te dnie od Bożego Ciała do niedzieli nie pżeszły letko Mateuszowi, Grzeli ni ih kamratom. Mateusz bowiem pżerwał roboty pży Stachowej hałupie, zaś drudzy też poniehali swoih zajęć, a ino całe te dnie i wieczory hodzili po hałupah w pojedynkę i podjudzali narud pżeciwko Miemcom, nawołując do pżepędzenia ih z Podlesia.

Karczmaż ze swojej strony też nie żałował namuw, a jak było potża, na upartyh, to i poczęstunkuw albo borgowań. Ale szło kiej po grudzie. Starsi drapali się jeno po łbah, wzdyhali ciężko i, nie ważąc się na żadną stronę, oglądali się na drugih i na kobiety, kture jak jedna ani słuhać nie hciały o wyprawie na Miemców.

Wiosna, rozdział XI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XI

Już tak dniało, że caluśki świat pokrył się był sinawą modrością kiej śliwa dojżała, gdy Hanka zajehała pżed hałupę, jeszcze leżącą we śpiku — ale na ostry turkot bryki dzieci wypadły z wżaskiem i Łapa jął szczekać radośnie i wyskakiwać pżed końmi.

— A kaj Antek? — kżyczała z proga Józka, nadziewając pżez głowę wełniak.

— Za tży dni dopiero go puszczą, ale powruci już niehybnie — odpowiadała spokojnie, całując dzieci, a rozdając im kukiełki.

Lato, rozdział I

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Część czwarta. Lato

I

I tak się ano było zmarło Maciejowi Borynie.

Zaś w hałupie zaspali ździebko z powodu niedzieli, jaże dopiero Łapa pżebudził ih szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do dżwi, a kiej mu otwożyli, tak szarpał za pżyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik tknęło.

— Wyjżyj no, Józka, czego ten pies hce.

Poleciała za nim w dobrej myśle, swywoląc po drodze.

Doprowadził ją do ojcowego trupa.

Lato, rozdział II

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

II

Dzień był bardzo cudny, prawdziwie latowy.

Może szła dziesiąta rano, bo już słońce wisiało w puł drogi między wshodem a południem i wynosiło się coraz bardziej palące, kiej lipeckie dzwony — ile ih jeno było — zadzwoniły rozgłośnie i ze wszystkiej mocy.

A ten, co go to pżezywali Pietrem, huczał najgłośniej i śpiewał całym gardzielem — jak kiedy to hłop, ździebko napity, drogą idzie, kolebie się ze strony na stronę i zawodzący, całemu światu radoście swoje grubahnym głosem powiada...

Lato, rozdział III

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

III

— Pujdę już, Hanuś! — prosiła Józka, pokładając głowę na ławkę.

— A zadżyj ogona kiej cielak i leć! — zgromiła ją, odrywając oczy od rużańca.

— Kiej me tak cosik spiera w dołku i tak me mgli...

— Nie pżeszkadzaj, zaraz się skończy.

Jakoż proboszcz już kończył cihą, żałobną mszę za duszę Boryny, zamuwioną pżez rodzinę w oktawę jego śmierci.

Wszyscy też co najbliżsi siedzieli w bocznyh ławkah, a tylko Jagusia z matką klęczały pżed samym ołtażem; z obcyh nie było nikogo, tyla co kajś pod hurem Jagata głośno tżepała pacieże.

Lato, rozdział IV

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IV

Ale pżez takie pżerużne a ciężkie pżejścia Hanka całkiem nie mogła zasnąć tej nocy, a pży tym cięgiem się jej widziało, że słyszy czyjeś kroki w opłotkah, to na drodze, to nawet jakby pod samą hałupą. Nasłuhiwała z bijącym sercem, ale cały dom spał głęboko, nawet dzieci nie matyjasiły, noc była głuha, hociaż widnawa, gwiazdy zaglądały w okna i niekiedy poszumiały dżewa, gdyż jakoś od samego pułnocka podniusł się wiater pżedmuhując kiej niekiej.

Lato, rozdział V

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

V

— Pietrek, pżynieś no drewek — kżyknęła spżed domu Hanka, rozmamłana była całkiem i omączona pży wyrabianiu hleba.

W szabaśniku huczał już tęgi ogień, pżegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bohny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko wystawioną w słońcu, byh prędzej rosły. Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży, pżyokrytej pieżyną.

— Józka, dożuć do pieca, bo tżon jeszczek czarniawy!

Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił z posłuhem, nakładał w podwużu gnuj, oklepując czubaty wuz, byh się nie roztżęsał po drodze, i spokojnie poredzał ze ślepym dziadem, kturen pod stodołą wykręcał powrusła.

Lato, rozdział VI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VI

— Uwal się już raz i nie pżeszkadzaj! — mruknął zgniewany Mateusz, pżewracając się na drugi bok.

Szymek pżywarł na hwilę, a skoro tamten znowu zahrapał, jął się ciho pżebierać ze sąsieka, gdyż mu się pżywidziało, jako do stodoły, kaj spali, już się wdzierają mąty pierwszyh świtań.

Omackiem zbierał po klepisku nażędzia, jeszcze wczoraj nagotowane, i tak się śpieszył, że mu raz po raz cosik leciało z rąk z pżeraźliwym bżękiem, jaże Mateusz klął pżez śpik.

Lato, rozdział VII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VII

Pociągnęła do Borynów, niesąc czerwonyh jagud la Józki. A że właśnie Hanka doiła krowy pżed hałupą, pżysiadła pobok na pżyźbie, rozpowiadając szeroko, jak to Nastusię obdażają.

— Hale, na złość Dominikowej to robią — zakończyła.

— Nastce to zaruwno, ale tża by i mnie co ponieść — szepnęła Hanka.

— Naryhtujcie, to zaniesę — nastręczała się skwapnie, gdy z izby rozległ się słaby, proszący głos Józki:

— Hanuś, dajcie jej moją maciorkę! Zamrę pewnikiem, to Nastuś za to zmuwi za mnie jaki pacież.

Lato, rozdział VIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

VIII

Pżypołudnie dohodziło, skwar czynił się coraz większy i narud już się wszystek zgromadził pżed kancelarią, a naczelnika jeszcze nie było. Pisaż raz po raz wyhodził na prug i pżysłoniwszy dłonią oczy, wyzierał na szeroką drogę, obsadzoną pokżywionymi wieżbami — ale tam się jeno lśniły kałuże, ostałe po wczorajszej ulewie, toczył się z wolna jakiś zapuźniony wuz i kajś niekaj między dżewami zabielała hłopska kapota.

Gromada czekała cierpliwie, a tylko jeden wujt latał kiej opażony, wyglądał na drogę i coraz głośniej pżynaglał hłopuw, zasypującyh wyrwy i doły na placu pżed kancelarią.

Lato, rozdział IX

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

IX

Antek obzierał się za gromadą kieby ten kot odpędzony od miski, a rozważał, czyby nie zawrucić. Lecz widząc następującyh strażnikuw, powziął nagle jakąś myśl, bo wyłamał po drodze sporą gałąź i wsparłszy się o płot, obstrugiwał, pasując do ręki a zważając na burkuw, ktuży, hociaż szli jak mogli najpowolniej, zruwnali się z nim pokrutce.

— Kajże to pan starszy, na pżeśpiegi? — zagadał urągliwie.

— Po służbie, panie gospodażu. A może nam w jedną stronę, co?

Lato, rozdział X

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

X

Jagusia zaraz na wstępie pomiarkowała, że na wsi dzieje się cosik ważnego. Psy jakoś zajadlej naszczekiwały w obejściah, dzieci kryły się po sadah, wyzierając jeno zza dżew i płotuw, ludzie już ściągali z pul, hociaż słońce było jeszcze wysoko, gdzieś znuw zbierały się rajcujące ciho kobiety — a na wszystkih tważah widniał srogi niepokuj i wszystkie oczy pełne były lęku i oczekiwań.

— Co się to wyrabia? — spytała Balcerkówny, wyglądającej zza węgła.

Lato, rozdział XI

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XI

Już stronami — na piaskah i lżejszyh gruntah — wyhodzono ze sierpem, już nawet kaj niekaj po wyżniah błyskały kosy, ale we wsiah, gdzie były mocniejsze ziemie, dopiero imano się pżygotowań i żniwa leda dzień miały się rozpoczynać.

Więc i w Lipcach, jakoś w parę dni po ucieczce Rocha, jęto się ostro sposobić do żniwa. Ryhtowano na gwałt drabiny i moczono we stawie wozy co bażej rozeshnięte, opżątano stodoły, że już stojały wywarte na pżestżał, gdzie w cieniah saduw wykręcano powrusła, zaś prawie pod każdą hałupą bżąkały rozklepywane kosy; kobiety zwijały się pży pieczeniu hlebuw i sposobieniu zapasuw, a z tego wszystkiego zrobiło się tylahna skżętu i rwetesuw, że wieś wyglądała jakby pżed jakimś wielkim świętem.

Lato, rozdział XII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XII

Naraz porwał się za nią lecieć.

— A to gdzie? — warknęła groźnie matka, zapierając mu sobą dżwi.

— Dlaczego ją mama wypędziła, za co? Że była dla mnie taka poczciwa! To niesprawiedliwie, ja na to nie pozwolę! Cuż ona zrobiła złego? Co? — wykżykiwał gorączkowo, wydzierając się z twardyh rąk matczynyh.

— Usiądź spokojnie, bo zawołam ojca... Za co? Zaraz ci powiem: masz być księdzem, to nie hcę, abyś pod moim dahem sposobił sobie kohanicę, nie hcę dożyć takiego wstydu i hańby, żeby cię ludzie wytykali palcami! Dlatego ją wypędziłam. Rozumiesz teraz?

Lato, rozdział XIII

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

XIII

U Dominikowej zrobiło się już zgoła nie do wytżymania, Jagusia bowiem łaziła kiej niepżytomna i o bożym świecie niewiedząca. Jędrzych też jeno zbywał roboty, coraz częściej pżesiadując u Szymków, a w gospodarstwie czynił się taki upadek i opuszczenie, że nieraz niewydojone krowy pędzili na paśniki, świnie kwiczały z głodu i konie obgryzały drabiny, rżąc pży pustyh żłobah, boć stara nie poredziła zaradzić wszystkiemu — jeszczek ona utykała o kiju, z pżewiązanymi oczami, na puł ślepa, to i nie dziwota, co głowa jej pękała od turbacji.