Balladyna on nowypolski.pl

Akt pierwszy

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Balladyna

Tragedia w pięciu aktah

KOHANY POETO RUIN!

Pozwul, że pisząc do ciebie, zacznę od apologu, ktury mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.

Stary i ślepy harfiaż z wyspy Scio pżyszedł nad bżegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale, myślał, że szum uw pohodził od zgiełku ludzi, ktuży się zbiegli pieśni rycerskih posłuhać. — Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu moża bżegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westhnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku. Żucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, kture śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni nażędzie i położyły mu je pży stopah. I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn, nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercah ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął.

Akt drugi

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT DRUGI

SCENA I

Las pży jezioże Gople. — Wshud słońca. — Chochlik i Grabiec w czerwone błoto tżęsawic uwalany — i dobże podpiły.

GRABIEC

Nie pujdę krokiem dalej.

CHOCHLIK

Ale tu już blisko

Do twojego domostwa.

GRABIEC

Moje czarne psisko,

Nie wieżę tobie... bo mię błąkasz — sadzasz w błocie

I wykręcasz ogonem... Nie... muj czarny kocie,

Hciałem ciebie pogłaskać, a ogień wytrysnął...

Spać hcę.

CHOCHLIK

Zażyj tabaki...

GRABIEC

tżymając się dębu

Patż, dąb mię uścisnął...

I nie dziw, dąb pżyjaciel grabiny... Muj dębie.

Wież mi, że cię szacuję; co w sercu, to w gębie.

CHOCHLIK

Hodźmy dalej...

GRABIEC

Znalazłem dęba pżyjaciela;

Hoćbyś mi raj pokazał, gdzie Bóg wruble stżela,

To nie pożucę dębu, co się cały hwieje

I potżebuje wsparcia. — Patż, biedaczek mdleje.

Tu, psie! tutaj z latarnią! zgubiłem dębinę.

Ha! dąb uciekł... nie poznał mnie... obrosłem w tżcinę,

Siedząc w błotah noc całą...

CHOCHLIK

Hodź do karczmy.

GRABIEC

Na to

Masz ze mnie pżyjaciela — na to jak na lato...

Nie... to już nie pżystoi... jeśli karczma dama

Koha mię, jak ja koham... to nadejdzie sama...

Głupstwo hodzić do dziewcząt... Skąd ty masz tabakę?

CHOCHLIK

Od pana Lucyfera.

GRABIEC

Ty mi świecisz bakę.

Psie muj miły, poszukaj zająca — a stżelę.

CHOCHLIK

Czym?...

GRABIEC

Gromem... Cośmy z tobą dobży pżyjaciele,

Pżepraszam ciebie bardzo, żem cię zawiudł w błota,

Siedzieliśmy w kałuży po uszy jak cnota,

I kihali — kihali... muj nos w nos waćpana.

CHOCHLIK

Pamiętasz, co nam tżcina muwiła?

GRABIEC

Kohana!

Pżyszła na pomoc...

CHOCHLIK

Tżcina ratowała dudę...

GRABIEC

Ja zawsze obwiniałem tżciny o obłudę...

kładzie się

CHOCHLIK

Hodź dalej...

GRABIEC

Spać hcę...

CHOCHLIK

Lepiej wleź na dąb...

GRABIEC

śpiewa

Na dębie

Siedzą gołębie,

Na stawku pływają kaczki...

Jeżeliś pżyjacielem, to zanieś do praczki

Moje spodnie...

CHOCHLIK

Co? jak to? hcesz spać bez szlafmycy?

GRABIEC

Nie hcesz?... to idź do diabła, kocie czarownicy.

CHOCHLIK

Dobrej nocy...

GRABIEC

Dobranoc... dobranoc, psie miły.

Szedłbym jeszcze do karczmy, ale nie mam siły.

Dobranoc...

zasypia

CHOCHLIK

Co za głupie stwożenia ci ludzie!

Spił się, cały w czerwonej umazgał się rudzie

I śpi; nieh sobie teraz nadhodzi Goplana.

Goplana whodzi ze Skierką.

GOPLANA

Gdzie on? ah, zasnął... Nieh zoża rużana

Pierwsze mu blaski na oblicze żuci:

Lecz nieh się zoża na poły zasmuci

I płaczem rosy słońce tak pżesłoni,

Aby łagodne powiek nie raziło...

A ty, Chochliku, weźmij z hojnej dłoni

Twoją nagrodę...

CHOCHLIK

biorąc dar

Ożeh świstun, zgniłą

Pełny tabaką... dzięki ci, krulowo,

Pżez dwa dni będę częstował hiszpanką

Hłopstwo pijane...

GOPLANA

do Skierki

Kturaż jest kohanką

Kirkora?...

SKIERKA

Obie...

GOPLANA

O szalona głowo!

SKIERKA

Pżyjdą do lasu szukać malin obie,

Jak ci muwiłem...

GOPLANA

Poradź mi, co zrobię?

SKIERKA

Spuść się na czarne Balladyny serce;

Zazdrość widziałem w maleńkiej iskierce,

Więcej niż zazdrość...

GOPLANA

Cuż robiły w nocy?

SKIERKA

Alina boskiej wzywając pomocy

Usnęła ciho, mażąc o malinah;

A Balladyna zapaliła świecę

I wyszła, bo ktoś zaklaskał w osinah.

Leciałem za nią śledzić tajemnicę

Nocnej pżehadzki... Jako mgliste mary

Szła po murawah i drżąca, i ciha:

A płomyk świecy pżez rużowe szpary

Białyh paluszkuw, jak z ruży kieliha,

Błyskał i gasnął, to błyskał, to gasnął.

Zbudził się ptaszek w osinah i zasnął,

Tak ciho pżeszła wietżnymi poloty,

Tak ciho pżeszła... Ćmy wianeczek złoty

Zwinął się, leciał nad dziewicy głową.

Stanęła... słuham... ona cihe słowo

Wmieszała w szmery listeczkuw osiny...

Ktoś odpowiedział...

GOPLANA

Może Balladyny

Drużka?...

SKIERKA

Nie, pani.

GOPLANA

Kto?

SKIERKA

Mamże powiedzieć?

GOPLANA

pokazując na śpiącego Grabka

On?

SKIERKA

Tak...

GOPLANA

do Chochlika

Chochliku!... kazałam ci śledzić,

Pżeszkodzić.

CHOCHLIK

Diabeł kohankom pżeszkodzi.

GOPLANA

Zamknij Chochlika, Skierko, w muszli żabiéj

I na jezioro puść by kota w łodzi.

CHOCHLIK

O pani! pani! lepiej ty mię zabij...

GOPLANA

Zabić nie mogę, lecz mogę ukarać...

SKIERKA

Pujdź, panie Chochlo, o łudkę się starać.

Chochlik, pżekżywiając się jak krnąbrne dziecko, odhodzi ze Skierką.

GOPLANA

sama

Więc on ją widział... on ją widział nocą;

Pżekleństwo! wczoraj widział ją w osinie.

Niehaj te gwiazdy nigdy się nie złocą,

Co im świeciły! Nieh ten miesiąc ginie!

Niehaj anielskiej drogi mleczne stopnie

W proh się rozsypią!... On był tam? — okropnie.

Żeby ta dziewa jedno mi spojżenie

Pżedała dzisiaj za brylanty światuw...

Jak go ukarać?... ah ja się zamienię

W błękitny powuj i węzłami kwiatuw

Na śmierć uścisnę... O nie... z tego wianka

Kohanek żywy wyjdzie, a kohanka

Rozpłomieniona miłością omdleje.

Jak go ukarać?... Niehaj wrośnie wszystek

W płaczącą wieżbę, korą się odzieje,

Nieh się na dżewie skłoni każdy listek,

Jakoby smutny pżewinieniem spadał

I płakał... Luby, gdy cię tak zobaczę,

Że będziesz płaczem na płacz odpowiadał,

To będę płakać, ah! że wieżba płacze.

Skierka wraca.

SKIERKA

Zamknięty w muszli po strumykah skacze

I na jezioro wyjeżdża w powozie

Nieboszczki żaby.

GOPLANA

Wytnij ruzgę w łozie.

Skierka podaje Goplanie pręcik.

Obudź się teraz! obudź się, kohany!

Powiedz, dlaczego?...

GRABIEC

senny

Spię... bo jestem pjany.

GOPLANA

Powiedz, dlaczego? jak miłosny słowik

Piosnką wieczora?...

GRABIEC

śniąc na puł

Podaj mi borowik

I włuż pod głowę za poduszkę... a nie?

To idź do stawu, rybo, koczkodanie.

GOPLANA

Więc poznaj władzę Goplany!

Wrośnij w ziemię i z tej ziemi

Wyrośnij korą odziany

I liściami płaczącemi.

Grabiec tonie w ziemię, wieżba na tym miejscu wyrasta.

Rośnij, wieżbo płacząca:

Skarż się, gdy ptaszek trąca,

Gdy cię strumyk podrywa;

Kiedy wietżyk rozniesie

Twoje listki po lesie.

Skierko! pżyszlij słowika, nieh tej wieżbie śpiewa

Słowa miłosne i nieh ją nauczy

Kohać i płakać;

Ale nieh żaden dziub kruczy

Nie śmie nad nią smutnie krakać

Pieśni pogżebu,

Bo ta wieżba nie umarła.

SKIERKA

O! jakże pięknie listki rozpostarła!

Jak się kłania kwiatom, niebu.

Wieżba wyrosła z człowieka

I piękniejsza, niż był człowiek.

GOPLANA

Niehaj teraz kohanek Balladyny czeka,

Niehaj sękowym okiem spod kożanyh powiek

Upatruje dziewicy...

SKIERKA

Widzę dwie dziewczyny.

Niosą na głowah czarne dzbanki z gliny,

Szukają malin.

GOPLANA

Skryjmy się w gęstwiny.

Goplana i Skierka kryją się. — Alina whodzi z dzbankiem na głowie.

ALINA

Ah pełno malin — a jakie rużowe!

A na nih perły rosy kryształowe.

Usta Kirkora takie koralowe

Jak te maliny... Fijołeczki świeże,

Wzdyhacie prużno, bo ja nie mam czasu

Zrywać fijołkuw — bo siostżyczka zbieże

Dzban pełny malin i powruci z lasu,

I weźmie męża; a ja z fijołkami

Zostanę panną... Hoćbyście wy były,

Fijołki moje, złotymi rużami,

Wolę maliny.

śpiewa, szukając malin

Muj miły! muj miły!

Złoty wielki pan.

Mojemu miłemu

Niosę malin dzban,

Bo on woli, muj kohanek,

Taki pełny malin dzbanek

Niż zbożowy łan. Oh!

Niż zbożowy łan.

odhodzi w prawo

Whodzi Balladyna z dzbankiem na głowie.

BALLADYNA

Jak mało malin! a jakie czerwone

By krew. — Jak mało — w kturą pujdę stronę?

Nie wiem... A niebo jakie zapalone

Jak krew... Czemu ty, słońce, wshodzisz krwawo?

Noc wolę ciemną niż taki poranek...

Gdzie moja siostra?... musiała na prawo

Pujść i napełnić malinami dzbanek;

A ja śrud jagud hodzę obłąkana

Jakąś rozpaczą i łzy gubię w rosie.

ALINA

z głębi lasu

Siostżyczko moja! siostżyczko kohana!

A gdzie ty?...

BALLADYNA

Jaki śmieh w Aliny głosie!

Musi mieć pełny dzbanek...

Alina whodzi.

ALINA

Cuż, siostżyczko?

BALLADYNA

Co?...

ALINA

Czy masz pełny dzbanek?

BALLADYNA

Nie...

ALINA

Balladyno,

Coż ty robiłaś?

BALLADYNA

Nic...

ALINA

To źle, rużyczko...

Ja mam dzban pełny, mniej jedną maliną.

BALLADYNA

Weź tę malinę z mego dzbanka.

ALINA

Miła!...

Siostżyczko moja, powiedz, gdzieżeś była?

Wyszłyśmy razem, miałaś dosyć czasu;

Wszak ja ci, siostro, nie ukradłam lasu.

Dlaczegoż teraz z taką białą tważą

I z pżyciętymi ustami?...

BALLADYNA

Wyłażą

Z twojego dzbanka maliny jak węże,

Aby mię kąsać żądłami wymuwek.

Idź i bądź panią! siostra się zapżęże

Jak wuł do pługa, będzie tłoczyć olej

Z kolącyh siemion i z bżydkih makuwek.

ALINA

A wstydź się, siostro... proszę cię, nie bolej

Nad moim szczęściem.

BALLADYNA

Ha! ha! ha!

ALINA

Co znaczy

Ten śmieh okropny? siostro! czy ty hora?

Jeżeli wielkiej doznajesz rozpaczy,

To powiedz... Ale ty kohasz Kirkora?

Ty bardzo kohasz? Siostro! powiedz szczeże!

Bo widzisz, rybko, są inni ryceże,

Jak będę panią, to ci znajdę męża...

BALLADYNA

Ty będziesz panią? ty! ty!

dobywa noża

ALINA

Balladyna!...

Co ten nuż znaczy?...

BALLADYNA

Ten nuż?... to na węża

W malinah...

ALINA

Siostro, jesteś blada, sina.

Kalinko moja! co tobie? co tobie?

Czemu ty blada? ah! jak to okropnie!

Pżemuw hoć słuwko! Usiądźmy tu obie

I muwmy z sobą otwarcie, roztropnie,

Jak dwie siostżyczki.

Siadają na murawie.

Ja koham Kirkora.

Ah nie dlatego, że Kirkor bogaty,

Że wielki ryceż, pan możnego dwora,

Że ma karetę złotą, złote szaty;

A jednak miło mi, że hodzi w złocie,

Że miecz ma jasny, służebnikuw krocie:

Bo to jak ryceż w bajce, co się rodzi

Z wielkiego krula i w lesie znahodzi

Jakąś zaklętą krulewnę.

BALLADYNA

wstając z pomięszaniem

Oh!...

ALINA

wstając

Miła!...

Co tobie?

BALLADYNA

ze wzrastającym pomięszaniem

Gdybym cię, siostro, zabiła...

ALINA

Co też ty muwisz?

BALLADYNA

Daj mi te maliny!...

ALINA

A kto wie, siostro? gdybyś poprosiła,

Pocałowała usteczka Aliny,

Może bym dała?... sprubuj, Balladynko...

BALLADYNA

Prosić?...

ALINA

Inaczej żegnaj się z malinką.

BALLADYNA

pżystępując

Co?...

ALINA

Bo też widzisz, siostro, że ten dzbanek

To moje szczęście, muj mąż, muj kohanek,

Moje sny złote i muj ślubny wianek,

I wszystko moje...

BALLADYNA

z wściekłością natrętną

Oddaj mi ten dzbanek.

ALINA

Siostro?...

BALLADYNA

Oddaj mi... bo!...

ALINA

z dziecinnym naigrawaniem się

Bo!... i cuż będzie?..

Bo?... Nie masz malin, więc suhe żołędzie

Uzbierasz w dzbanek — czy wieżbowe liście?...

I tak... ja prędzej biegam i pżez miedzę

Ubiegnę ciebie...

BALLADYNA

Ty?...

ALINA

A oczewiście,

Że ciebie w locie, siostżyczko, wypżedzę...

BALLADYNA

Ty!

ALINA

O! nie zbliżaj się do mnie z takiemi

Oczyma... Nie wiem... ja się ciebie boję.

BALLADYNA

zbliża się i bieże ją za rękę

I ja się boję... połuż się na ziemi...

Połuż... ha!

zabija

ALINA

Puszczaj!... oh!... konam...

pada

BALLADYNA

Co moje

Ręce zrobiły?... O!...

GŁOS Z WIEŻBY

Jezus Maryja...

BALLADYNA

pżerażona

Kto to?... zawołał ktoś?... czy to ja sama

Za siebie samą modliłam się?... Żmija,

Kobieta, siostra — nie siostra... Krwi plama

Tu — i tu — i tu —

pokazując na czoło, plami je palcem

i tu. — Ktoż zabija

Za malin dzbanek siostrę?... Jeśli z bora

Kto tak zapyta? powiem — ja. — Nie mogę

Skłamać i powiem: ja! — Jak to ja?... Wczora

Mogłabym pżysiąc, że nie... W las!... w las!... w drogę,

Wczorajsze serce niehaj się za ciebie

Modli. — Ah jam się wczoraj nie modliła.

To źle! źle! — dzisiaj już nie czas... Na niebie

Jest Bóg... zapomnę, że jest, będę żyła,

Jakby nie było Boga.

odbiega w las

Goplana i Skierka whodzą. — Alina leży zabita.

GOPLANA

Ah okropność,

Ludzie tak siebie zażynają nożem.

Nie wiem, jak ludzka poczyna roztropność

W takim zdażeniu?... My duhy nie możem

Znać owyh ziułek, kture rany leczą;

A ona ciepła, może jeszcze żywa?

Pustelnik nieraz ziułka w lesie zrywa,

Więc może, gdyby miał koło niej pieczą,

Do życia wruci... Ah Skierko muj drogi,

Sprowadź tu pustelnika.

Skierka odbiega.

Wy ciernie i głogi,

Jeżeli zabujczyni padnie na kolana,

Bądźcie pod jej kolanami.

Nieh leci wiatrem ścigana,

Pżerażona strumyka mruczącego łzami

Jak siostry płaczem...

patżąc w las

Widzę tego pasteża, co się zwie tułaczem,

Wygnanym z kraju szczęścia, i po całym świecie

Szukał prużno kohanki... dziś koha się w kwiecie,

W słońcu, w gwiazdah... w jutżence... nieh ujży te ciało...

odhodzi w las

Whodzi Filon, patżąc w niebo.

FILON

z emfazą

Po co mi świecisz, małżonko Tytana,

Tważą, co pżeszła z rużowej na białą?...

Po co mi świecisz, Febie? Tyś do rana

Miłością konał na Tetydy łonie;

A teraz puszczasz rozhukane konie,

I z szat wilgotnyh srebrną tżęsiesz rosę,

Szczęśliwy Febie!... Tam blada Dyjanna,

Patżąc na twoje czoło złotowłose,

Pżed Endymionem kryje się w błękicie,

Do głębi serca promieniami ranna...

Miłość — to światło, to niebo, to życie!

A jam nie kohał! o biada mi! biada!

spostżega ciało Aliny

Cuż to za bustwo?... Jak marmury blada!

Nieżywa?... Boże! a taka podobna

Do nieśmiertelnyh bogiń — i nieżywa —

Jak nad nią płacze ta wieżba żałobna!

A moja dusza na mażenia tkliwa

Łez dla niej nie ma?... Samotność popsuła

Źrudło łez moih!... Jaka postać cudna!...

Jak ona wczoraj musiała być czuła!

Jak do niej wianek pżypadał weselny!

Jak mogła kohać!... A dziś!... śmierć obłudna

Życie wydarła, a wdzięk pośmiertelny

Na moją zgubę nieżywej nadała...

O! muj aniele! ty śmierci kohanka!

O! jak miłośnie twoja ręka biała

Ujęła czarny dzbanek... z tego dzbanka

Płyną maliny, a z alabastrowej

Piersi wytryska drugi taki strumień

Piękniejszy barwą od krwi malinowej.

Ah! twuj zabujca od dwu będzie sumień

Ścigany za te dwa strumienie krwawe...

Nie... to zwież leśny musiał zabić ciebie,

Człowiek by nie mugł — Boże!... oto rdzawe

Leży żelazo — to człowiek!... Ah w niebie

Szukać shronienia pżed tłumem tyh ludzi!

Spij, moja luba! ciebie nie obudzi

Ten pocałunek... a mnie nieh zabije...

Całuje usta umarłej i podnosi nuż... Pustelnik nadbiega.

PUSTELNIK

Stuj! stuj, zabujco. — On żelazo kryje

Do swoih piersi...

FILON

Ojcze! patżaj na nią!

Znalazłem pżecie kohankę... nieżywą.

PUSTELNIK

Czyjeż to miecze takie kwiaty ranią?

Ktuż te pustynie krwią czerwieni żywą?

Czy tu krul Popiel zawitał i plami

Białe lilije naszyh lasuw?...

FILON

Łzami

Krew tę obmyję...

PUSTELNIK

Wstydź się łez...

FILON

Ah ona

Umarła... patżaj... tu! tu! tu... niebieski

Kwiatek — znak śmierci śrud białego łona..

Gwiazdeczka śmierci...

PUSTELNIK

Ty młody i żeźki,

Podnieś umarłą i weź na ramiona;

Ja ci pomogę dźwigać lekkie ciało.

W celi mam ziułka...

FILON

Ty duszę omdlałą

Kżepisz nadzieją; ty podajesz ramię

Duszy nieszczęsnej, ktura się już kładła

W mogiłę żalu... pozwul, że ułamię

Gałązkę z wieżby, pod kturą upadła

Kohanka moja okropnie zabita...

Tum ją zobaczył — tu pokohał — stracił

Wpżud, nim pokohał... Ah w pżeszłości świta

Szczęście stracone; jam się nie zbogacił,

A skarb znalazłem...

urywa gałązkę z wieżby

GŁOS Z WIEŻBY

Nie trącaj, bom pjany...

FILON

Ta wieżba gada...

PUSTELNIK

W lesie są szatany.

Ja znam się z nimi; nieraz mi do celi

W okna stukają...

FILON

W lesie są anieli,

Ale umarli...

PUSTELNIK

Hodź z twoim aniołem...

Filon bieże na ramiona ciało Aliny i odhodzi z Pustelnikiem. Goplana i Skierka wyhodzą z gęstwin.

GOPLANA

wskazując na wieżbę

Pżeklęci ludzie! jakim oni czołem

Śmieli ułamać gałąź z tego dżewa?

On musi cierpić...

SKIERKA

Ah! coś się wylewa

Gożkiego z rany... to zapewne woda

Z ziarnek pszenicy ogniem wymęczona,

Kturą ci ludzie piją...

GOPLANA

Łza stracona...

Ah każdej łezki brylantowej szkoda,

Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicy.

Jutro ty będziesz wolny, muj kohanku;

Jutro wymawiać będziesz okrutnicy,

Że cię dręczyła z ranka do poranku...

Ukryj się, Skierko — patżaj! Balladyna

Zbłąkana w lesie tu nadhodzi, sina,

Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem.

Ja tważ zakryję i pod wieżbą siędę;

Będę muwiła do niej siostry głosem

I obłąkaną gryźć będę... gryźć będę...

Skierka odhodzi.

BALLADYNA

wbiega na scenę, obłąkana

Wiatr goni za mną i o siostrę pyta,

Kżyczę: «Zabita — zabita — zabita!»

Dżewa wołają: «Gdzie jest siostra twoja?»...

Hciałam krew obmyć... z błękitnego zdroja

Patżała tważ jej blada i milcząca...

O... gdzie ja pżyszła?... to wieżba płacząca...

Ta sama... gdzie ja... — Siostra moja!... żywa!...

GOPLANA

Siostro...

BALLADYNA

Okropnym wołasz mię imieniem!

Trup... trup... trup na mnie białą dłonią kiwa...

Wszystkie mi włosy pżesiękły sumnieniem

I ciągną nazad, wstając z głowy. — Ale

Nogi pżykute...

GOPLANA

Czy ci smutne żale

Nie muwią, siostro, żeś ty źle zrobiła?

I gdyby siostra twoja żyła?...

BALLADYNA

Żyła?

GOPLANA

Mogłażbyś ty ją zabić po raz drugi?

BALLADYNA

szukając koło siebie

Zgubiłam muj nuż.

GOPLANA

Ah nie dosyć długi

Nuż twuj był, siostro...

BALLADYNA

To nie moja wina.

GOPLANA

Siostro! lecz jeśli pżebaczy Alina?...

Jeśli zapomni... i powie: «Siostżyczko,

Miałam sen taki — do haty wieczorem...

Nim wyszłaś w ciemne osiny ze świeczką,

Pżyjehał ryceż; ryceż był upiorem,

Upiur dwie siostry pokohał szalenie

I obie wysłał na maliny; ...śniłam,

Że gdyśmy zaszły w głuhe lasu cienie,

Siostra mnie nożem... Wtem się obudziłam...

Hodźmy do wrużki, nieh sen wytłumaczy»...

BALLADYNA

zamyślona

To sen... ah, prawda... i mnie się wydaje,

Że to sen, siostro...

GOPLANA

Ten sen nic nie znaczy...

BALLADYNA

To sen...

GOPLANA

I tylko matka nas połaje,

Żeśmy się długo zabawiły w boże.

BALLADYNA

A ryceż...

GOPLANA

Zniknął... to sen...

BALLADYNA

Być nie może...

Co? ha okropnie, ryceż jak sen zniknął?

GOPLANA

Ale ja żyję...

BALLADYNA

Bogdajbyś umarła!

To sen... to sen — ha?... rozum już pżywyknął

Do twojej śmierci. Skoro bym otarła

Krew z mojej ręki... byłabym szczęśliwa.

GOPLANA

odkrywa tważ

Bądź nią, szatanie! twa siostra nieżywa.

BALLADYNA

O wielki Boże! a ty co za widmo?...

GOPLANA

Bańka z kryształu, kturą wihry wydmą

Z błękitu fali... i barwami kwiatu

Malują zoże. — Ale bądź spokojną,

Ja nie wyjawię tajemnicy światu,

Zostawię ciebie pżeznaczeniem spujną

Z ręką ryceża i ze zbrodni ręką;

A ręka zbrodni dalej zaprowadzi.

Usyhaj wiecznie tajemnicy męką.

Każda malina może ciebie zdradzi,

Ta wieżba ciebie widziała,

Korą wyśpiewa...

Lękaj się dżewa!

Lękaj się kwiatu!

Każda lilija albo ruża biała

I na ślubie, i po ślubie

Będzie plamami szkarłatu

Na wszystkih liściah czerwona.

Idź... weź ten dzbanek... ja ciebie nie zgubię.

Ale natura zbrodnią pogwałcona

Mścić się będzie — idź do haty.

Balladyna bieże z rąk Goplany dzbanek Aliny i odhodzi milcząca.

Odeszła i splamione krwią obmyje szaty.

Ale na czole plama zostanie czerwona;

Nie ostżegłam jej, prużno byłoby ostżegać,

Ta plama nie zejdzie z czoła. —

Ja zaś idę po fali kryształowej biegać.

Żucę ten ciemny obraz zbrodni w jasne koła

Zwierciadlanego Gopła... O blasku miesiąca

Wrucę słuhać, jak szumi ta wieżba płacząca.

odhodzi

SCENA II

Ganek pżed hatą Wdowy ocieniony lipą.

Wdowa i Kirkor siedzą na ławie.

KIRKOR

Nie widać curek...

WDOWA

Wrucą, panie! wrucą

Jedna za drugą jak dwie gąski białe,

Jedna za drugą. Ah, łzy mi się żucą

Ze staryh oczu, na Chrystusa hwałę,

Gdy je zobaczę...

KIRKOR

Kturaż pierwszą będzie?

Czy Balladyna?

WDOWA

Pewnie Balladyna.

Wszak ona pierwsza w kościele i wszędzie

Pierwsza... z organem piosenkę zaczyna.

Alina także pierwsza.

KIRKOR

Więc Alina

Może powruci?

WDOWA

Ha! może Alina;

Bogu to wiedzieć...

KIRKOR

Czy wiesz, moja stara,

Żem niespokojny o twoje dziewczęta...

WDOWA

To i ja właśnie... jakaś niby mara

W głowę mi wlazła. Hoć nikt nie pamięta,

Aby na wiosnę kiedy być nie było

Malin... a gdyby się też pżytrafiło,

Że nie ma malin... tak mażyłam wczora,

Nim sen pżyleciał... gdyby też śrud bora

Nie było malin? — potem sama sobie

Muwiłam: «Głupiaś... wszakże koń pży żłobie,

Gdy nie ma owsa, to zajada siano;

Jeśli dziewczęta malin nie dostaną,

To nazbierają poziomek». — Wy, krule!

Może wam w zamkah nie znać się, co ziomka,

A co malina, co siano a słomka,

A co są dziuple, a co pszczelne ule.

Wam tylko złoto, złoto, zawsze złoto...

KIRKOR

Ah! nie wież temu... nieraz my zgryzotą

Trapieni w zamkah dnie pędzimy lihe.

Po stokroć, matko, wolę twoje cihe

I wiejskie życie... Miło na tym ganku

Czekać wieśniaczej małżonki, jak lubo

Kołysze sercem ten powiew poranku;

Ty taka dobra, hoć masz szatę grubą.

WDOWA

To muj świąteczny pżecie ubiur — proszę!

Cycowa suknia!... tylko w święto noszę

Takie ornaty... Wraca Balladyna...

KIRKOR

Gdzie?

WDOWA

O! nie widać... lecz matce wiadomo.

Patż, panie! oto jaskułeczka sina

Zamiast wylecić, kryje się pod słomą,

I ciho siedzi... Gdyby zaś Alina

Wracała z gaju, tobyś to, muj panie,

Usłyszał w belkah szum i świegotanie,

Jedna za drugą pyrr... pyrr... lecą z gniazdek

Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą

Niby hmureczka małyh, czarnyh gwiazdek

Nad białą gwiazdką...

KIRKOR

Dlaczeguż się nęcą

Ptaszki do młodszej curki?

WDOWA

Ktuż to zgadnie?...

Idzie Bladyna, widzisz?...

KIRKOR

Jak jej ładnie

Z tym czarnym dzbankiem na głowie.

Balladyna whodzi ze spuszczoną głową.

Dziewico!

Oddaj mi dzbanek, ja ci zaś nawzajem

Daję pierścionek...

bieże dzbanek

Balladyna odwraca głowę. — Kirkor kładzie na jej palec pierścionek.

WDOWA

Brylanciki świecą...

KIRKOR

Oby nam życie było słodkim rajem.

Idź do komnaty, starym obyczajem

Niehaj ci warkocz zaplatają swatki,

Niehaj świeżymi pżetykają kwiatki,

A za godzinę, drżącą, uwieńczoną,

Wezmę z rąk matki, i będziesz mi żoną.

Kareta czeka, po księdza pojadę.

Odhodzi Kirkor.

BALLADYNA

Oh!

WDOWA

Czeguż wzdyhasz? i coś niby blade

Usteczka ściskasz?...

BALLADYNA

Matko moja droga,

Nie wiem, jak wyznać?

WDOWA

Cuż, cureczko miła?

Czy ty już drżąca od łożnicy proga

Hciałabyś uciec jak sarneczka?...

BALLADYNA

Siła

Złego mam donieść...

WDOWA

Co?

BALLADYNA

Ah! nie dasz wiary.

Ale Alina... Ah... ta siostra młoda

I tak kohana... Ah jaka jej szkoda!

WDOWA

Co, curko?

BALLADYNA

Bo też psułaś ją bez miary.

Twoja to wina, że dziś...

WDOWA

Muw, bo skonam.

BALLADYNA

Lękam się muwić, może nie pżekonam

Ślepej miłości, matki pżywiązania.

Lecz ktuż by myślał, że ta młoda łania

Ucieknie...

WDOWA

Curko... Alina?

BALLADYNA

Uciekła...

WDOWA

Gdzie... jak? z kim? — Boże! Matki się wyżekła.

BALLADYNA

Ah pżewidziałam dawno, że tak będzie.

Jakiś obdarty młokos hodził wszędzie

Za tą dziewczyną, szeptał jej do uha.

Napominałam. — Wiesz, jak ona słuha

Kazań od siostry... I dziś... z nim uciekła...

WDOWA

Wyrodne dziecko!... Więc idź aż do piekła!

Nie pomyślałaś na te stare oczy,

Że będą płakać... dobże, bo nie będą

Płakać po tobie. — Bo matka ma smoczy

Płud zamiast serca, można serce krajać,

To się kawałki węża znowu spżeda

Jak płutna kawał... Hciałabym ją łajać...

Pżeklinać... dręczyć... Ot, wiesz... że te oczy

Jak noże, ot tak... wlepiłabym w łono

Jak noże... tylko bez tej łzy, co mroczy.

Może byś ty mnie widziała szaloną,

Ale co płakać... Nie! nie! nie!

płacze łkając

BALLADYNA

Muj Boże!

I tak zasmucić!...

WDOWA

O! i tak zasmucić!

BALLADYNA

Zasmucić matkę starą?...

WDOWA

O! muj Boże!

Tak starą... Ale ona może wrucić.

Kto wie!... Nieprawdaż, ona wrucić może?

Jak sama kiedy siądzie pży oświatce

Nocą... pomyśli: «Gdzie matka?», a już by

Serca nie miała, żeby też o matce

Nie pomyślała nigdy...

BALLADYNA

Idą drużby...

Słyhać weselną muzykę.

WDOWA

Jak oni grają smutnie i wesoło...

Ty teraz skarbem moim... daj mi czoło,

Nieh pocałuję... Cuż to! jakaś plama,

Jak krew czerwona?

BALLADYNA

z pżerażeniem

Krew?...

WDOWA

To od maliny

Może... daj... zetrę...

BALLADYNA

ścierajcąc

Matko... zetrę sama.

WDOWA

Jeszcze jest...

BALLADYNA

trąc czoło

Teraz?...

WDOWA

Jeszcze — jak rubiny

W twoim pierścionku pięknie sobie świeci.

BALLADYNA

na nowo usiłując zetżeć

A teraz?...

WDOWA

Jeszcze jest... by na osieci

Listek czerwony...

BALLADYNA

O! o! to okropnie!

WDOWA

Daj mi tu czoło, a zetrę roztropnie.

Może to ranka...

wspina się na palcah

BALLADYNA

Matko! nie dotykaj

Tej plamy...

WDOWA

Czy cię boli?...

BALLADYNA

Nie — nie boli...

WDOWA

Pżyniosę wody spod owej topoli,

Gdzie piją wruble...

Wdowa odhodzi.

BALLADYNA

Plamo krwawa, znikaj!...

Whodzą Swaty i Drużki, ustrojeni, z muzyką; zbliżają się do Balladyny, ta odwraca tważ.

SWATY

śpiew

Nie odwracaj czoła,

Wstydliwa dziewczyno;

Mąż na ciebie woła,

Młodziutka kalino.

Nie odwracaj czoła...

DZIEWICE

śpiewając

Hcą nam ciebie wydżeć swaty;

Nieh cię bronią białe kwiaty

Twego wianka...

SWATY

śpiew

Kwiaty ciebie nie obronią

Ni białością, ani wonią,

Od kohanka...

Dziewice podają Balladynie kosze z kwiatami.

BALLADYNA

Precz! precz. — Odkąd zaczęły kwitnąć białe ruże

Z czerwonymi plamami?... Wynieście te kosze...

Balladyna ucieka do haty.

JEDNA Z DZIEWIC

Pogardziła kwiatami, kture ja pżynoszę,

Ja, dawna pżyjaciułka.

JEDEN Z MŁODZIEŃCUW

Patżcie, w pyłu hmuże

Błyska złota kareta, jedzie Kirkor z księdzem.

DRUGI Z MŁODZIEŃCUW

Pży tej karecie słońce zdaje się mosiędzem.

KONIEC AKTU DRUGIEGO

Książka pohodzi z serwisu Wolne Lektury: Juliusz Słowacki, „Balladyna”. Utwur w domenie publicznej. Zmiany: pisownia nowopolska (ó → u, rz → ż, ch → h; nazwy własne bez zmian), bez pżypisuw.

Akt tżeci

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT TŻECI

SCENA I

Dom Wdowy dopalający się — pżed pogożeliskiem garstka wieśniaczego ludu.

PIERWSZA KOBIETA

Oj widzicie, jak diabły ludziom szczęście noszą.

Ta nędzarka, ta wdowa ze swoją kokoszą,

W złotej karecie błotem na nas biednyh bryzga.

DRUGA KOBIETA

Oj prawda, że to gożko, nam się to wyślizga,

Co się drugim dostało.

STAŻEC

A ja wam powiadam,

Że staruszka podczciwa, sam nasz ojciec Adam

Mugłby ją wziąć za żonę, lepiej mu pżypadła

Niż Ewa...

PIERWSZA KOBIETA

Bo bez zębuw, jabłek by nie jadła.

STAŻEC

Pamiętajcie, że ona ubogie leczyła.

Ty sama, co tu wżeszczysz, moja pani miła,

Już by cię dawno szatan pojął do swej hwały,

Gdyby nie ta staruszka.

DRUGA KOBIETA

I muj Stasiek mały

Także jej winien życie, więc jej nie zazdroszczę,

Dalibug nie zazdroszczę; wuz sianem wymoszczę

I pojadę w zamczysku odwiedzić staruszkę...

DZIEWCZYNA

I Balladynie miło będzie widzieć drużkę.

Pojadę z tobą, matko.

DRUGA KOBIETA

Jak hcesz, moje dziecię,

To narwijże ruż polnyh i bławatkuw w życie,

Na wianek dla tej pani.

STAŻEC

Oj, nie jedź, kobiéto!

Widzisz ten pożar?

DRUGA KOBIETA

Cuż stąd — że słomą podbitą

Hatę spalili — cuż stąd?

STAŻEC

Widać, że się wstydzą

Haty, słomy, bławatkuw i nas...

PIERWSZA KOBIETA

Na to zgoda,

A muwiłam, że oni z biednyh hłopkuw szydzą.

STAŻEC

Dajcie im święty pokuj.

DZIEWCZYNA

A ta panna młoda

To zadzierała nosa!... Widzieliście wczora.

Wstążkę czarną na czole miała zamiast wianka,

Wszystko, by się odrużnić... a w kosah ruwnianka

Nie z białyh ruż, ze złotyh... Tważ niby upiora

Blada... a uśmieh hardy; a kiedy się śmieje,

To ząbkuw ani widać.

DRUGA KOBIETA

Nim słońce dogżeje,

Jedźmy, dziewczyno, wozem do zamku Kirkora...

DRUGA DZIEWCZYNA

Nie jedź! nie jedź!...

DZIEWCZYNA

Nie jadę.

DRUGA KOBIETA

Stara wuz wymości

I pojedzie... Jak do nih muwić po godności?

STAŻEC

Gżecznie muwić.

DRUGA KOBIETA

Pojadę.

DZIEWCZYNA

Tego im i tżeba;

Każą ci na dziedziniec wynieść kawał hleba,

A ty się kłaniasz nisko jak wieko u skżyni;

A pani z okna plunie. — Ha! mościa grabini,

Pżyniosłam ci kosz jajek. — Wiecie wy, że ona

Była już na grabinię z dawna pżeznaczona,

Bo miała wziąć za męża Grabka pijanicę.

Wiecie o tym? na Boga... to nie tajemnice,

Zwąhali się z Grabiczem — to dziw, gdzie on siedział?

Nie było go na ślubie.

PIERWSZA KOBIETA

Może się dowiedział...

I poszedł do jeziora z rozpaczy.

DZIEWCZYNA

Niełatwo

Wisusowi utonąć...

PIERWSZA KOBIETA

Otuż Grabiec pędzi

Z lasu, jak zwykle wiejską otoczony dziatwą,

Niby kania od wrubluw...

Grabiec wpada na scenę, za nim tłum dzieci.

DZIEWCZYNA

Nieh z wami gawędzi.

Jeśli dotąd nic nie wie, nie muwcie o niczem;

Narwę grohu na wianek.

odhodzi

DZIECI

Z Grabiczem! z Grabiczem!

Tańcujmy! tańcuj, Grabku!

GRABIEC

Precz, bahury!

STAŻEC

Gdzieżeś to bywał? czemu tak ponury?

GRABIEC

Co? gdziem ja bywał?

DZIEWCZĘTA

I coś robił?

GRABIEC

Rosłem.

DZIEWCZĘTA

Co ty powiadasz?

GRABIEC

Rosłem.

DZIECI

On był osłem!

Grabiec był osłem...

GRABIEC

Milcz, pżeklęty tłumie,

Bo mi się zdaje, że liściami szumię.

Gdybym pżynajmniej miał tyle gałązek,

Co miałem wczora; nie szczędziłbym wiązek

Na wasze plecy.

DZIECI

Co pan Grabek plecie?

GRABIEC

do starca

Powiedz mi, starcze! czy to można w lecie?...

Czy można to być? — dotąd korą świeżbię! —

Być wieżbą?...

STAŻEC

Wieżbą można zostać wieżbie,

Ale grabinie to nie...

GRABIEC

A ja byłem

Wieżbą...

STAŻEC

Co muwisz?...

GRABIEC

Muwię, co muwiłem.

Bogdaj was diabeł pozamieniał w łozy,

Curki tej wieżby, i piekielne kozy

Wypuścił na was... Ale ja w rozpaczy;

Ja byłem wieżbą...

STAŻEC

Jednak to coś znaczy...

A byłeś w karczmie?

GRABIEC

Wpżud nim wieżbą byłem,

To byłem w karczmie.

STAŻEC

I piłeś?...

GRABIEC

A piłem...

STAŻEC

śmiejąc się

Więc to sen, panie Grabku, wieżba owa!...

GRABIEC

pokazując na pogożelisko

A gdzie ta hata?

DZIEWCZYNA

Jaka?...

GRABIEC

Ta, gdzie wdowa

Żyła z curkami?...

DZIEWCZYNA

A toż hata stoi...

GRABIEC

Gdzie?

DZIEWCZYNA

Ty pijany!...

GRABIEC

Gdzie?

DZIEWCZYNA

Tu!...

GRABIEC

Nieh was poi

Rosą diablica, jak mnie napoiła,

Jeśli tu hata...

DZIEWCZYNA

Hata się zmieniła

W twuj nos czerwony, kiedyś ty się zmienił

W płaczącą wieżbę.

GRABIEC

Bogdaj cię ożenił

Sztokfisz w habicie z diabłem — a gdzie ona?...

DZIEWCZYNA

Kto?

GRABIEC

Balladyna?

DRUGA DZIEWCZYNA

whodzi z grohowym wiankiem

Także pżemieniona

W ten grohowy wianuszek, w grohowy wianuszek...

żuca na głowę Grabkowi wianek

DZIECI

Ha! ha! ha! groh na wieżbie rośnie zamiast gruszek!

Ha! ha! ha! panie Grabku! Grabku, gdzieś ty bywał?

A tu słowik kohance mężulka wyśpiéwał...

DZIEWCZYNY

A pan Grabek był wieżbą!

DZIECI

Grabek rosnął w lesie!

DZIEWCZYNY

A żoneczka w złocistej smyknęła kolesie.

Ha! ha! ha!

DZIECI

Żeń się, Grabku, z miotłą czarownicy!

Ha! ha! ha!

STAŻEC

bieże Grabka za rękę

Hodź do karczmy, pży miodu szklanicy

Ja ci wszystko opowiem.

wyprowadza Grabka

DZIECI

lecąc za Grabkiem

Gil, wrubel i dzieżba

Śpiewały na grabinie — a on żekł: «Jam wieżba».

Nuż z niego kręcić dudy... Smyknęła dziewczyna!

Ha! ha! ha! wieżba, wieżbie, wieżbiątko, wieżbina.

Dzieci i cały tłum wyhodzą za Grabkiem.

SCENA II

Sala pyszna w zamku Kirkora.

Balladyna whodzi zamyślona w bogatej szacie — z wstążką czarną na czole.

BALLADYNA

sama

Więc mam już wszystko... wszystko... teraz tżeba

Używać... pańskih uczyć się uśmiehuw,

I być jak ludzie, kturym spadło z nieba

Ogromne szczęście... Wszakże tylu ludzi

Większyh się nad muj dopuścili gżehuw

I żyją. — Rankiem głos sumnienia nudzi,

Nad wieczorami dręczy i pżeraża,

A nocą ze snu okropnego budzi...

O! gdyby nie to!... Ciho. — Mur powtaża:

«O! gdyby nie to...»

Whodzi Kirkor zbrojny z rycerstwem.

KIRKOR

Moja młoda żono!

Jakże ci w moim zamczysku?...

BALLADYNA

Spokojnie.

Whodzi Fon Kostryn.

KOSTRYN

Ryceże zbrojni czekają pżed broną.

BALLADYNA

Grabio! dlaczego tak rano i zbrojnie?

KIRKOR

Kohanie moje, odjeżdżam...

BALLADYNA

Gdzie?

KIRKOR

Droga!

Pżysiągłem święcie taić cel wyprawy.

BALLADYNA

Odjeżdżasz! ah, ja nieszczęsna!

KIRKOR

Na Boga!

Nie płacz, najmilsza... bo ci będzie łzawy

Głos odpowiadał nierycerskim ehem...

Ani mię tżymaj pżymileń uśmiehem,

Bo moje oczy olśnione po słońcu

Drogi nie znajdą... Nieh pierś uniesiona

Ciężkim westhnieniem z krągłego robrońcu

Czaruw nie żuca, nieh twoje ramiona

Wiszą ku ziemi jak uwiędłe bluszcze.

BALLADYNA

żucając się na szyję

Gdzie jedziesz? Mężu... ja ciebie nie puszczę!

Dlaczego jedziesz? czyś popżysiągł komu?

KIRKOR

Sobie pżysiągłem.

BALLADYNA

Bogdaj ogień gromu

Bóg żucał tobie pżed konia podkową;

Może piorunem twuj koń pżerażony,

Piorunem w bramę powruci zamkową.

Więc ty na długo hcesz zaniehać żony?

KIRKOR

Za tży dni wrucę...

BALLADYNA

Czyś ty kiedy liczył,

Ile w dniu godzin? ile hwil w godzinah?

KIRKOR

Niehaj wie człowiek, że mu Bóg pożyczył

Życia na krutko, niehaj odda w czynah,

Co winien Bogu.

BALLADYNA

Lecz ty winien żonie

Pozostać z żoną...

KIRKOR

Nic mię nie zatżyma,

Muszę odjehać — daj mi białe skronie!

całuje w czoło

Pżed ludzi okiem ty wiesz, że prawdziwe

Pocałowania dają się oczyma,

A biedne usta, tak jako pieżhliwe

Jaskułki, muszą w lot z białego kwiatka

Hwytać miodową pocałunku muszkę —

Bądź zdrowa, żono... Gdzie jest nasza matka?

Może spi jeszcze, pożegnaj staruszkę:

Nie mogę czekać.

odprowadzając na stronę

W skarbcu masz pieniążki,

Szafuj... i baw się... — daj mi czoło białe,

Jeszcze raz... — żono! nie lubię tej wstążki,

Czoło należy do mnie, czoło całe,

Rozwiąż tę wstążkę...

BALLADYNA

Mężu, uczyniłam

Ślub...

KIRKOR

Ślub po siostże... tak... lecz gdy powrucę,

To wiedz się z Bogiem, ale mi się wyłam

Z takiego ślubu...

BALLADYNA

Tak...

KIRKOR

Bo się pokłucę

Z tobą, kohanko... i to nie na żarty. —

Bądź zdrowa. — Hamy na koń! — niehaj warty

Czuwają w zamku...

do Balladyny

Wspominaj mnie...

Odhodzi Kirkor i wszyscy prucz Balladyny.

BALLADYNA

sama

Mężu!...

Odjehał. Po co? Gdzie? — Sumnienia wężu,

Ty mi powiadasz: «Oto mąż odjehał

Szukać Aliny»... ona w grobie — w grobie?

Lecz jeśli znajdzie grub? — Tak się uśmiehał,

Jakby hciał muwić: «Pżywiozę ją tobie,

A zdejmiesz wstążkę, jak pżywiozę».

Fon Kostryn whodzi.

KOSTRYN

Pani!...

Hrabia zaklina, abyś mu pżez okno

Posłała uśmieh...

Balladyna staje w oknie i uśmieha się. Kostryn na stronie.

Mężowie, żegnani

Żon uśmiehami, sami we łzah mokną.

BALLADYNA

odhodząc od okna

Pojehał...

do Kostryna

Ktoś ty, ryceżu?...

KOSTRYN

Dowodźca

Warty zamkowej. —

BALLADYNA

Nagrodzę ci hojnie

Czujność i wierność...

KOSTRYN

Nie potżeba bodźca

Temu, kto służy rycersko i zbrojnie

Tobie, grafini... Otośmy dostali

Zamkowi temu obronę tajemną;

Ah! my oboje będziemy czuwali,

Ja nad aniołem — ty, anioł, nade mną.

BALLADYNA

Jak się nazywasz?

KOSTRYN

Fon Kostryn...

BALLADYNA

Nie z Lachów?

KOSTRYN

Z niemieckih książąt rodzę się.

BALLADYNA

Wygnany?

KOSTRYN

Jak biedny ptaszek spod płonącyh dahuw

W lot się puściłem... dziś obcy... nieznany

Własnej ojczyźnie, sługa w obcym kraju;

Nieh to nie będzie moim potępieniem!

Ty także obca...

BALLADYNA

Co?

KOSTRYN

Ty jesteś z raju.

odhodzi

BALLADYNA

sama

Jak się ja prędko poznałam spojżeniem

Z tym cudzoziemcem. — Ja mu nic nie winna —

Szukałam okiem pżerażonym w tłumie

Kogoś. — Wieżyłam, że tu być powinna

Bratnia mi dusza... dusza moja... z moją...

Zacząć — jak? Spojżeć — jeżeli zrozumie,

Pżemuwić. – Dziwnie, że się ludzie boją

Ludzi jak Boga i więcej niż Boga. —

Będę odważną z ludźmi...

Whodzi Wdowa ubrana jak w drugim akcie, w świątecznym ubioże.

WDOWA

Curko droga!

Co to się stało? Krulewic odjehał?

BALLADYNA

Cuż stąd?

WDOWA

Nazajutż po ślubie zaniehał

Żoneczki młodej... czyś go zagniewała?

To by źle było! Jakże ty dziś spała,

Gołąbko moja? wszak muwią, że tżeba

Pamiętać zawsze sen na nowym łożu.

Otuż ja śniłam, że do mnie aż z nieba

Pżyszła Alina, ot tak niby w możu

Płynąc w obłoczkah... i żekła...

BALLADYNA

Rużaniec

Muw lepiej, matko.

WDOWA

Czy ty hcesz kaganiec

Włożyć na usta matce?

BALLADYNA

Matko stara,

Zamek nie hata, tu zatrudnień hmara,

Tu nie snuw słuhać...

Whodzi Sługa.

SŁUGA

Jakaś tam hołota

Stoi pżed bramą i wykżyka hardo,

Aby ją puścić pżez zamkowe wrota.

A straż złożoną na kżyż halabardą

Zamknęła bramy... Ta hłopianka stara

Z drabiniastego woza bez ustanku

Kżyczy żołnieżom: «Powiedz, muj kohanku,

Matce Kirkora żony, że Barbara,

Jej pżyjaciułka, zjeżdża w odwiedziny».

WDOWA

To moja kuma... jakie tam nowiny?...

BALLADYNA

Odprawić ten wuz.

WDOWA

Balladyno?...

BALLADYNA

Matko!

Czy ci się spżykżył zamek?... dobra droga,

Możesz odjehać z tą starą...

WDOWA

Co?... klatką?

Tym drabiniastym wozem? — A! na Boga,

Curko, co muwisz?

BALLADYNA

O! to żarty... żarty...

Każ, matko, wuz ten wyprawić...

WDOWA

z westhnieniem

Wyprawcie. —

Powiedzcie, że śpię.

BALLADYNA

do Sługi

A jeśli uparty

Wuz nie odjedzie, rozumiecie — warty

Czuwają w zamku...

WDOWA

do Sługi

Tylko nie nabawcie

Biedy... to stara.

Sługa odhodzi.

Prawda, curko moja,

Gdyby pżyjmować, toby tu jak z roja

Sypało hłopstwo. — Niehaj nas kohają

Z daleka — prawda? Curki rozum mają,

Ty nie głupiutka; kiedy zaczniesz prawić,

To księdza nawet nie zrozumie głowa.

Moja curuniu! każ ty pżecie sprawić

Sukienkę matce, bo już ta cycowa

Ma blade kwiatki, a jak tu kobiécie

W szarak się ubrać? Curko! moje życie!

BALLADYNA

To jutro, matko, pżypomnij. — A tobie,

Starej kobiecie, lepiej nie wyhodzić

Z ciepłej komnaty...

WDOWA

Ah nudno jak w grobie

Tak samej siedzieć... Czy ty hcesz zagrodzić

Zamek matuli?...

BALLADYNA

Nie — nie...

WDOWA

Balladyna

Koha mię?... prawda, curko? A malina

Na twoim czole? ta plama... o! pokaż...

Czy boli ciebie? Ty nigdy nie kwokasz,

Kurko, hoć boli... a to może boli?...

BALLADYNA

Dosyć już, matko...

WDOWA

Woda spod topoli

Obmyć nie mogła... o! curko kohana...

To jakaś dziwna i okropna rana,

Bladniesz, by o niej wspomnieć...

BALLADYNA

Więc dlaczego

Wspominasz, matko?...

WDOWA

To z serca dobrego...

Z dobrego serca...

BALLADYNA

Wieżę! wieżę! wieżę!

Matko, idź teraz do siebie na wieżę.

WDOWA

Do mojej ciupy?...

BALLADYNA

Tam ci jeść pżyniosą...

I pić pżyniosą...

WDOWA

I pić jak ptaszkowi?...

BALLADYNA

Idź, matko!

WDOWA

To już z moją siwą kosą

Będę się bawić... Tylko służalcowi

Każ mi jeść pżynieść... nie zapomnij...

odhodzi

BALLADYNA

sama

Piekło!

Mieszam się — bladnę... Ja się kiedyś zdradzę

Pżed matką, mężem... Wszystko się użekło

Na moją zgubę. Ludzie jako szpaki

Uczone mowy, pżez okropną władzę

Sprawiedliwości, nie myśląc o mowie,

Tak muwią, jakoby tajnymi szlaki

Dążyli ciągle w głąb serca. Surowie

Kładą sędziego pytanie: czyś winna?

Krętymi słowy... Matka, mąż, oboje,

I mąż, i matka — ta kobieta gminna...

Tżeba ją kohać, to matka.

Kostryn whodzi na scenę.

KOSTRYN

Pokoje

Kazałem suto osnuć w złotogłowy.

Dziś dzień poślubny... dziś na dwur zamkowy

Zjadą się liczne pany i ryceże,

Wasale twoi...

BALLADYNA

Tżeba zamknąć wieżę,

Gdzie mieszka moja — mamka — ona hora,

Snu potżebuje.

KOSTRYN

Jak to — ta potwora

Mlekiem poiła twoje usta śliczne?

Ah nie!... Ta hyba bogini niebieska,

Co na błękity lała drogi mleczne

Tak, że się każda białyh piersi łezka

W gwiazdę mieniła i dziś ludziom płonie;

Ta sama hyba na śnieżystym łonie

Ukołysała ciebie...

BALLADYNA

Muj ryceżu,

Złote masz usta...

KOSTRYN

Ty dyjamentowe

Serce. — Kazałem na Gopła pobżeżu

Zapalić smolne beczki i ogniowe

Słupy; do ognia weselnego lecą

Weseli goście. Czy pohwalasz, pani?

BALLADYNA

Czyń, jak pżystoi.

KOSTRYN

Wieże się oświecą

Jasnym kagańcem i tylko wybrani

Goście do zamku mają być pżyjęci.

Właśnie dziś jakiś prostak bez pamięci

Wdzierał się tutaj, kazałem go psami

Poszczwać za wrota... Śmiałek nad śmiałkami,

Psom odszczekiwał ciągle, że znał ciebie,

A w takih ustah to bluźnierstwo srogie.

BALLADYNA

Ktuż by to mugł być?

KOSTRYN

Ktoś z tyh, co po hlebie

Pańskim się włuczą, i szaty ubogie

Łatają nitką wyskubaną z płaszcza

Panuw, gdy nadto blisko pżypuszczają

Taką hołotę... wyszczekana paszcza.

O! ty go nie znasz... twe usta nie mają

Zgłosek na takie imię — jakiś gbura —

Grabiec...

BALLADYNA

Co? Grabiec? Tego hłopstwa hmura

To jak szarańcza.

KOSTRYN

Pżebacz im, grabini.

Krulowa kwiatuw na prużno obwini

Hłopianki ułuw, że koło niej bżęczą.

Albo się obwiń niewidzialną tęczą

Pżed ludzi okiem; albo znoś cierpliwie

Nasze wejżenia...

BALLADYNA

O! ty, syn książęcy,

Mieszasz się prużno z tymi, co na niwie

Wiejskiej wyrośli... z tysiąca tysięcy

Możesz być pierwszym, byleś tajemnicy

Umiał dohować.

Kostryn pżyklęka i całuje kraj szaty.

Hodźmy do skarbnicy

Zaczerpnąć nieco złota, aby godnie

Gości pżyjmować...

KOSTRYN

Poniosę pohodnie.

Kostryn popżedza z pohodniami Balladynę — wyhodzą.

SCENA III

Las pżed hatą pustelnika.

Kirkor zbrojny. — Pustelnik z koroną w ręku.

PUSTELNIK

Kirkorze, oto złocista korona.

Więc może kiedyś za twoją pomocą

Wruci na Gnezno i niezakrwawiona

Błyśnie ludowi.

KIRKOR

Widzisz, jak ją złocą

Promienie słońca; dobra wrużba.

PUSTELNIK

Boże,

Świeć naszej sprawie... Dam ci jedną radę.

Młodziutką żonę pojąłeś, Kirkorze?

KIRKOR

Pełna prostoty, spokojny odjadę.

PUSTELNIK

Wtenczas w kobiecie całą ufność kładę,

Jeżeli wolna od wad matki Ewy.

Doświadcz ją. Poszlij zapieczętowaną

Skżynię małżonce i srogimi gniewy

Zagroź, jeżeli znajdziesz rozłamaną

Pieczęć małżeńską.

wynosi żelazną skżynkę

KIRKOR

Dobże, nieh tak będzie.

To moja pieczęć, dwie złote żołędzie

W paszczy dzikowej. Pujdź sam, wierny sługo.

Whodzi Sługa.

Zanieś to żonie, a jakkolwiek długo

Będę się bawił, niehaj nie otwiera,

Bo ja tak każę.

Sługa odhodzi.

Ona taka szczera!

Ah ty mi szczęścia pokazałeś drogę,

Czynami tylko zawdzięczyć ci mogę.

Żegnaj mi, starcze... Krulem cię powitam.

PUSTELNIK

Na twoim czole już zwycięstwo czytam.

KIRKOR

Na koń, ryceże!

Odhodzi Kirkor. — Słyhać tętent oddalającyh się koni.

PUSTELNIK

Czemu się ten ryceż

Dwudziestą laty pierwej nie urodził?...

Byłem na tronie, to kraj cały płodził

Same poczwary; jak niezdatny snyceż,

Ktury w kamieniah szuka ludzkiej tważy

I czyni ludziom podobne kamienie,

Ale bez duszy... Czyliż pżyrodzenie,

Nim stwoży, długo o stwożeniu maży,

Długo prubuje, napżud twożąc karcze,

A potem ludzi jak Kirkor.

Whodzi Filon — fantastycznie ubrany.

FILON

O! starcze!

Gdzie jest kohanka moja?

PUSTELNIK

Nie ożyła.

FILON

Ah to mi pokaż, gdzie leży mogiła

Serca mojego?... Niehaj widzę, jakie

Kwiaty wyrosły z posianej nadziei.

Blade być muszą...

PUSTELNIK

O! wieczna płacznico!

Czemu bezczynny błądzisz w leśnej kniei?

Biegnij z Kirkorem, twoje złote włosy

Odziej żelazną ryceża pżyłbicą;

I na tę szalę, ktura ludzkie losy

Waży na ziemi, żuć ziarko makowe

Twojego życia... może los pżeważy.

FILON

Gdzie jej mogiła?... gdzie?

PUSTELNIK

Gliny surowe

Pierś już wyjadły, a po białej tważy

Robactwo łazi...

FILON

O nie! ona w ziemi

Jako żek nimfa, na glinianym dzbanku

Dłonią oparta, dzban malinowemi

Leje gwiazdami i w rużowym wianku

Tżyma zaklętą na malin ruczajek

Białą jej postać... zbudzić się nie może;

Oczki, aż listkiem niezapominajek

Z grobu wyrosną, w rubinowe zoże

Mogiły patżą gwiazdami błękitu.

W grobie się błyszczy.

PUSTELNIK

W grobie tyle świtu,

Co nad kołyską mażeń.

FILON

A cień blady

Nieraz tam błądzi, gdzie zwieszone smutnie

Nad grobowcami bżozy, jako lutnie

Od słowikowej trącane gromady,

Płaczą i szumią listkowymi struny.

Nieraz ją srebrne uplączą piołuny,

Nieraz rozkwitły zatżyma bławatek;

Nieraz jak dziecko staje — i westhnieniem

Zdmuha cykorii opuszony kwiatek.

Ciało jej leży pod zimnym kamieniem;

Duh na promykah księżycowyh pływa

I nieraz płoho te kwiatki obrywa,

Co każdym listkiem liczą szczęścia hwile.

Ah powiedz, starcze... więc ludzie w mogile

Mażą o szczęściu?...

PUSTELNIK

Umżyj, to się dowiesz.

A jeśli wrucisz z grobu, to opowiesz

O tyh mażeniah sumnieniom zbrodniaży;

A może będą spali ciho w łożu...

FILON

Pujdę... i stanę na leśnym rozdrożu.

Jeżeli jaka jaszczurka zielona

Pobiegnie w prawo, to w grobie się maży...

Jeśli na lewo... to człowiek — nic — kona

I nie śni...

Odhodzi Filon.

PUSTELNIK

Ileż rodzajuw nędzaży

Na biednym świecie — ziemia, to szalona

Matka szalonyh — ktuż to znowu?

BALLADYNA

wbiega prędko

Kto ty?

BALLADYNA

Pani z bliskiego zamku.

PUSTELNIK

Czego żądasz?

BALLADYNA

Wiem, że znasz ziułek lekarskie pżymioty,

Że leczysz rany.

PUSTELNIK

Zdrowo mi wyglądasz.

Pokaż zranione miejsce.

BALLADYNA

Starcze!

PUSTELNIK

Lekaż

Powinien widzieć...

BALLADYNA

Czy ty mi pżyżekasz

Wyleczyć?

PUSTELNIK

Pokaż tę ranę!

BALLADYNA

Na czole.

Patż! ha... co?

PUSTELNIK

Niby miesiąc w mglistym kole

Krwi... twoja rana... czerwona i sina.

Powiedz mi, jaka, jaka straszna wina

Pżyczyną?

BALLADYNA

Żadna.

PUSTELNIK

Lekaż musi wiedzieć

Wpżud, nim wyleczy.

BALLADYNA

Czerwona malina

Splamiła czoło.

PUSTELNIK

Musisz mi powiedzieć,

Kiedy to było?

BALLADYNA

Wczora.

PUSTELNIK

Wczora rano?

BALLADYNA

Tak.

PUSTELNIK

Daj mi ręką posłuhać udeżeń

Twojego serca. — Czy pod zapłakaną

Wieżbą nie rosły maliny? Muw śmiało;

Żądam od ciebie spowiedniczyh zwieżeń.

Czy ta malina była kiedyś białą?

A tyś ją może sama sczerwieniła?

Pżyłuż do serca tę, co cię zraniła,

Malinę...

odpyha ją gwałtownie

Biada tobie! serce twoje

Wydało...

BALLADYNA

Starcze!

PUSTELNIK

Tyś siostrę zabiła!

BALLADYNA

Nie — nie — masz złoto — jeszcze tyle troje

Pżyniosę...

PUSTELNIK

Słuhaj! za co płacisz?

BALLADYNA

Nie wiem...

PUSTELNIK

Ta rana ciebie piekielnym zażewiem

Pali... ha?...

BALLADYNA

Pali...

PUSTELNIK

I spałaś dziś?

BALLADYNA

Spałam.

PUSTELNIK

Z tą raną?...

BALLADYNA

Starcze, ja nic nie wyznałam.

PUSTELNIK

Nic! o pżeklęta! a za coś płaciła?

BALLADYNA

Za twoje leki.

PUSTELNIK

Bogdaj rana gniła,

Aż cienie śmierci na całą tważ padną;

A moje zioła piekłu nie ukradną i bulu...

BALLADYNA

Starcze biada tobie!

PUSTELNIK

z ironią

Co ty mi grozisz, kiedy ja horobie

Obmyślam leki? czary piekieł trudzę,

Aby tę ranę zmazać z twego czoła.

Hcesz? siostrę twoją umarłą obudzę.

BALLADYNA

Obudzisz?

PUSTELNIK

Siostra nieh siostry zawoła!

Umarła wstanie i tę ranę zmaże.

Hcesz?

BALLADYNA

Gdybym miała tży wybladłe tważe,

Na każdej tważy tży

Straszniejsze plamy,

Wolę je nosić aż do Boga sądu,

Niż...

PUSTELNIK

Milcz, zbrodniarko! teraz my się znamy

Do głębi serca... Niehaj z tego trądu

Lęgną się w muzgu gryzące robaki,

W sumnieniu węże; nieh kąsają wiecznie,

Aż umżesz wewnątż, a zgniłymi znaki

Okryta, hodzić będziesz jako żywe

Trupy... precz! precz! precz! ty musisz koniecznie

Czekać, co Boga sądy sprawiedliwe

Uczynią z tobą... A coś okropnego

Bóg już pżeznaczył, może jutro spełni.

Może odmuwi hleba powszednego,

Może ci włosy kołtunami zwełni,

Potem zabije nie wyspowiadaną

Ogniem niebieskim... Biada! jutro rano

Na murah zamku ujżysz Boga palec.

Ty jesteś jako zjadliwy padalec,

A jeszcze gorszą plamę masz wyrytą

Na twoim sercu niż na twoim czole.

Co... czyś ty martwa?... Obudź się, kobiéto...

Obudź się... słuhaj.

BALLADYNA

jak ze snu

Co to? ha! wyżekłeś,

Że siostra moja zbudzi się?... ja wolę

Umżeć. — Dlaczego ty się, starcze, wściekłeś?

Biada ci! Biada!

ucieka

PUSTELNIK

sam

W smutnej lasuw ciszy

Zbrodnia jak dzięcioł w dżewa bije suhe;

A cięcie noża daje takie głuhe;

Eho jak topor kata, kiedy rąbie

Głowy na pniaku. Bóg to wszystko słyszy,

Wszystko zamyka w tej okropnej trąbie,

Co kiedyś będzie na sąd wołać ludzi.

Słyhać śmieh w lesie.

Wszelki duh! W lesie śmieją się szatani!

Wiedźma goplańska z diablikuw orszakiem

Śmieszy ponure dęby, a z płaczącyh

Bżuz się najgrawa.

Słyhać odgłos łowuw i psuw łajanie.

To łowiec umarły

Mglistymi psami mgliste pędzi tury

Błyskawicowym wihrem oślepione.

Pujdę... i łowy pżeżegnam, nieh giną

Na wieki wiekuw... Lecz to nierozsądek

Sąsiedztwo diabłuw mienić w niepżyjaciuł.

Słyhać dzwony podziemne.

Cuż to? zalane pżed wiekami miasta

Wołają z Gopła do Boga o litość

Płaczem wieżowym... Może jaki kżyżyk

Wieży sodomskiej między lilijami

Widać na fali?... Pujdę — nie wytżymam —

Pujdę pżeżegnać miasto potępione;

Może spokojne pod modlitwą starca

Snem cihym zaśnie w pogrobowej fali;

Jak potępiony człowiek, za kturego

Dziecię się modli.

SCENA IV

Las jak popżednio. — Skierka i Chochlik.

CHOCHLIK

Poleciał... głupi jak wrona.

SKIERKA

bieże pożuconą na kamieniu koronę

Patż, oto starca korona.

Niehaj na włosah Goplany

Od księżycowyh promykuw

Błyska jak wianek ognikuw

Związany włosem i wlany

W gniazdeczko złotyh warkoczy.

CHOCHLIK

Patż, nasza pani tu kroczy.

Grabiec i Goplana whodzą na scenę.

GRABIEC

Moja najmilsza wiedźmo, deszczowa panienko,

Tobie jezioro łożem, a hmura sukienką;

Gdy po lesie pżehodzisz, każdy kwiat i dżewo

Wołać by cię powinien: «Hodź, panno ulewo!»

Oraczowi by ciebie mieć nad suhą niwą.

A gdybym ja był kwiatkiem, gorczycą, pokżywą

Albo rumiankiem, wtenczas wieczną tobie miłość

Pżysiągłbym i w małżeńską wstąpiłbym zażyłość.

Ale ja na nieszczęście nie kwiat ani ziele;

Człowiek mięsny, panienko; a moje piszczele

Skurę wyhudłą podrą jak ostre nożyce,

Jeśli je mgłą napoję, gwiazdami nasycę.

Więc kłaniam uniżenie.

GOPLANA

O! biada mi, biada!

Dziś moja ruża na pieńku opada,

Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkę,

Pieszczotę moję; dziś miłą ptaszynkę,

Co mi śpiewała nocą nad jeziorem,

Na srebrnej bżozie, hłop zabił toporem

I dżewo zrąbał...

GRABIEC

Dzisiaj mnie sowito

Wieżbami pod zamczyskiem Kirkora obito;

To prawdziwe nieszczęście, plecy świeżbią. — Ale

Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale,

Gdy z odkręconyh dziobkuw u rynien w rynsztoki

Płynie jasna gożałka; więc każą wyroki,

Abym pżystał na służbę do kuhni Kirkora.

GOPLANA

Co? zawsze do niej! do niej!... Jeszcze wczora

Widziałeś serce tej kobiety. Miły,

Czego zażądasz? władzy, bogactw, siły,

Zmienionej tważy; hociażby kamyka,

Co sprawia cudem, że pżed ludźmi znika

Człowiek, jak widmo rozpłynione we śnie;

Wszystko mieć będziesz. Jakże mi boleśnie

Czarami twoje zakupować serce! —

Hceszli mieć owe skżydlate kobierce,

Co noszą ludzi, gdzie myślą zażądać?

O! miły, powiedz?... Czy pragniesz wyglądać

Jako uw ryceż zjawiony na hmuże

Szykom Lechitów? w złocie i lazuże

Od stup do głowy.

GRABIEC

Więc od stup do głowy

Miło by mi wyglądać jako krul dzwonkowy,

W koronie, z jabłkiem w lewej, z berłem na prawicy.

na stronie

Jak się teraz wywikła wiedźma z obietnicy?

głośno

Nieh mam berło, koronę, płaszcz, złote tżewiki,

Od stopy aż do głowy, jak pan krul...

GOPLANA

Diabliki!

Lećcie u zoży

Prosić purpury,

Pereł u ruży,

Szafiru u hmury,

U nieba błękitu,

A złota u świtu;

A może gdzie zawieszona

Na niebie tęczowa nić,

To tęczę wziąć na wżeciona,

I wić, i wić, i wić!

Odbiegają Skierka i Chochlik.

do Grabka

O jakiej zamażysz postaci,

Zakreślony w czaruw kole,

Taką moc Goplany da ci

Postać, szaty, rysy, dolę...

GRABIEC

W mojej myśli dzwonkowe szastają się krole.

GOPLANA

zakreśla koło

Stuj ciho, nie wyhodź z koła.

Słyszysz, jak szumi puszcza wesoła,

Jak po gałązkah sosen, leszczyny

Zlatują na duł śpiewne ptaszyny,

Złociste wilgi, gile, słowiki.

Z nimi ciekawe słońca promyki

Spływają do nas pżez listki drżące.

Ale się wkrutce niebo zahmuży,

We mgle pżelecą złote miesiące

I gwiazdy blade, jak tuman buży

Z błyskawicami!

Skierka i Chochlik niosą szaty i koronę.

SKIERKA

Wszystko gotowe.

GRABIEC

poziewa

A! a! spać hcę...

GOPLANA

Pohyl głowę,

Zaśnij — obudzisz się skoro.

We śnie cię duhy ubiorą

Na marę twego mażenia.

GRABIEC

kładnąc się

Cudy... Dobranoc, panie Grabku... do widzenia

Na tronie... dobrej nocy, synu organisty,

Polecam się pamięci i afekt stżelisty

Łączę...

poziewa

A! a! a! cudy...

zasypia

GOPLANA

Czuwajcie nad sennym,

Ja czary piekieł zamuwię.

Ściemnia się — czerwone hmury pżehodzą i widma otaczają Goplanę odwruconą.

SKIERKA

Okryj go płaszczem promiennym,

Wdziej mu złociste obuwie.

Ściemnia się zupełnie. — Na głowie Goplany pokazuje się pułksiężyc.

Perła rosy z płaszcza kapie;

Zbież te perełki po trawie

I znuw pżyszyj na rękawie.

CHOCHLIK

Krul dobrodziej w dobre hrapie,

Na drugi bok się pżewraca.

SKIERKA

Goplano, nieh światło wraca,

Już się twuj miły pżetważył.

Goplana daje znak — księżyc z jej czoła znika — i światło wraca.

GOPLANA

patżąc na śpiącego

Jaką on sobie dziwną postawę wymażył.

Grabek wstaje z ziemi jak krul dzwonkowy.

GRABIEC

poziewając

A — a — a — a — dobry dzień... a — piękna pogoda.

Co to? włosy na brodzie? — diabła! — siwa broda,

Co to znaczy? w co znowu pżewieżgnęły biesy?

Jaki płaszcz! — jakie dziwne na piersiah floresy!

Śniło mi się... Dalibug, nie wiem, co się śniło,

Karczma podobno, piwo z beczek się toczyło,

I był potop, w potopie pływałem jak ryba.

Sztuczka diabla! zrobili ze mnie wieloryba,

Lewiatana w złocistym płaszczu, z brodą siwą.

Ha! hodź tu, moja wiedźmo, moje szklanne dziwo,

Powiedz, kto mnie tak złotem i brodą ozdobił?

Powiedz, co się zrobiło ze mnie?

GOPLANA

Krul się zrobił.

GRABIEC

sięga do głowy i znajduje koronę

Więc nieh się nie odrabia to, co już zrobione.

Sięgnęła ręka głowy, znalazła koronę.

Cudy...

GOPLANA

Nosisz prawdziwą koronę Popielów...

GRABIEC

Widzę, że służy ludziom do tyh samyh celuw,

Co czapka: kryje uszy. A to?

pokazuje berło drewniane

GOPLANA

Berło twoje.

GRABIEC

Jak hcesz, miły węgożu, ja sobie uroję,

Że to berło; nieh oko rozumowi spżyja

I powie, że to berło... Skąd wy tego kija

Wzięli, diabliki moje?

CHOCHLIK

Gdy cię Grabkiem zwano...

GRABIEC

ze wzgardą

Nie muw mi o tym Grabku.

CHOCHLIK

Gdyś był wczora rano

Obywatelem lasu, wieżbą: z krulo-dżewa

Filon ułamał gałąź.

GRABIEC

I ta ręka lewa

Nosi tę samą korę, kturąm ja porastał,

I ta kora jest berłem... Ha! to będę szastał

Tym berłem po gżbiecinah. — Ah wielka mi szkoda,

Że się do nieba dostał ojciec golibroda,

Wraz by oszastał długie kędziory na brodzie.

Moja wiedźmo, co hodzisz jak święta po wodzie,

Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić?

Nie?... basta... jaki balwież potrafi się wsławić

Na tej krulewskiej brodzie. — Ha... a jeszcze warto

Dać mi jabłko do ręki, a z dzwonkową kartą

Będę hodził po świecie jako ze zwierciadłem.

SKIERKA

Na jabłko krulewskie skradłem

Hłopakom z bliskiego sioła

Bańkę z mydła; a dokoła

Tak piekło słońce, że z głową

I z nogami w kryształową

Siadłem kulkę. — Lecę, lecę...

Wtem banieczka moja złota

Na błękitnej siadła żece;

I konik polny — niecnota!

Kiedy pod tęczowym szkiełkiem

Usnąłem spokojnie w łudce:

Zbił ją gazowym skżydełkiem

I uciekł... a ja rozespan,

Na niebieskiej nezabudce

Ocknąłem się...

GRABIEC

Diabliku, to znaczy, że jespan

Głupi jak but... bo jabłko, hoć jabłko krulewskie,

To jabłko, nie zaś żadne migdały niebieskie.

Chochlik daje mu jabłko.

Dzięki składam waszeci — dobre... a czy winne?

kosztuje

Więc mam wszystko, co krul ma. Ah! ah! A gdzie gminne

Szołdry? poddani moi, kturym ja panuję?...

GOPLANA

Wszystko, co na tej ziemi moją władzę czuje:

Ptaszyny, dżewa, rosy, tęcze, każdy kwiatek

Jest twoim...

GRABIEC

Tżeba zaraz nałożyć podatek.

Słuhajcie mnie... a kodeks nieh będzie wykuty

W spruhniałej jakiej wieżbie. Odtąd brać w rekruty

I żubry, i zające, i dziki, i łosie.

Kwiaty, jeżeli zehcą kąpać listki w rosie,

Nieh płacą, rosę puszczam w odkupy Żydowi;

Nieh mi wudką zapłaci. Każdemu szpakowi

Kazać nie myśleć wtenczas, kiedy będzie gadał...

Zabronić, aby sejmik jaskułczy usiadał

Na tżcinah i o sprawie politycznej sądził.

Wrubluw sejmy rozpędzić; ja sam będę żądził

I wieszał, i nagradzał... Jaskułkom na drogę

Dawać paszporta, w takih opisywać nogę,

Dziub, ogonek i skżydła, i rodzime znaki.

Odtąd nie będą dzieci swyh posyłać ptaki

Do niemieckih zakładuw, gdzie uczą papugi;

Wyjęte sroki, kture oddają usługi

Ważne mowie ojczystej. Z cudzyh stron osoby,

Jak to: kanarki... śledzić. Na obce wyroby

Nakładam cło... od łokcia tęczy wyrobionej

W kraju słońca, księżyca, białej lub czerwonej

Albo fijoletowej, byleby jedwabnej,

Płacić po tży złotniki... a od sztuki szwabnej

Płutna z białyh pajęczyn...

GOPLANA

O czym gadasz, drogi?

GRABIEC

Co? kruluję... kruluję — skarb łatam ubogi.

Ruża płaci od pączka, od kalin kalina,

Od każdego ożeha zapłaci leszczyna,

Czy to pusty, czy pełny... mak od ziarek maku,

Nie od makuwek. Głowa na mnie nie dla znaku...

GOPLANA

Zostawiam ci Chochlika, Skierkę — niehaj służą,

Niehaj zrywają kwiaty, a stżęsioną rużą

Osypią, kiedy zaśniesz. Bądź zdruw — do wieczora.

Będę ciebie czekała nad bżegiem jeziora

I płacząc, piosnką płaczu wabiła słowika.

Odhodzi Goplana.

GRABIEC

Aż mi lżej, że ta rybia galareta znika.

Hej, poddani!

do Chochlika

Ty jesteś krulewskim ministrem,

Boś głupi.

do Skierki

A ty, drugi diable z oczkiem bystrem,

Błaznem; śmiesz mię, łajdaku, aż z radości pęknę.

Ministże, gdzie muj powuz?

CHOCHLIK

Cztery konie piękne,

Czarne — księżycowymi wieżgają podkowy;

I wuz na ciebie czeka Mefistofelowy;

Ale nie muw Goplanie...

GRABIEC

Dlaczego?

CHOCHLIK

Bo ona

Nie hce pożyczać z piekła.

GRABIEC

Szalona! szalona!

Jeśli diabeł pożycza, bież, bo takie wozy

Oszczędzają ci butuw...

do Skierki

Ty będziesz wiuzł z kozy.

Minister za forysia... teraz jehać pora.

SKIERKA

Gdzie krul jedzie?

GRABIEC

Na ucztę ślubną do Kirkora.

Odhodzą wszyscy.

SCENA V

Sala w zamku Kirkora.

KOSTRYN

sam

Za pustelnika celą dżewami ukryty

Słyszałem tajemniczą spowiedź tej kobiéty

O! szczęście! — teraz pan-em złotej tajemnicy;

Mugłbym ją z pałacowej rozkżyczeć wieżycy

Albo mojemu panu wiernie opowiedzieć,

Albo okropną powieść wyrazami cedzić,

Jako piasek klepsydry, w pani trwożne uho,

Aż zobaczę skarbnicę tego zamku suhą

Jak czoło Araratu... Wraca Balladyna.

Mogę mieć ją i skarby. — Szczęśliwa godzina.

staje na stronie

BALLADYNA

whodzi głęboko zamyślona

O wszystkim wie ten człowiek stary... powie dżewom,

Dżewa będą rozmawiać o tym w głuhe noce,

Aż straszna wieść urośnie. — O! biedneż wy myśli,

Jak dzieci nierozumne cieniuw się lękacie.

Ten stażec słowa moje łączy, składa, zbiera,

I muwi: «Być nie może... ta kobieta młoda

Nie zabiła». A jeśli wie? jeżeli pewny?

A ktuż w taką żecz może uwieżyć jak w pacież?...

Ale jeśli uwieżył — jeśli pżehodniowi

Zbłąkanemu opowie straszną zbrodnię pani,

Nim wymuwi nazwisko, zlęknie się jak prostak

Zemsty możnego pana. — A może — jeżeli

Dobre ma serce stażec; na końcu języka

Znajdzie litośną radę: Na co ludziom szkodzić?

A może już zapomniał, a ja nierozsądna

Myślę, o czym ten stażec myśleć już popżestał...

Bo i czymże ja jestem, aby mną się ludzie

Zajmowali, śledzili, hcieli gubić? — Piekło!

Tysiącem słuw nie mogę zabić tego słowa: «On wie». —

Na cużem poszła do tego człowieka?

Straciłam się; szatańska ręka mnie zawiodła.

I pomyśleć? że gdyby nie te odwiedziny,

Stażec byłby jak owe ludzi milijony,

Kturyh nigdy na świecie nie spotkałam.

Myśleć, że ta sama godzina trwożnyh myśli pełna

Byłaby jak wczorajsze godziny, i może

Spokojniejsza; bo wszakże wiele by się strahu

Pżez jeden dzień zatarło tajemniczą ciszą.

Teraz wszystko na nowo odradza się z tważą

Okropniejszą. — Zazdroszczę tej, co dzisiaj rano

Mną była.

Kostryn zbliża się.

KOSTRYN

Pani! od grafa pżysłany

Z darami goniec — na rozkazy czeka...

BALLADYNA

Dary od męża? zawołaj człowieka,

Nieh je tu złoży. Stuj... czy tobie znany

Uw żebrak, ktury mieszka w lesie, stary?

KOSTRYN

Pustelnik?

BALLADYNA

Nie wiem, czemu się nawinął

Na myśl... gdzie goniec z pżysłanymi dary?

Zapewne drogie?

KOSTRYN

Graf pan zawsze słynął

Szczodrobliwością... i był na kształt słońca,

Co wszędy żywne rozsypuje blaski...

BALLADYNA

Ciekawa jestem nowej męża łaski.

Zawołaj zaraz... zawołaj tu gońca.

Kostryn odhodzi.

Gdyby te dary, gdy nie pżerażona

Myśl... Na co było pytać się Kostryna

O tego starca?

Whodzi Kostryn i Gralon.

GRALON

Pżeze mnie, Gralona,

Kirkor pozdrawia...

BALLADYNA

Zdruw?

GRALON

Zdruw jak malina.

BALLADYNA

Czy mąż ci kazał taką osłodzoną

Pżynieść odpowiedź?...

GRALON

Graf dał polecenie,

Abym tę skżynię z pieczęcią czerwoną

Pżyniusł do zamku, i nakazał żenie,

Tobie, grafini, abyś nie ruszała

Pieczęci jego ni kłudek u wieka,

Aż sam powruci...

BALLADYNA

Bogdajbym skonała,

Jeśli rozumiem głos tego człowieka!

Powtuż.

GRALON

Graf Kirkor...

BALLADYNA

Wiem. — Ale dlaczego

Skżynię okutą i pżysłaną w daże

Kazał mi hować aż do dnia sądnego

Zamkniętą?...

GRALON

Muwił pan: «Bo ja tak każę...»

Nic więcej...

BALLADYNA

Głupcze! Twoją głowę ciasną

Nosisz na karku w skorupie blaszanej,

Aby w niej wruble, jak w dziurawym garku,

Gniazda winęły. — Skżyni okowanej

Nie ruszać? Ha! ha! w Kirkora podarku

Widzę nieufność, nie zaś wierną miłość.

Ty podły hłopie,

do Gralona

hoć długa zażyłość

Łączy cię z panem, nie miałbyś odwagi

Ruszyć tej skżyni? bo ty hłosty, plagi

Czujesz na gżbiecie... Ale ja! małżonka,

Jeżeli zehcę... Gdyby mi szepnęła

Muha... ha, gdyby cihego skowronka

Głosek podszepnął: «Otwuż», a od dzieła

Szatan odpędzał ognistymi skżydły,

To wiesz ty, podły służalcze obżydły,

Że wola moja?

KOSTRYN

Grafini...

BALLADYNA

Ty może

Hcesz pżypominać, że muj mąż ma prawo?

Więc nieh doświadcza! co mi tam... Muj Boże,

Gdybym ja była jak inne ciekawą,

To... Ale wy mnie nie znacie, pżysięgam!

Ja tak trwożliwa, że nawet w ogrodzie

Po jabłko z dżewa upadłe nie sięgam.

Jeśli mąż zehce, o hlebie i wodzie

Żyć będę, zawsze wesoła, jak wrona

Na cudzym płocie. Anim teraz w złości.

Masz, stary,

do Gralona

oto złotuwka czerwona,

Weź ją i pżepij albo pżegraj w kości,

I goń za panem; powiedz, że go czekam

Z niecierpliwością, że łzy po nim ronię;

Że jedwabiami złotymi wywlekam

Szarfę dla niego. Gdzieżeś ty, Gralonie,

Odjehał pana?

GRALON

W nadgoplańskim boże.

BALLADYNA

Nie zatżymywał się nigdzie po drodze?

GRALON

U pustelnika stanął w celi.

BALLADYNA

Boże!

U pustelnika... Muw — ja ci nagrodzę

Za każde słowo garścią złota — ale

Hcę wiedzieć wszystko... rozumiesz? Wspaniale

Nagrodzę ciebie, ale muw otwarcie.

Hoćby co było okropnego — powiedz...

GRALON

W boże pżez głuho zarosły manowiec

Pan jehał pżodem na koniu lamparcie,

A my gęsiora jehali za panem...

Wtem nagle pański koń dał w gurę słupa,

Jakby się spotkał z ognistym szatanem.

A pan graf z konia żekł: «Czuć w lesie trupa...»

BALLADYNA

z pżerażeniem

I z konia zsiadł... i...

GRALON

Kżyknął: «Za mną służba!»

I pieszo z mieczem pod wieżbę poskoczył.

Na mhu trup leżał — a piersi mu toczył

Wianek żelaznyh gadzin...

BALLADYNA

O!!!

GRALON

«To wrużba

Naszej wyprawy — żekł graf. — Oto leży

Pżed nami ścierwo zabitego tura».

BALLADYNA

oddyhając

Ah!

GRALON

«Dobra wrużba dla mężnyh ryceży» —

Muwił graf Kirkor... my kżyknęli: «Hurra!»

I znowu na koń...

KOSTRYN

Muwiłeś, Gralonie,

Że trup pod wieżbą? a na białym łonie

Trupa żelazne leżały gadziny?

GRALON

Na ścierwie tura.

KOSTRYN

Nieszczęśliwa łania!

GRALON

To był tur samiec.

KOSTRYN

Gdzie wieżba się kłania?

Ponad strumieniem? gdzie rosną maliny?

Wszak tak?...

GRALON

Tak, panie.

KOSTRYN

Blisko starca haty?

GRALON

Tak...

KOSTRYN

I ty muwisz, że tur rosohaty

Leżał pod wieżbą?

GRALON

Tak.

KOSTRYN

Pżysiąż!

GRALON

Dlaczego?

KOSTRYN

Bo ja pżysięgnę na szatana złego,

Że nie tur... ale... Broń kłamstwa żelazem!

do Balladyny, dobywając miecza

Tego człowieka tżeba zabić.

BALLADYNA

z pomięszaniem

Tżeba.

KOSTRYN

napadając

Broń się!

GRALON

broniąc się

Co znaczy?

Biją się — Balladyna zdejmuje miecz ze ściany i zahodząc z tyłu, zabija Gralona.

BALLADYNA

Masz!

GRALON

O jasne nieba!

Zbrodnia!!!

kona

KOSTRYN

Grafini, napadliśmy razem

Na tego starca: czy wiesz, co to znaczy?

BALLADYNA

Wiem! o muj Boże!

KOSTRYN

Ja biorę połowę

Twojego strahu, tajemnic, rozpaczy.

BALLADYNA

Co teraz robić, Kostrynie?

KOSTRYN

Mieć głowę...

KONIEC AKTU TŻECIEGO

Akt czwarty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT CZWARTY

SCENA I

Sala w zamku Kirkora. — Uczta. — Pżez okna widać błyskawice. Grabiec ubrany jak krul siedzi na pierwszym miejscu. — Balladyna, Kostryn, Szlachta, Służba zamkowa; Chochlik i Skierka stoją za kżesłem Grabka.

JEDEN ZE SZLAHTY

Zdrowie jasnego krula!

GRABIEC

do Chochlika

Podziękuj, ministże.

CHOCHLIK

ze śmiesznym gestem

Krul dziękuje.

GRABIEC

Muj błaźnie, każ, nieh pieczomistże

Pżynoszą nowe danie...

SKIERKA

Już kuhta zamkowy

Nie ma nic na pułmisek prucz cielęcej głowy,

Lecz ta, niedopieczona, na krulewskim karku.

GRABIEC

Widziałem dwa hodzące pawie na folwarku,

Upiec je i dać na stuł, ja poczekam na nie.

KOSTRYN

Służba! pżed jasnym krulem, na ostatnie danie

Postawcie złotnikami napełnioną tacę.

GRABIEC

biorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce — a potem napełnia kieszenię

Ministże, za rok usług z gury ci zapłacę,

A nie dżyj tak poddanyh; tobie, miły błaźnie,

Za tysiąc żartuw, złotnik: spraw nam śmiehu łaźnię!

Sobie także za ciężkie płacę panowanie.

A to — to mi showajcie jutro na śniadanie...

BALLADYNA

Honor to dla mnie, że gość tak dostojny

Raczył nawiedzić muj zamek i stoły.

Pijcie, panowie!

do Kostryna, ktury ją za rękę ściska, muwi ciho

Hłopcze! siedź spokojny,

Na Boga! patżą — odgadną — zginiemy.

do innyh

Pijcie, panowie! Panie Chrząszcz z Jemioły,

Pij waść. — Dlaczego pan Gryf siedzi niemy?

Proszę wynaleźć wesołą rozmowę.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Muwmy o herbah.

GRABIEC

Ja mam w herbie krula —

Złote tżewiki, koronę i głowę.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Ja mam dwie tżaski.

DRUGI ZE SZLAHTY

A ja mam puł ula.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

A ty, grafini?

BALLADYNA

Ja?...

KOSTRYN

Pani! wszak byłaś

Księżniczką możnej Trebizonty.

GRABIEC

Proszę!!!

Najświętsza Panno! co ty narobiłaś

Książąt na ziemi! Miałaś aśćka grosze?

BALLADYNA

Ja? — o! wspomnienie! Wuj nielitościwy

Wygnał mię z państwa, zagrabił dzielnicę;

Pżez niego bracia moi krulewice

Zamordowani.

GRABIEC

Proszę! co za dziwy!

Kto by uwieżył?...

BALLADYNA

I mnież odmuwicie

Wiary? — nie proszę o pożałowanie.

Ah ja szczęśliwsza, ja uniosłam życie;

Lecz matka moja! — Matkę moją, panie,

Zamurowano w pałacu framudze.

GRABIEC

Biedna stażyzna!

BALLADYNA

Ale ja was nudzę

Opowiadaniem tego, co mię boli.

Proszę pić! proszę! Gdzie krajczy? podstoli?

Nieh daje wina... Wy czar dolewajcie,

Bądźcie weseli...

GŁOS SŁUGI

za kulisą

Stuj, matko!

GŁOS WDOWY

za kulisą

Puszczajcie!

BALLADYNA

Gdzie ja się skryję?

WDOWA

wpada pżebijając się pżez służbę i staje śrud sali — dygając pomięszana

Kłaniam pięknie, moi

Ryceże. — Curko! ha! to się nie godzi

Zapomnieć o mnie.

BALLADYNA

Co się babie roi?

Co to za stara kobieta?

WDOWA

Wy młodzi

Hulacie? dobże. — Ale też o matce

Warto pomyśleć. — A to mnie jak w klatce

Zamknięto — stara czeka, czeka, czeka —

Ani pżysłała kawałeczka hleba.

A to głud, curko! A pżynajmniej mleka

Kropelkę dajcie — wszak tu manna z nieba

Padać nie będzie dla biednej staruszki.

BALLADYNA

Co to się znaczy? to jakaś szalona.

WDOWA

A daj mi, curko, te złote dzbanuszki,

Matce się pić hce.

BALLADYNA

Czemu tu wpuszczona

Ta stara?...

KOSTRYN

Wziąć ją! idź z Bogiem. — Muj krulu,

To obłąkana.

WDOWA

do Balladyny

A powiedz: matulu

Do twojej matki, nie nazywaj: stara —

Stara, ta stara —

BALLADYNA

Wziąć ją! wyprowadzić!

GRABIEC

Ha! ha! ha! — jaka to hłopska maszkara,

Dajcie jej pokuj: tżeba ją posadzić

Z nami do stołu.

WDOWA

To mi to pan dobry!...

Widzicie! dajcie ławkę, nieh usiędę.

Tak, tak, tak tżeba, muj ryceżu hrobry,

Czcić starą matkę. — Czy to ja upżędę

Piękniejszą sobie suknię z pajęczyny?

To wina mojej kwoczki Balladyny,

Że ja w łahmanah, rada czy nierada.

Nieh się nie dziwi żaden z was acanuw,

Że ot

pokazując na suknie

nie złoto, lecz kilka łahmanuw

Ze staryh kości na proszek opada;

Proszę wybaczyć curce mojej...

BALLADYNA

Piekło!

Jak tu wpuszczono tę żebraczkę wściekłą?

Powiedz, jak weszłaś do złotyh pokoi?

Ja ciebie nie znam...

WDOWA

O! święci anieli!

Nie znasz?... ty matki nie znasz? matki twojej?

GRABIEC

Ha! ha! ha! — uszy krulewskie weseli

Taki rozhowor...

WDOWA

Powtuż, curko, śmieléj,

Ty matki nie znasz? twojej własnej matki?

BALLADYNA

Czy wy ją znacie, panowie? powiedzcie,

Co to za wiedźma?

WDOWA

Świećcie mi! ah świećcie,

Niebieskie gwiazdy! — Wy mi bądźcie świadki,

Jeśli z was ktury ojcem?... O ty jędzo!

Ah okropnico curko! to ja ciebie

Nie znam.

BALLADYNA

do Kostryna

Każ, nieh ją za wrota pżepędzą,

Szczeka za głośno.

WDOWA

Urodziłam z siebie

Trumnę dla siebie — o Boże! muj Boże!...

Służalce na znak dany pżez Kostryna hwytają za ręce.

Puszczajcie! curko! nieh pomyśli — curko!...

O curko! pomyśl — ale tam na dwoże

Ciemno, deszcz pada, a piorun pod hmurką

Czeka na siwy muj włos, by udeżył.

Patżaj pżez okno — grom nie będzie wieżył,

Jak mię zobaczy samą w taką bużę,

Że ja nie jestem jaką zabujczynią,

Co się po nocy błąka...

Ciągną ją na znak gniewliwy Balladyny.

Powiem hmuże,

Nieh bije w zamek gromem! Nie targajcie,

Ja pujdę sama. — Świat teraz pustynią

Dla starej matki...

BALLADYNA

Hleba kawał dajcie.

WDOWA

Bodaj cię hleb ten zadławił! zadławił!

O! nie targajcie; bo i tak podarta

Sukienka moja — wiatr się będzie bawił

Z łahmanem starej matki. O! to czarta

Curka; nie moja! nie moja! nie moja!

wyhodzi — wyprowadzona pżez służbę

BALLADYNA

po długim milczeniu

Czemuście smutni? Wszak pod uczty koniec

Ludzie szczebiocą, co język pżyniesie.

A wy milczycie jak w zamczysku zbuja?

Słyhać tętent.

Co to za tętent?

SŁUGA

Pżybył grafa goniec.

BALLADYNA

Nieh wejdzie...

Goniec whodzi.

Jakie od męża nowiny?

GONIEC

Pan graf pozdrawia...

BALLADYNA

A kiedy z powrotem?

GONIEC

Buża go w bliskim zaskoczyła lesie.

Konie ognistym pżerażone gżmotem

Gżęzły po bagnah; sosny się jak tżciny

Gięły z okropnym hukiem i łoskotem.

Nie można było dotżeć do zamczyska,

I pan graf czeka w pustelnika celi,

Aż się ta buża wygżmi i wybłyska.

BALLADYNA

Cożeście z panem nowego widzieli?

GONIEC

Pan graf pomyślnej dokonał wyprawy.

Zaledwieśmy wjehali w gnezneńskie ulice,

Koło czerwonej bramy spotkaliśmy orszak

Ryceży uzbrojonyh; na ih czele Popiel

Jehał konno. Koń jego dumny piął się nieraz

I zawieszał w powietżu żelazne kopyta

Nad głowami pokornie klęczącego ludu.

Wtem Kirkor — ktuż by myślał? Kirkor samotżeci

Hwyta dłonią koniowi krulewskiemu cugle

Kżycząc: «Srogi tyranie! tżema zabujstwami

Doszedłeś aż do tronu: idź w piekło!» To muwiąc

Mieczem rozciął pżyłbicę ukoronowaną

I za szaty hwyciwszy podniusł, wstżąsnął trupa

I ludowi pokazał. Lud zrazu oniemiał;

Potem w niebo ogromnym udeżył okżykiem,

Nie można było wiedzieć, pohwalał czy ganił.

Nagle się cały ku nam żucił szumną falą,

Hwila — a już nas jako tży maleńkie mruwki

Zalał, stżaskał, zdruzgotał. Kirkor jedną ręką

Tżymał trupa, a drugą swuj miecz zakrwawiony.

My zaś, jego ryceże, pełniąc rozkazanie,

Mieczuw nie dobywali. Wtem tłok ludu, jako

Bałwan żucony wiatrem, zniżył się kolanem

Pżed olbżymią postawą Kirkora i wołał:

«Nieh żyje ludu mściciel! Kirkor krul nieh żyje!»

BALLADYNA

Co muwisz? Kirkor krulem?

GONIEC

Racz końca wysłuhać.

Gdy lud głosił go panem, Kirkor miecz błękitny

W trupiej ocierał szacie; widać, że głęboko

Dumał, jakimi słowy myśl wyrazić zdoła.

Na koniec żekł: «O! Lachy, ja nieznany ryceż,

Nie mogę pżesławnemu władać narodowi;

Com uczynił, czyniłem nie dla wyniesienia

Głowy mojej, czyniłem to dla szczęścia ludu.

Jam stwożony do ciszy wiejskiej i prostoty,

Dla mnie za ciężką nawet była godność grafa,

I zniżyłem ją szczeblem, pojąwszy w małżeństwo

Zamiast jakiej krulewny ubogą hłopiankę;

Ona zamiast herbowyh znakuw połączyła

Z herby moimi dzbanek pełny malin; ona

Niepodobna krulowej; ani państwa pany

Zehcą hłopianki dzieciom na pżyszłość podlegać».

BALLADYNA

Niegodne kłamstwo! kłamstwo! to kłamstwo!...

GONIEC

I dalej

Kirkor tak żecz prowadził: «Ogłoście po kraju

Bezkrulewie; a kto się na zamku pokaże

Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,

Koroną, w kturej znany brylant »żmije-oko«

Między dwoma rubiny na tżeh perłah leży,

Tego krulem obieżcie». Lud zgodnym okżykiem

Pżyzwolił na tę mowę i osierocony

Czeka, aż się ukaże krul, dziedzic korony.

GRABIEC

na kturego wszyscy patżą

Czemu ci ludzie patżą na mnie jak gawrony?

SZLACHTA

Klękajmy wszyscy pżed tym ukoronowanym,

On krulem...

GRABIEC

Co? ja krulem? gdybym nie był pjanym,

Upiłbym się z radości. Los głupi jak rura!

Wyskoczyłbym ze skury, gdyby moja skura

Nie była teraz skurą krulewską.

SZLACHTA

Żyj długo...

GRABIEC

Sto lat! Sto lat żyć będę; wziąłem skurę drugą

Jak wąż — jak wąż, panowie, mam oko z brylanta.

Puściłbym się po sali z grafinią kuranta,

Gdyby nie godność, prawda? ktura siedzieć każe.

Tak się w muj tron złocisty krulowaniem wrażę,

Że nie oderwą ludzie od tronu człowieka.

Proszę! co za dziw!

BALLADYNA

do Kostryna

Słyszysz, jak buża się wścieka?

Dzwonią deszczowe rynny.

W tej okropnej buży

Słyszę głosy płaczące...

KOSTRYN

To kżyk nocnyh struży.

BALLADYNA

Nie, to są jakieś głosy inne, jęk ze świata

Umarłyh. — Lej mi wina. Wszystko tak się splata,

Że hyba się powiesić.

GRABIEC

Teraz po obiedzie

Tżeba wymyślić wesołą zabawę.

Każcie tu wpuścić kuhenne niedźwiedzie,

Co kręcą rożnem; nieh tańczą.

JEDEN ZE SŁUG

Kulawe,

Pan graf podstżelił je...

GRABIEC

do Chochlika

Więc ty, ministże,

Weź moje berło wieżbowe i na nim

Graj jak na dudzie — a zatykaj bystże

Dziurki palcami, jeśli pomysł nowy,

Dążący prosto ku uszczęśliwieniu

Pżyszłyh poddanyh, wypsnie ci się z głowy

Pżez głupie wrota. Słuhajcie w milczeniu...

Graj!

CHOCHLIK

Co grać, panie?

GRABIEC

Kładź palce na dziury,

Te berło z mojej wykręcone skury

Wie, co ja lubię.

SKIERKA

Graj! ja do wtoru

Zawołam eha ciemnego boru,

Co żecz widziały.

Chochlik gra na flecie smutną pieśń wiejską, a zmieszane głosy w powietżu poczynają śpiewać.

ŚPIEW

Obie koha pan;

Obie wzięły dzban:

Ktura więcej malin zbieże,

Tę za żonę pan wybieże.

Ha!... ha!...

Pieśń niknie jak eho.

BALLADYNA

Co to się znaczy? kto śpiewał i taką

Pieśń skończył śmiehem?

KOSTRYN

Cyt... to pżywidzenie!

BALLADYNA

Ktoś śpiewał...

do Chochlika

Proszę, graj —

do Kostryna na stronie

A ty, Kostrynie,

Patż w tważe ludzi, a jeśli dostżeżesz,

Z kturyh ust wyjdzie pieśń, powiedz; obmyślę,

Co z tym człowiekiem stanie się...

do Chochlika

Dudażu,

Zagraj mi jeszcze wieśniaczą balladę

I obudź eha wiszące nade mną

W kopule sali. — Objaśnić pohodnie.

Chochlik gra.

ŚPIEW DUHUW

Tobie szatan struż

Włożył w rękę nuż;

Siostra twoja rwie maliny.

A ty? a ty? Nuż twuj siny

Poczerwieniał krwią... O!

Pieśń kończy się ehowymi jękami.

KOSTRYN

Pżestań, grafini mdleje.

BALLADYNA

Nie... ja żywa...

Śpiewajcie... jeszcze. — Objaśnić pohodnie...

Chochlik gra.

ŚPIEW DUHUW

Na twej czarnej brwi,

Niby kropla krwi.

Kto wie, z jakiej to pżyczyny?

Od maliny? lub kaliny?

Może... ha!...

Pieśń kończy się ehem.

BALLADYNA

daje znak ręką

Dalej...

JEDEN Z PANUW

Co znaczy takie obłąkanie

W oczah grafini? Czy prosta piosenka,

Kturą wieśniacy pży grabionym sianie

Nucą na fletniah, tak ją biedną nęka?...

BALLADYNA

Dalej!...

JEDEN Z PANUW

Obudźcie tę kobietę bladą.

Ona zasnęła i śpi z otwartymi

Oczyma...

KOSTRYN

do nieruhomej Balladyny

Pani!...

JEDEN Z PANUW

Rozkaż, nieh ją kładą

W gorące łoże, skościała jak drewno...

Grom bije głośny... Balladyna budzi się.

BALLADYNA

Co ze mną było?... Jak ja okropnymi

Sny pżerażona.

do Kostryna

Słuhaj ty... ja pewno

Gadałam we śnie. Czy we śnie gadałam?

KOSTRYN

Nie...

BALLADYNA

Bogu dzięki. Ale gdy ja spałam,

Wyście musieli rozpowiadać głośno

O czym okropnym?

do gości

Proszę, pijcie! — widzę,

Że lepiej zrobię usiadłszy za krosno

Niż pży puharah.

GRABIEC

budząc się

Pżepraszam, panowie.

BIESIADNICY

Za co?

GRABIEC

Pżepraszam i bardzo się wstydzę,

Że byłem zasnął.

pije

Zamku pana zdrowie!

BIESIADNICY

Zdrowie Kirkora!

GRABIEC

Podściwy! podściwy!

Zamiast panować woli jeść maliny.

Każcie, nieh jaki leśnik lub myśliwy

Pujdzie do boru i malin pżyniesie.

BALLADYNA

Straszne zahcenie...

GRABIEC

W podzamkowym lesie

Muszą być słodkie maliny i duże,

I smakowite, skoro Kirkor woli

Dzban takih malin niż meszty papuże

I płaszcz krulewski. — Każ, nieh nam podstoli

Malin dzban poda na pokosztowanie.

BALLADYNA

Odwagi!... nic się gorszego nie stanie.

Słyszałam eha grobowyh rozwalin,

Ujżę, czy więcej prucz słuw co wyżucą

Wzruszone groby. — Malin! dajcie malin!

Pokazuje się cień biały Aliny z dzbankiem malin na głowie.

Czułam cię dawno w powietżu — a teraz

Widzę. — Jak błyszczą oczy twoje — biała!

Ja się nie lękam — widzisz — ale ty się

Nie zbliżaj do mnie...

PIERWSZY ZE SZLAHTY

O czym ona gada?

BALLADYNA

Muw ze mną pżez stuł. — Nieh mi jaki człowiek

Da rękę — ja się boję —

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Czy słyszycie,

Jak ząb jej dzwoni o ząb z pżerażenia?

BALLADYNA

Idź... potępiona — odnieś, skąd pżyniosłaś

Ten dzbanek pełny czegoś, co się rusza,

Jak to, co w grobie. — Czy powieszonego

Na zamku wieży pżed latami trupa

Cień padł do sali i stoi na nogah

Nie oddyhając... — O! precz... widmo białe

Zarżniętej —

Cień znika.

PIERWSZY ZE SZLAHTY

Jaka woń malin! czujecie?

DRUGI ZE SZLAHTY

Powietże pełne malin...

BALLADYNA

padając

O! umieram!

KOSTRYN

Wody!... hej wody! Ja szaty rozdzieram,

Lejcie tu na pierś — nieh służebne wnidą.

Whodzą kobiety.

Wynieście panią...

Wynoszą Balladynę.

Raczcie wstać od stołu,

Pohodnie gasną. Napełnia ohydą

Ten stuł splamiony, resztki hleba, wołu.

Czy hcecie żucać ogryzione koście

Wzajem na siebie, jak czynią Duńczycy?...

Proszę do komnat. — Wy stoły wynoście;

Wy z pohodniami popżedzajcie krula,

Gdzie dlań usłano w pobocznej wieżycy

Łoże puhowe. — Jutro się rozhula

Zamek i będzie wesoły jak wczora.

Lecz na dziś dosyć... Panowie, spać pora.

Proszę pożucać puhary i ławy —

Jak ciężko Lachy odpędzić od strawy

I od napoju; wiszą by pijawki

Na uszah dzbanka, pży muzyce czkawki.

Podczas tej mowy wynoszą stoły. Grabiec wyprowadzony pżez służbę z pohodniami, za nim wszyscy biesiadnicy i Kostryn wyhodzi ostatni.

SCENA II

Las pżed celą pustelnika. Buża trwa.

Pustelnik i Kirkor.

KIRKOR

Hroń się, starcze, do celi, buża tobie z głowy

Okradnie siwe włosy. Ludzie i zdażenia

Kradną... złodziej płaszcz zedże, a nędza koszulę.

Tżeba wszystkiemu zbrojną ręką się opierać...

Lecz smucisz się za wcześnie — bo ja ci pżysięgam,

Że zginę lub skradzioną koronę odzyskam.

Oto hoć bliski domu, mugłbym za godzinę

Z ust żony pocałunkuw tysiąc wziąć na drogę

I napić się jak ptaszek w rużanym kielihu,

Dziobiąc rosy perełki: wolę tej rozkoszy

Zaniehać, a do Gnezna zaleciawszy nocą,

Lud zebrać — i obwieścić wszystkiemu gminowi,

Jakoś ty, dziedzic prawy, bezecną kradzieżą

Dobra twego postradał. Potem zaś trębaczom

Każę głosić po kraju i mieście, że kto się

O tron Lachów zgłaszając pojawi na zamek

Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,

Temu ja fałsz zażucam; takiemu na czole

Mieczem wypiszę słowo zasłużone: złodziej...

Mudl się więc za mnie, starcze, aby mi Bóg żywy

Dał zwyciężyć na szrankah — i czekaj z powrotem.

PUSTELNIK

Nieh cię Bóg błogosławi.

KIRKOR

klaszcze

Whodzi Żołnierz.

Wsiadać na koń! lotem

Tżeba spieszyć do Gnezna.

Ryceż wyhodzi.

PUSTELNIK

Słuhaj! ja ci radzę

Wruć do zamku, odpocznij, po dalszej rozwadze

Obaczysz, co pżedsięwziąć.

KIRKOR

Ja, starcze, leniwy,

Dzisiaj odrobić hcę całą pańszczyznę;

A odrobiwszy całą, żyć szczęśliwy

Z drogą małżonką. Całą ci ojczyznę

Włożę na barki; a gdy będziesz dźwigał

Żeczy i ludzi, to ja się zakopię

W zamku spokojny... Niehby mi dościgał

Sad owocowy, niehbym małe hłopię,

Dzieciątko moje, na rękah kołysał,

O to się modlę... Ty mi zaś co roku

Z tronu do haty listy będziesz pisał.

Niehaj raz na rok spadnie mi z obłoku

Biały gołąbek i pod skżydełkami

Pżyniesie powieść, pełną tyh wielkości,

Co budzą uśmieh i sen pod lipami

Dają smaczniejszy... Krul mi pozazdrości

Żony i dziecka, i lipy, i hłodu,

I snuw pod lipą — i złotego miodu. —

Żegnaj mi! żegnaj! Nim słońce zaświeci,

Będę w stolicy. Hop! hop! na koń, dzieci!

Kirkor wyhodzi. Słyhać tętent oddalającyh się.

PUSTELNIK

sam

O Boże! Boże! Wolę, nieh do Gnezna wraca,

Niżby miał do tyh piersi szlahetnyh pżycisnąć

Krwawą swoją małżonkę. Bogdajbyś ty nigdy

Nie znał, Kirkorze, z jakiej matki się urodzą

Dzieci twoje. Bogdajby za pierwszą nagrodę

Bóg uczynił cię wdowcem, nim ojcem uczyni.

Słyhać głos Wdowy.

WDOWA

za sceną

Biedna ja! biedna!

PUSTELNIK

Co to za wołanie

Tak pełne płaczu?

WDOWA

za sceną

O biedna ja! biedna!

Wdowa whodzi jak ślepa, szukając drogi ręką.

PUSTELNIK

Jakaś kobieta, jak łahman w łahmanie,

W noc tak okropną, ślepa, sama jedna!

do Wdowy

Skąd, moja matko?

WDOWA

Matko? O! na Boga,

Tak nie nazywaj, curko niegodziwa!

Matka? psia matka!

PUSTELNIK

Skąd idziesz, uboga?

WDOWA

Ja nie uboga. — Siwa, siwa, siwa,

Jak gołąbeczek. — Nie wiesz, co się stało?!

Grafini, moja curka, wielka pani,

A ja na wietże z głową taką białą

Muwię piorunom: «Bijcie! bijcie we mnie!»

I nie hcą słuhać... A w zamku zebrani

Pijaki sobie winszują wzajemnie,

Że curka moja pije, wielka pani. —

Czy ty rozumiesz? — Ma zamek i wieże —

Grafini —

PUSTELNIK

Jak się curka twoja zowie?

WDOWA

Zowie się curką. Ale ja nie wieżę,

Ażeby ona miała oczy w głowie,

Oczy, co płaczą. — W taką zawieruhę,

W takie pioruny, na deszcz wygnać matkę!

Co ją karmiła, co piersi ma suhe,

Starością suhe — a włos taki biały,

Jak co świętego.

PUSTELNIK

Hodź pod moją hatkę,

Ty drżysz od zimna! hodź!

WDOWA

I zamek cały

Do niej należy, wielki jak puł świata...

Widzisz!... Grafini?!

PUSTELNIK

Hodź!...

WDOWA

Tu będę czekać;

Czy curka moja wie, gdzie twoja hata?

A kto wie? może, jak pies zacznie szczekać

Na jaki łahman, to wspomni o matce

I każe szukać po świecie. — Być może!

Wszak Bóg ma litość!

PUSTELNIK

Hodź! pżepłaczesz w hatce

Tę noc bużliwą, a gdy błysną zoże,

Ja cię powiodę do wielkiego krula;

Do nug się żucisz, błagając o litość

I...

WDOWA

Powiem — jemu:... «Ja biedna matula

Do nug się żucam.

klęka

Krulu! złoty panie!

Każ curce, ktura ma złota obfitość,

Niehaj mnie koha».

wstaje

A krul z tronu wstanie

I zaprowadzi mnie do serca curki.

O! o! o!

płacze

Wiesz ty, za szkapleża sznurki

Wieszałam się na sośnie skżypiącej, za garło,

Dżewo się ułamało...

Głupia — ślepa, wybrałaś gałązkę umarłą,

Gałązkę — curkę dżewa. — Żelazna gadzino,

Nie zlitowałaś się ty matki wdowy?

A ja by żyła hleba okruszyną

W twoih pałacah! Niehby twoja ręka,

Sypiąc gołąbkom w trawę żer perłowy

Nie odganiała od pszenic ziarenka

Zgłodniałej matki. — Wygnać w las! na buże!

Wypędzić matkę! — Upadłam w kałużę

I grom czerwony wyjadł z powiek oczy,

Wyjadł do szczętu...

PUSTELNIK

Oślepłaś?...

WDOWA

Muzg toczy

Okropna ciemność. Miałam pżed wieczorem

Tyle światłości, że mogłam za borem

Rozrużnić białe słońce od księżyca;

A teraz...

Błyska.

PUSTELNIK

Jak to? i ta błyskawica

Nie świeci tobie?

WDOWA

Wzrok ludzi nie stżeże

Od Boga ręki — co mi dziś po wzroku.

A wiesz ty?... wiesz ty, że ja teraz wieżę,

A nie wieżyłam dawniej — że co roku

Ptaszki jaskułki, nim pujdą za może,

Stare, zgżybiałe, biedne matki — duszą.

Tak, tak, tak... ludzie prawdę muwić muszą.

Żebżąc po świecie, piosenkę ułożę;

Groszową piosnkę o jaskułkah czarnyh,

Co duszą matki — proszę! w ptaszkah marnyh

Taka nielitość! Wygnać matkę starą,

Głodną, na cztery wihry, targające

Za siwe włosy.

PUSTELNIK

Podściwyh tysiące

Padają na tym świecie złyh ofiarą.

Gdybym ja ciebie wziął za nieszczęść świadka...

WDOWA

To i ty matka... i ty także matka?

Nie pujdę z tobą, bo się będziem kłucić

O piękność imion naszyh curek — moja!

Ah gdybyś ty mię z grobu hciał occucić,

Wołaj: «Bladina». — Pujdę szukać zdroja

I pić jak wruble, zadzierając głuwkę

Do Pana Boga — dzięki Mu, dał wody.

śpiewa mrucząc

Stara miała jedną kruwkę

I hacinę, i ogrody,

I dwie curki...

odhodzi w las

PUSTELNIK

Po kraju całym szukać każę

Tej matki — i okropny sąd wydam na dziecko.

odhodzi do celi

SCENA III

Noc — błyska. — Sala bez światła w zamku Kirkora.

Skierka i Chochlik wyhodzą z dżwi, kturymi wyprowadzono po uczcie Grabka.

SKIERKA

Nasz pan usnął tam na wieży

I śpi głęboko; ja lecę,

Nim się ta buża uśmieży,

Kąpać się w błyskawicah.

CHOCHLIK

Ja wyprawiam hecę

W stajni, gdzie nad wrotami nie pżybito sroki.

Czy wiesz, że na tej wieży puhacz jednooki

Zaprosił mnie na ucztę; będzie patżał kżywo,

Jeśli pogardzę udem zadziobanej myszy.

SKIERKA

Ja matkę bociana siwą

Lecę nakarmić; nie słyszy

Na prawe uho i ślepa;

Wczora od hłopskiego cepa

Uratowałem niebogę...

Polecę, czekać nie mogę.

W taką bużę biedna stara

Może z pżestrahu umarła.

CHOCHLIK

Co to za stuk?...

SKIERKA

To buża dżwi zawarła.

CHOCHLIK

Cyt... ktoś idzie...

SKIERKA

Jakaś mara

W bieli... pżez okno wylecę...

wylatuje pżez okno

CHOCHLIK

Za nim! na koniah w zamku wyprawować hecę.

wylatuje

SCENA IV

Sala taż sama.

BALLADYNA

sama whodzi w nocnym ubioże z nożem w ręku

Nie mogłam spać, nuż leżał pży mnie, wzięłam...

W koszuli — wstyd! gdyby cię kto zobaczył

W koszuli z nożem w ręku? — Jak tu ciemno!...

idzie ku wieży

Cyt!... jakiś szmer? — Wiatr mi zagasił świecę...

To pżywidzenie — nic nie słyhać, zamek cały

Głęboko śpi... Lecz jeśli śpi ten człowiek

Z otwartą tak powieką?... to co? to co?

Jeżeli dziś nie zrobię żeczy, jutro

Żałować będę, wiem, żałować będę.

Wiatr zamknął za mną dżwi, a ja myślałam,

Że jaki ciemny duh zamykał za mną;

I dotąd nie spojżałam w tamtą stronę,

Jakbym się bała spotkać z czym okropnym.

ogląda się

A widzisz, nie ma nic, nic nie ma. Ciemne

Powietże, mgła; żadnyh nie widać mar.

Błyska.

Wszelki duh Boga hwali! Jaka to była

Błyskawica czerwona! jak wszystkie ściany

Widziałam białe. — Cyt. — Nie słyhać nic —

Spiesz się! — Lecz jeśli żar błyskawic lunie

Na moją tważ, gdy będę z nożem stała

Nad nim; to co? — Ogień pokaże tobie

Miejsce, gdzie masz udeżyć. — O! błyskawice,

Stwużcie czerwony dzień na łonie nocy,

Bądźcie mojego czynu słońcem. — Idę.

wyhodzi na wieżę

SCENA V

Sala taż sama.

KOSTRYN

whodzi zbrojno z dobytym mieczem

Dżwi otwożone. Teraz mię, Fortuno,

Prowadź i pomuż ze złotego cielca

Jak Jazonowi złote obciąć runo,

A ja pżysięgam, że hoć syn wisielca,

Będę na tronie jako syn książęcy;

Dziś sługa gorszyh, jutro pan tysięcy

Lepszyh ode mnie. — Cyt. — To puhacz huczy

Na wieży zamku. — Idźmy na drabinę —

Wszystko gotowe. Mam pęk cały kluczy

Od bram zamkowyh, płahtami obwinę

Konia podkowy — i z ową koroną

W pohmurnej nocy jak duh czarny zginę;

A co nad wszystko, z cudzołożną żoną

Rozbrat na wieki. O! szatanie, prowadź!

hce iść na wieżę i we dżwiah spotyka się z powracającą Balladyną

Kto to?

cofa się z pżestrahem

BALLADYNA

Ja.

KOSTRYN

Sama — w ciemnościah — co znaczy?

Słyszałem jakiś jęk, szedłem ratować.

BALLADYNA

Pżynieś mi światła; nieh światło zobaczy,

Jak ja okropnie muszę być czerwona.

Skończyłam. — Kogo ty ratować hciałeś?

Już zdaje mi się, że ta buża kona,

Ustało błyskać. — To i ty słyszałeś

Ten jęk okropny?... aż tu było słyhać?!

To dziwnie! Kiedy pżestawał oddyhać,

Raz westhnął. — Idź ty po światło, Kostrynie,

Idź na duł.

Kostryn wyhodzi.

Dziwnie krew pahnie ode mnie...

Stało się — stało; teraz nadaremnie

Żałować żeczy. Stało się — pżeminie.

Z nas wszystkih kiedyś będą takie trupy. —

Świecy! — muj cały zamek za błysk świecy!

Kostryn whodzi bez światła.

KOSTRYN

Wszystko śpi w naszej ceglanej fortecy,

Nawet zagasły latarniowe słupy

Pży bramie zamku. Czy służbę rozbudzić?

BALLADYNA

Nie budź nikogo; musiałam zabrudzić

Ręce po łokieć. Dziwną pahnę wonią.

KOSTRYN

Wzięłaś koronę?

BALLADYNA

Nie... stuj, pujdę po nią.

Ja się nie lękam. Wiem, gdzie stoi łoże.

Wyhodzi Balladyna na wieżę.

KOSTRYN

Straszna odwaga. Omal tobie, Boże,

Nie podziękuję, że mi ona kradnie

Czyn ten okropny... Hciałbym na jej czole

Zobaczyć, jaką barwą lwica bladnie.

Balladyna wraca bez korony.

BALLADYNA

Prużno w ciemnościah macałam po stole,

Ten stuł miał jakieś rysy zimnej tważy.

Może to nie był stuł...

KOSTRYN

Ty stuj na straży,

Ja pujdę szukać...

BALLADYNA

Stuj... Nie, idź — wszak ja się

Nie lękam siebie. — Nawet nie żałuję...

Kostryn wyhodzi na wieżę.

Ja wiem, że zwykle Lachom żal po czasie

Zawraca głowy i sen cihy truje.

Może się teraz trup czerwony snuje

Pżed ludzi śpiącyh oczyma, a oni

Pżez sen żegnają kżyżem cihą marę. —

Shodzi po wshodah; jak te szczeble stare

Tżeszczą...

do Kostryna, ktury whodzi z koroną

Znalazłeś... ty coś tżymasz w dłoni?

KOSTRYN

ponuro

Tak.

BALLADYNA

Daj. Nie! nie! nie! nie zbliżaj się do mnie,

Bo będę wołać ratunku od ludzi...

Stuj tam.

KOSTRYN

Co znaczy? muwisz niepżytomnie.

BALLADYNA

Stuj tam, bo kżyknę, zamek się obudzi,

Stuj tam z daleka, aż w tobie pżeminie

Ta myśl... W powietżu ją czuć... o! Kostrynie,

Hciałeś mię zabić, serce twoje biło

Głośno, jak moje bije, gdy zażynam.

KOSTRYN

Jeślim to myślał, na wieki pżeklinam

Uw zakąt muzgu, gdzie się urodziło

Szalone dziecko.

BALLADYNA

Hodź tam, do komnaty...

A namuwiemy się po cihu razem,

Co jutro czynić...

Rozwidnia się trohę.

KOSTRYN

Doniosły mi czaty,

Że Kirkor wrucił do Gnezna, żelazem

Grożąc takiemu, co by się z koroną

O tron upomniał...

BALLADYNA

To nic... będę miała

Ludzi i miecze; a za moją stroną

Będzie ta tłuszcza ludzi, omal cała

Karmiona w zamku... Kirkor nie poskromi

Złotego deszczu. — Cyt. —

KOSTRYN

Nic, to na dwoże

Wruble świegocą.

BALLADYNA

Jak to? już dzień? Boże!

Jak biała światłość... mdło mi! mdło mi! mdło mi

KOSTRYN

Idź, pżeśpij szarą godzinę poranku.

Ja sam obudzę, gdy słońce zaświeci;

Staniesz w ryceży uzbrojonyh wianku.

Jakoś to będzie — wojsko nam się skleci.

Daj klucz od skarbu, będę mieżył garcem

Pżekupne złoto.

BALLADYNA

Skończ także ze starcem,

Co mieszka w celi — a nas tylko dwoje

Będzie wiedziało.

KOSTRYN

Ty ciężarna; troje.

BALLADYNA

Jak to? i dziecko noszone w żywocie

Będzie wiedziało? — Idź! — W biednej istocie

Nieurodzonej taka tajemnica.

Ty się najgrawasz? jeśliby tak było,

Jak ty powiadasz — czy ja szalenica

Porodzić żywe? Lecz nie — będzie żyło,

Dziecko nic nie wie...

KOSTRYN

Niehaj moja lwica

Spać się położy — i zbudzi się świeża

Do nowyh czynuw, w pżyłbicy ryceża.

Wyhodzą.

KONIEC AKTU CZWARTEGO

Akt piąty

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

AKT PIĄTY

SCENA I

Poranek na leśnej łące. — Skierka i Chochlik.

SKIERKA

Jak po buży ranek świeży!

Byłem u matki bociana

I nakarmiłem.

CHOCHLIK

Ja na zamku wieży

Ucztowałem u sowy. Gdzie pani Goplana?

SKIERKA

Znuw polecę po rozłogah,

Polecę łąką i borem;

Kwiatki postawię na nogah,

Rozczeszę żyto na gżędzie,

Zatżymam się nad jeziorem,

Zawołam: «Labu, labusie!»

I dwa Goplany łabędzie

Po wud błękitnym obrusie

Pżypłyną do mnie z ajeru;

Garsteczką złotego żeru

Śnieżne ptaszęta pżysypię;

I znuw lecę pod leszczynę,

Gdzie łania Goplany szczypie

Błyszczącą deszczem kżewinę;

I tęczę nad nią zawieszę,

I rużę nad nią rozwinę;

I znowu dalej pospieszę

Na skżydłah babki konika.

Pżypływa tuman mgły rannej, oświecony tęczą; spod bramy koloruw wyhodzi Goplana.

GOPLANA

Hodźcie mnie uścisnąć, aniołki,

Bo Goplana na wieki wam znika.

O! zapłakane fijołki!

Ruże moje, bądźcie zdrowe.

SKIERKA

Co ty śpiewasz?...

GOPLANA

Niestety! niestety!

Piosenkę pożegnania.

SKIERKA

Jeszcze oczerety

Nie gną się od jaskułek, jeszcze dnie wiosnowe.

GOPLANA

Polecę w okropną krainę,

Gdzie sosny i śniegi sine,

Gdzie słońce jak gasnący żar;

Gdzie księżyc jak tważ tyh mar,

Co z grobu wyhodzą na cmentaż.

Anioł kar ze mną popłynie

Kżycząc mi w duszy:

«Pamiętasz o ruż i malin krainie».

Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!

Poplątałam ludzkie czyny

Tak, że Bogu mścicielowi

Tżeba wziąć grom i upuścić

Na ludzkie dzieła i winy...

SKIERKA

My cię nie hcemy opuścić,

Goplano! Goplano! Goplano!

GOPLANA

Puszczajcie biedną wygnaną,

Kiedyś wam o mnie zaśpiewa

Piosenkę obca ptaszyna

Usiadłszy na gałązce płaczącego dżewa.

Bądźcie zdrowi! moja wina,

Że wygnana w pułnoc lecę.

CHOCHLIK

Jeszcze ci w drodze poświecę,

Jak hajduk biegnąc z ognikiem.

GOPLANA

Dziś długim związane szykiem

Na pułnoc lecą żurawie,

Uczepię się tego wianka

I w powietżu się pżepławię,

Jak biedna dziewic ruwnianka

W błękitne żucona fale.

SKIERKA

O biada! o biada! o biada!

GOPLANA

Prużne żale! prużne żale!...

pokazuje w głąb lasu

Tam szarfa żurawi spada

Na łąki błyszczące rosą;

Gdy się żurawie podniosą,

Uhwycę się szarfy końca

I w błękit polecę blada,

Blada jak miesiąc od słońca,

Lekka jak liść, co opada.

Lecz nad mury gnezneńskiemi

Lecąc, zaśpiewam smutne pożegnanie ziemi.

Wyhodzi — Skierka i Chochlik lecą za nią.

SCENA II

Pod murami Gnezna wał.

Kirkor z dobytym mieczem, ze skżydłami orlimi na barkah, whodzi na czele wojska. — Horągwie rozwinięte — trąby grają.

KIRKOR

do Rycerzy

Człowiek, co się o berło Lachów upomina,

Nie hciał wystąpić w szranki; jak podła gadzina

Kryje się, a zebrawszy, co muwię! ten podły

Obietnicami, złotem, zakupiwszy sobie

Mnogih stronnikuw... ryceż z nieznanymi godły,

Walką hce tron owładać i na moim grobie

Stanąć jako na pierwszym szczeblu krulowania.

Mnodzy ryceże nasi (nieh nas Bóg ohrania

Od takiego szaleństwa i takiej ślepoty!),

Mnodzy nasi ryceże pżeszli pod namioty

Jasnego oszukańca, lecz Bóg patży z nieba

W serca ludzkie; nam zdrajcuw pżekupnyh nie tżeba.

Skoro pżybędzie Popiel, po kturego w lasy

Posłałem tżeh ryceży, z orlimi hałasy

Żucimy się na złoty obuz samozwańca.

do Rycerzy stojącyh na murah

Wy zamykajcie bramy... Nieh z każdego szańca

Na pole walki patżą mnogie samostżały!

Gdybym ja pżegrał, zginął, to jeszcze te wały

Długo bronić się mogą... Nieh wam siwe głowy

Pżypomną w hwilę strahu, że mur południowy

Najsłabszy, że tam tżeba postawić mur ludzi.

Ale da Bóg, że miasto jutro się obudzi

Wolne od zgrai łotruw.

RYCEŻE

Zwyciężysz, Kirkorze!

KIRKOR

Jeśli Bóg da... ah! kiedyż ja pżyłbicę złożę!

Kiedyż wrucę do żony? kiedyż ujżę koniec

Krwawym sprawom krulestwa i rozbojom?

JEDEN Z RYCEŻY

Goniec.

Whodzi Goniec kużawą okryty.

KIRKOR

We tżeh wysłani w bory, nie pżyprowadzacie

Pustelnika Popiela?

GONIEC

Okropność!

KIRKOR

Czy w hacie

Nie znaleźliście starca? muw... walka nas czeka.

GONIEC

W celi nie było starego człowieka;

Lecz na skżypiącej gałęzi pżed hatą

Trup jego wisiał na grubym powrozie.

Z białymi włosy i z podartą szatą

Wiher się bawił i trupa kołysał

Jak stara mamka.

KIRKOR

Trąbić po obozie

Hasło do walki! — Los jemu dopisał,

Do śmierci gonił nieszczęściem i zabił

Nieznaną ręką. — Serceś mi osłabił

Twoją powieścią, spraw się dobże w boju. —

Muwisz, że wisiał?

GONIEC

W pustelniczym stroju

Wisiał pżed hatą. Na nieszczęsnym dżewie

Wrona krakała...

KIRKOR

Idźmy! nieh w powiewie

Tańczą horągwie... idźmy! ścisnąć szyki!

Nadzieja w męstwie. — Nieh zaczną łuczniki!...

wyhodzi z wojskiem

SCENA III

Namiot Balladyny.

Kostryn i Balladyna w zbrojah — z hełmami zapuszczonymi whodzą na scenę.

KOSTRYN

Zostań w namiocie, nie wyhodź na pole,

Bo, jak pżeczuwam, wkrutce Kirkorczycy

Walkę rozpoczną. Obuz jego w dole,

A nasz na guże jak gniazdo orlicy.

BALLADYNA

Wiele dusz stanie za hwilę pżed Bogiem.

KOSTRYN

Gdzie młucą żyto, tam plewy z omłotku

Lecą pod niebo. Stuj za gumna progiem

I nie rozplątuj znuw na kołowrotku

Szczero-sumiennym — zaplątanyh pasem

Dziwnej pżeszłości.

Whodzi Żołnierz.

ŻOŁNIERZ

Z okropnym hałasem

Idą do boju szyki Kirkorowe.

KOSTRYN

Krulewiczątko moje, bądź mi zdrowe!

BALLADYNA

Czy zwyciężymy?

KOSTRYN

Siedź, pani, w namiocie.

Niehaj cię prużność nie prowadzi w złocie

Na oczy słońca i na łukuw żądła.

Bogdaj byś ciho śpiewała i pżądła

Szatę krulewską lub śmierci koszulę;

To albo drugie pewnie ci się pżyda...

Ha! ha! z proc lecą ołowiane kule,

Patż, jak kolczate... hej, giermku, gdzie dzida

I tarcza moja?

bieże tarczę i dzidę z rąk giermka i wyhodzi

BALLADYNA

sama

Jeżeli zwycięży,

Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie

Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła

Temu Niemcowi. Lecz jeżeli pżegra?

Jeżeli pżegra, to się wszystko skończy

Hwilą okropną, wszystko się rozwiąże

Jak straszna bajka jakiej czarownicy:

Pżegrała, w piersi pżebiła się nożem,

A nuż zatruty był jadem gadziny.

Gdzie ta kobieta? Obaczyłam w lesie

Babę podobną do roztżaskanego

Piorunem dębu... kazałam potwoże

Z krukami śmierci gonić za obozem

I pżynieść jadu czerpanego z węży.

Stara kobieta w łahmanah whodzi, podnosząc zasłonę namiotu.

Jesteś?

STARA

Pżyniosłam rożek ludomoru.

BALLADYNA

Daj... i uciekaj do ciemnego boru,

Uciekaj, muwię, stara czarownico;

A sprubowawszy na kim tego jadu,

Zapłacę tobie... precz, bo cię pohwycą

Ryceże moi i na żece spławią.

Ucieka Stara kobieta.

Okropna jędza... Włos by gniazdo gadu

Wisi w postronkah, a oczy się krwawią

Jak zęby wilcze obroczone w ścierwie.

Nuż ten zatruty piersi mi rozerwie,

Jeżeli w ręce męża wpadnę żywa,

I serce moje bijące ukąsi

Jak żądło osy. Już po jednej stronie

Jadem zmazany okropnie poczerniał

I zarumienił się rdzą, pozieleniał;

A druga strona, jeszcze niedotknięta

Śliną wężową, czysta jak tasaki

Świeżo na krętym brusie pociągnione.

Whodzi Żołnierz.

Co słyhać?

ŻOŁNIERZ

Panie! wszystko zawihżone

Na polu walki jak w bużliwej hmuże.

BALLADYNA

Czy pżegrywamy?

ŻOŁNIERZ

Na szańcowej guże,

Gdzie rosną bżozy nad źrudłem, widziałem

Grafa Kirkora; otoczony wałem

Zabityh ludzi, tżyma się i siecze

Jasną siekierą.

BALLADYNA

Z czymżeś ty, człowiecze,

Do mnie pżysłany?

ŻOŁNIERZ

Donoszę ci, książę,

Że dwiestu ludzi pżekupionyh wczora

Pżeszło na polu z szereguw Kirkora

Na stronę naszą. Jeśli się rozwiąże

Na lewym skżydle łucznikuw gromada

Kupiona złotem, pole będzie nasze.

BALLADYNA

Jeszcze nie pżeszli! opieszała zdrada

Gorsza niż wierność... Idź w bojową kaszę

Z łyżką żelazną, jeżeli w nią wpadnie

Głowa jakiego wodza, będziesz panem...

Rozumiesz? można spoza gury snadnie

Podejść... zaskoczyć na plecy — czakanem

Ciąć w łeb stalowy. — Idź — bić — i zabijać.

Whodzi drugi Goniec.

GONIEC

Lewe się skżydło zaczęło rozwijać

I pieżhać w Gnezno... wkrutce walki koniec.

Pży nas zwycięstwo...

BALLADYNA

Dobrej wieści goniec

Nieh ma zapłatę...

daje pieniądze

Czy wudz wroguw wzięty?

GONIEC

Widziałem sztandar Kirkora zatknięty

Na małym wzgurku, gdzie rosną tży bżozy;

A trupuw szaniec urusł tak wysoko

Około niego, że my pełni zgrozy,

Ani wziąć wodza mogliśmy na oko,

Ani pżestąpić umarłego wału.

BALLADYNA

Jeżeliś pełny męstwa i zapału,

Jeśli hcesz kiesy po wieżh pełnej srebra;

Idź na ten wzgurek, nieh ci trupie żebra

Będą drabiną, postronkami włosy.

Idź i zabijaj...

Słyhać okżyki.

Co to są za głosy?

Kostryn whodzi zbrojny i krwią pomazany.

A Kirkor?

KOSTRYN

Zginął...

BALLADYNA

howając nuż zatruty po jednej stronie

Miałam nuż gotowy...

Winnam ci życie. Naczelnikuw głowy

Nieh kat pościna — idź, wydaj rozkazy...

Kostryn wyhodzi.

GŁOSY ZA NAMIOTEM

Nieh żyje wudz nasz, Fon Kostryn!

BALLADYNA

Nieh żyje

Wudz wasz, Fon Kostryn... powtażam wyrazy

Jak głupia sroka... żucę się na szyję

Niemca i węzłem pocałunkuw zduszę.

Kostryn wprowadza poselstwo ze stolicy — jeden z obywateli niesie na tacy złotej hleb i sul.

KOSTRYN

Oto poselstwo z poddanej stolicy.

BALLADYNA

Kazałeś wieszać?

KOSTRYN

Pierwsi buntownicy

Już zgromadzeni pod maćkową gruszę;

A ta się cieszy, że do siego roku

Dwa razy będzie nosiła owoce.

BALLADYNA

do poselstwa miejskiego

Czego wy hcecie?

Posłowie klękają.

POSEŁ MIEJSKI

Aniele z obłoku!

Do ciebie serca narodu sieroce

Wznoszą się wszystkie, ty bądź kraju panem.

Stolica całym zniżona kolanem

Czeka na ciebie z otwartymi bramy.

Witaj więc! witaj, miły hospodynie!

Serca i skarby, i wszystko, co mamy,

Pod nogi twoje strumieniem popłynie,

Boś już zasłużył na wdzięczność narodu

Skaraniem hersztuw, ktuży nas uwiedli.

Ci nas mękami, karą miecza, głodu,

W mieście tżymali; a nasze zaś serca

Ciebie szukały. Obyśmy dowiedli,

Że między nami żaden pżeniewierca

Na gniew twuj, wielki panie, nie zasłużył,

Obyś żył długo, obyś skarbuw użył,

Obyś nieszczęsną pżyciśnionyh dolą

I tu pżed tobą klęczącyh na prohu

Pżyjął łaskawie. Hlebem cię i solą

Witamy, panie.

BALLADYNA

do Kostryna

Czy z tego motłohu

Żaden pżeciwko mnie nie nosił broni?

KOSTRYN

Dwuh językami walczyło po mieście,

Lud namawiając do boju.

BALLADYNA

Gdzie oni?

KOSTRYN

wskazując

Pan burmistż Kurier i Pismo.

BALLADYNA

Powieście

Obu ryceży burmistżuw na dzwonie

Wieży zamkowej.

PIERWSZY Z POSŁUW

Panie! w twoim łonie

Kamienne serce.

BALLADYNA

To wreście, to wreście

Na wasze prośby ułaskawiam obu.

Wybić im zęby i wyłamać szczęki,

Niehaj nie walczą.

PIERWSZY Z POSŁUW

Więc nie ma sposobu

Ubłagać ciebie pżez łzy ani jęki,

Żelazny panie nasz?

BALLADYNA

Jestem kobiétą.

widząc, że się cofają z pżerażeniem

Cuż to? Cofnęli się jak od zarazy,

I znuw jak wiatrem kołysane żyto

Biją głowami?

PIERWSZY Z POSŁUW

Na twoje rozkazy

Czekamy, pani, panuj z ludu wolą.

BALLADYNA

Bez ludu woli...

Dajcie mi hleb z solą.

Posłowie, ufam drożdżom tego ciasta.

Hodź tu, Kostrynie. Winnam ci tak wiele,

Że ci połowa zdobytego miasta,

Połowa kraju i hleba połowa

Słusznie należy...

wyjmuje nuż zatruty po jednej stronie i rozcina na dwoje hleb

Wszystkim się podzielę,

A serce weźmiesz całe.

KOSTRYN

klękając

O! krulowa!

BALLADYNA

kosztując hleb, widzi, że Kostryn także je podaną sobie połowę

Czyń, co ja czynię. Nie lękam się jadu

W hlebie poddanyh. Hoćby miasto żyta

Użyli łusek żelaznego gadu,

Smaczną ci będzie żelazem zdobyta

Bułka... Jedz, proszę... tżeba ludziom wieżyć.

A teraz każcie z tryjumfem udeżyć

W trąby zwycięskie. Idźmy, wojownicy,

Do otwożonej żelazem stolicy.

wyhodzi oparta na Kostrynie, za nią posłowie i lud

SCENA IV

Sala krulewska w Gneznie — tron w głębi — Kanclerz u stup tronu. Panowie państwa. Wawel dziejopis. — Paź. — Dwur. — Sędziowie.

KANCLEŻ

Wszystko gotowe na pżyjęcie pana.

Zasiądźcie teraz ławy po użędzie,

Pży samym tronie wodzowie i sędzie,

Szafaże zboża, dolewacze dzbana.

Nieh wszystkih razem nowy krul powita.

Whodzi Goniec.

GONIEC

Świetny użędzie, wieść pżynoszę ważną,

Nasz krul, pan nowy — kobiéta.

KANCLEŻ

Kobiéta!

WSZYSCY

Krulem kobiéta!

KANCLEŻ

Nieh będzie odważną,

Jak była Wanda... nieh tak dobrą będzie,

Ale szczęśliwszą.

Goniec drugi whodzi.

GONIEC

Pżeświetny użędzie!

Krulowa weszła już do bram stolicy.

KANCLEŻ

Każcie, nieh wszystkie serca na dzwonicy

Biją dzień cały, tak jak serca ludu.

PIERWSZY Z PANUW

Wieszczbiaż nie może wytłumaczyć cudu,

Co się ukazał dzisiaj narodowi.

Lud niespokojny.

KANCLEŻ

Co za cud?

PIERWSZY Z PANUW

Nad opis.

Jeżeli hcecie, to go wam opowié

I w księgi wpisze szlahetny dziejopis

Kruluw na Gneznie.

KANCLEŻ

Pżemądry Wawelu,

Czy sam widziałeś?

WAWEL

Co widziało wielu,

Mogę poświadczyć jak świadek naoczny.

Dnia tego ranek był po stronah mroczny,

Lecz się wyjaśnił ku wshodowi słońca —

Więc jak widziałem prawie sam... od końca

Niebios, skąd błyszczy gwiazda Oryjona,

Wyleciał lecąc sznur żurawi biały,

A na nim wisząc za śnieżne ramiona

Mglista niewiasta.

KANCLEŻ

I wszystko widziały

Twe własne oczy, pżemądry Wawelu?

WAWEL

Nie ja widziałem, lecz widziało wielu;

Mogę pżyświadczyć na żecz z mego czasu.

PAŹ

Ja sam widziałem z goplańskiego lasu

Za żurawiami lecącą dziewczynę.

Ta na ostatnią orszaku ptaszynę

Padając, białe zawiązała rączki

Za szyję ptaka; a głową do ziemi

Sypała włosuw rozwite obrączki

Jasne jak słońce, i tak na warkoczu,

Gdy promieniami rozwiał się złotemi,

Leżała płynąc.

KANCLEŻ

Tżeba dziecka oczu,

Aby na szmatah niebieskiego płutna

Obraz widziały.

Ściemnia się jak pżed bużą.

JEDEN Z PANUW

Co to? ciemność smutna

Na tron upadła i nam na oblicza:

Jak zaćmionego słońca tajemnicza

Zieloność — bladzi staniemy pżed panią.

KILKU

Okropna ciemność.

Whodzi Strażnik wieży.

STRAŻNIK

Nad blaszaną banią

Krulewskih zamkuw, skąd w niebo wytryska

Igła złocona, okropne hmużyska

Wkoło się czarnym owinęły wiankiem

I coraz grubsze już wiszą nad gankiem,

Gdzie ustawiona muzyka kruleska.

A cała nieba ruwnina niebieska,

Jakby się z jednej urągała hmury.

KANCLEŻ

Bijcie we dzwony.

STRAŻNIK

Łono ma z purpury

Ognistej...

KANCLEŻ

Deszczu potżeba, nieh pada.

STRAŻNIK

Na czarnym wozie jakaś jędza blada,

Stu żurawiami wywieziona z piekła,

Wężami stado wędrujące siekła

I kierowała nad zamek do hmury.

Siedzi w mgle teraz, ale jęk ponury

Piekielnyh ptakuw z mgły się wydobywa.

Słyszycie?

Słyhać jęk z wieży.

KANCLEŻ

Prawda, jakiś jęk nieznany!

PANOWIE

zrywając się z ław

Okropność!...

KANCLEŻ

Nieh się żaden z ław nie zrywa.

A ty, strażniku, musiałeś być pjany

I sam stwożyłeś wieść o czarownicy.

STRAŻNIK

Ja sam widziałem i lud z okolicy,

I lud gnezneński...

OKŻYKI

za sceną

Nieh żyje krulowa!

Balladyna whodzi w krulewskim ubioże, w koronie Kostryn w zbroi — Lud.

KANCLEŻ

Pani! nieh będzie poświęconą głowa,

Co nam pżynosi koronę Popielów.

Witaj i panuj tak mądże i szczodże,

Ażebyś z Bogiem do najświętszyh celuw

Lud prowadziła. Pżewiąż się na biodże

Szatą czystości, czoło wznieś do nieba.

Daj łaskę winnym — daj łaknącym hleba,

A wszystkim niehaj żądzi sprawiedliwość.

BALLADYNA

z tronu

Cuż mam uczynić?

KANCLEŻ

Praw naszyh gorliwość

O dobro ludu stanowi od dawna,

Że krul, nim siądzie do pierwszego stołu,

Nim da spoczynek strudzonemu czołu,

Kture uciska w dzień korona sławna:

Wpżudy na ławie sądowniczej siada,

I rozwiązuje kryminalne sprawy.

BALLADYNA

Nieh się tak stanie, jak wasze ustawy

Każą...

Kostryn hwieje się i pada.

JEDEN Z PANUW

Co to jest? wudz blednie i pada?

Balladyna pżystępując do leżącego Kostryna.

Co to się znaczy... słabo ci?

KOSTRYN

Umieram.

BALLADYNA

Panie muj! drogi!

KOSTRYN

Precz! jędzo trująca!

Zżućcie ją z tronu — ja pierwszy otwieram

Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca,

Co będą żyli pod nią...

BALLADYNA

On w malignie...

Wynieść go! wynieść!... ciało jego stygnie...

Nieh lekaż jaki uzdrowi go, za to

Połową kraju zapłacę.

LEKAŻ

Już skonał.

Wynoszą ciało Kostryna. Lekaż idzie za nim.

KANCLEŻ

Pani, okropną zasmucona stratą,

Znoś ją cierpliwie. Bóg ciebie pżekonał,

Na samym wstępie u złotego tronu,

Że pży tyh szczeblah stoi widmo zgonu

I czeka na nas.

BALLADYNA

do siebie

Już pżeszłość zamknięta

W grobah... Ja sama panią tajemnicy.

głośno

Każcie wojennym brańcom rozkuć pęta,

Zastawić stoły na rynkah stolicy

I dawać co dnia dla żebrakuw strawę.

KANCLEŻ

Wdzięczność i sława tobie.

BALLADYNA

Ja o sławę

Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu,

Będę, czym dawno byłabym, zrodzona

Pod inną gwiazdą. Życie pełne trudu

Na dwie połowy pżecięła korona.

Pżeszłość odpadła jak od płytkiej stali,

Kturą po stronie jednej ośliniła

Żmija — połowa jabłka leci zgniła

I czarna jadem. Wyście mnie nie znali

Taką, jak byłam — nieh więc lud nie śledzi

Pżeszłości mojej. Wiecie, com wyznała,

A resztę wyznam księdzu na spowiedzi.

Ha! jeszcze jedno — poszukajcie ciała

Grafa Kirkora między gęste trupy.

I na ten wzgurek, gdzie już tylko słupy

Bżuz obrąbanyh mieczami się bielą,

Zanieście mary z jedwabną pościelą,

Na tej pościeli pżyniesiecie śpiące

Zwłoki Kirkora... Nieh ludu tysiące

Płacze pży marah tego, co z orężem

Poległ mym wrogiem... a był moim mężem. —

Zaprawdę muwię, ja — po grafie wdowa.

Lecz nieh nie roi bajek tłum gawiedzi;

Co miała wyznać, wyznała krulowa,

A resztę powie księdzu na spowiedzi.

Teraz, kancleżu, wywołaj pżede mnie

Zbrodniuw — na pierwszym siedzę trybunale.

Jeśli fałsz wydam, niehaj będzie ze mnie

Gniazdo robakuw! nieh się ogniem spalę!

Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga,

Ani odwiodą ludzie, ani czarty.

Pżysięgam sobie samej, w oczah Boga,

Być sprawiedliwą.

KANCLEŻ

Woźni!

WOŹNI

Sąd otwarty.

KANCLEŻ

Oto jest księga praw. — Oto Zbawiciel

Na suhym drewnie kżyża rozpostarty.

Ucałuj księgę i kżyż!

WOŹNY

Oskarżyciel.

Staje Lekarz zamkowy.

KANCLEŻ

Ktoś jest?...

LEKAŻ

Krulewski lekaż.

KANCLEŻ

O co sprawa?

LEKAŻ

O jadotrucie.

KANCLEŻ

Na kim?

LEKAŻ

Na Kostrynie.

Twuj wudz, o pani można i łaskawa,

Otruty skonał; wielki ryceż ginie

Od jadu, co się zowie ludomorem.

Na jego ciele żelaznym kolorem

Wyszło tysiące plam; skonał otruty.

KANCLEŻ

Koguż posądzasz?

LEKAŻ

Nieh sąd szuka winnyh.

BALLADYNA

Zbrodniaż nieznany? odłożyć do innyh

Sąduw tę sprawę. Nieh ma czas pokuty.

KANCLEŻ

Zwyczajem kraju jest, mościa krulowo,

Wydawać wyrok hoćby nad nieznanym

I zawieszony miecz tżymać nad głową

Tajnego zbrodnia, aż będzie shwytanym

I da nam gardło.

BALLADYNA

Są jednak zbrodniaże

Wyżsi nad wyrok, święci jak ołtaże,

Niedosiągnieni...

KANCLEŻ

Takih Bóg ukaże.

Do ciebie ziemski wyrok dać należy

Szczero-sumienny.

BALLADYNA

Cuż wyżekły prawa?

KANCLEŻ

Jeżeli ktury z szlahty i z ryceży

Trucizną gożką na życie nastawa

Ruwnego sobie i dopełni czynu,

To kara miecza. Jeśli zaś kto z gminu

Otrucie spełni...

BALLADYNA

Dosyć!...

KANCLEŻ

Sądź, krulowo.

Niehaj u ciebie mniej waży praw słowo

Niż głos sumnienia.

BALLADYNA

Skończmy! Otrawiciel

Winien jest śmierci.

KANCLEŻ

Na zamkowym progu

Otrąbić wyrok. A jeżeli mściciel

Kat nie wypełni, zostawiamy Bogu!

Słyhać trąby.

Nieh teraz stanie drugi oskarżyciel.

Whodzi Filon z nożem i z dzbankiem malin, ubrany w kwiaty.

Ktoś jest?

FILON

Cień tego, czym byłem. O! smutki!

Wyście mi pamięć odjęły na wieki,

Dręcząc pamięcią. Jako nezabudki,

Trącane ciągle od płynącej żeki,

Znajdują radość w ciągłym kołysaniu

Błękitnej fali: tak ja, bity falą

Płynącyh smutkuw, we łzah i w niespaniu

Ulgę znajduję.

KANCLEŻ

Prawodawczą szalą

Nie można ważyć tego człeka mowy.

Tłumacz się jaśniej.

FILON

Oto malinowy

Dzbanek, a oto nuż. A te maliny

Były pod głową zabitej dziewczyny,

Nuż był w jej piersiah. Niehaj z tego dzbanka

Wypłynie nowy Eurotas płaczu,

Nieh zaprowadzi smutnego kohanka

Falą pżejżystą do kohanki grobu,

A ja mu powiem: «Strumyku tułaczu,

Dzięki ci wieczne, w grobie dla nas obu

Będzie spoczynek i cihości może.

Pżebacz, Apollo! promienisty Boże!

Że łzy pżyszedłem pżed ludźmi wylewać

I smutek z nimi łamać jako hleby.

Pżyhodzę ludziom smutną pieśń wyśpiewać,

Pżyszedłem jako Orfeusz w Ereby

Prosić Plutona, by mi wrucił żonę».

Słuhajcie! ona żoną moją była,

Żoną mej duszy; dziś jedna mogiła

Zamyka białe ciało, zakrwawione

Tym nożem... patżcie! Oto na tym dzbanku

Znalazłem martwą, o wiosny poranku,

Zabitą nożem.

KANCLEŻ

W tej zawiłej skardze

Czuć zbrodni zapah...

BALLADYNA

Kancleżu, ja gardzę

Szalonyh ludzi zaskarżeniem.

KANCLEŻ

Pani!

Sąd winien śledzić do ostatka, ani

Pogardzać smutnym psa na kogo wyciem.

Więcże, pasteżu, rozstała się z życiem

Twoja małżonka? i znalazłeś ciało

Nożem pżebite. Kiedy się to stało?

FILON

Tży razy księżyc i gwiazdy pobladły

Pżed Apollinem.

KANCLEŻ

Muw, na kogo padły

Twe podejżenia o zabujstwo krwawe?

FILON

Ah! Parki! Parki! Parki niełaskawe

Pżecięły srebrną nitkę jej żywota;

Może też z nieba jaka gwiazda złota

Pozazdrościła mej kohance blasku

W oczah, i oczom zawżeć się kazała.

KANCLEŻ

Gdzież ją znalazłeś?

FILON

W dumającym lasku,

Pod cieniem wieżby rozpłakanej, spała

Snem niepżespanym.

KANCLEŻ

Zawikłana sprawa.

Wydaj, krulowo, wyrok na nieznanyh,

Radź się sumnienia.

BALLADYNA

A jak sądzą prawa?

KANCLEŻ

Za śmierć hcą śmierci.

BALLADYNA

Z tyh pozabijanyh

Nie będziem mieli prohu ani ćwierci.

KANCLEŻ

Wydaj sumienny sąd.

BALLADYNA

Winna jest śmierci.

KANCLEŻ

Winna... Więc sądzisz, że zbrodniaż niewiasta?

BALLADYNA

Sądzę, jak sądzę...

KANCLEŻ

Nieh ludowi miasta

Otrąbią wyrok na zamkowym progu.

Katowi zemsta należy lub — Bogu.

Trąby.

Nieh teraz stanie oskarżyciel tżeci.

Whodzi ślepa Wdowa, matka Balladyny.

Ktoś ty jest?

WDOWA

Wdowa.

KANCLEŻ

Na kogo?

WDOWA

Na dzieci

Skargę zanoszę... Muwią, że krulowa

Piękna jak anioł, niehaj ona sądzi...

Miałam dwie curki, stara, biedna wdowa,

Żywiłam obie. — Jak to często błądzi

Człowiek na ziemi, czekając pociehy —

Młodsza uciekła spod matczynej stżehy,

Niedobre dziecko. Lecz druga... o Boże!

Krulowo moja, ty jak anioł biała,

Sądźże ty sama! — Druga poszła w łoże

Wielkiego grafa; bogdajbym skonała,

Jeśli ja kłamię; graf ją wziął za żonę.

Krulowo moja, bogdaj ci koronę

Bóg wiecznie tżymał na tej mądrej głuwce,

Osądź! — W tej drugiej curce jak w makuwce

Było rozumu. Graf ją kohał bardzo,

Ale ja matka kohałam jak matka!

Aż tu w jej zamku już służalce gardzą

Biedną staruszką — cierpię do ostatka

Wzgardę służalcuw, grub był dla mnie blisko —

Aż tu mnie jednej nocy te curczysko

W obliczu ludzi zapżało się głośno...

«A! curko», muwię, «bądźże ty litośną

Dla starej matki, co już bliska truny».

Była noc straszna i deszcz, i pioruny,

Pioruny i deszcz, i ciemno, i buża.

Curka kazała wypędzić z podwuża

Mnie, starą matkę, na wihry i deszcze,

W noc i w pioruny, i w bużę, i jeszcze

Głodną kazała — nieh jej Pan Bóg Stwórca

Pżebaczy! — Głodną wypędzić z podwurca,

Do lasu... Wiatr mię poniusł za łahmany,

Piorun wypalił oczy. O! rużany

Muj krulu! złoty muj panie! litości!

KANCLEŻ

Pani, ty milczysz? Takiej nieprawości

Mszczą się okropnie nasze mądre prawa.

BALLADYNA

Pżecież nie śmiercią?

KANCLEŻ

Lechitów ustawa

Śmierć pżepisuje na niewdzięczne dzieci.

Niehaj cię księga naszyh praw oświeci,

Czytaj... i czytaj we własnym sumnieniu.

A ty, staruszko, nazwij po imieniu

Wyrodną curkę, a kat ją ukaże,

Hociażby z pierwszym grafem państwa w paże

Los ją powiązał... Powiedz grafa miano

I curki imię, a prawa dostaną

Pżez mury zamku jej serca i głowy.

WDOWA

Co? śmierć na curkę?... Panie, bądź mi zdrowy.

Żegnaj, krulowo, ja wracam do boru,

Będę żyć rosą...

KANCLEŻ

Podług ustaw toru,

Kto zaniusł skargę, odstąpić nie może.

Wyznaj...

WDOWA

Nie! nie! nie!

KANCLEŻ

Wziąć na tortur łoże,

I wszystkie stawy jej w żelazne kleszcze.

Cuż? wyznaj, stara...

WDOWA

Nie, panie.

KANCLEŻ

Raz jeszcze

Pytam się ciebie o imię złej cury.

WDOWA

Ona niewinna.

KANCLEŻ

Wziąć ją na tortury.

WDOWA

wydzierając się straży

Krulowo moja, zlituj się! ja stara!

Ja bym być mogła matką twoją... Boże!

Ty nic nie muwisz? Nic?... To jakaś mara

Straszna na tronie. Więc ja się położę

Na tyh żelazah i skonam, a w niebie

Bóg wam odpuści.

KANCLEŻ

Wygadasz w boleści.

WDOWA

Panie muj! jasny panie! i u ciebie

Żelazne serce...

odhodzi ze strażą

KANCLEŻ

Praw się tżymam treści.

A za to nieh mię wielki Bóg obwini,

Lub uniewinni... A ty, monarhini,

Wiedz, że mam serce pełne łez, goryczy

I pżerażenia.

Słyhać jęk.

Co to jest?

ŻOŁNIERZ

To kżyczy

Stara kobieta...

KANCLEŻ

I nic nie wydała?

ŻOŁNIERZ

Nic...

KANCLEŻ

Poczekajmy.

BALLADYNA

Z mego teraz ciała

Kat zrobił sercu torturę... rozciąga...

Wody!

Podają pić.

ŻOŁNIERZ

Już zdjęta z żelaznego drąga.

BALLADYNA

Już!...

Powiedziała co w bolah?

ŻOŁNIERZ

Umarła.

BALLADYNA

Umarła, muwisz?

ŻOŁNIERZ

Jak ją kat położył

Na tortur kleszczah, to oczy zawarła;

A patżąc na nią, kto by się pobożył,

Że to kościany Chrystus był bez duha.

Każda kosteczka wywiędła i suha

Pżez rozciągniętą skurę wyglądała

Prosząc o litość...

KANCLEŻ

I nic nie wydała?

ŻOŁNIERZ

Umarła ciho... A na suhej tważy

Dwa wykopała dołki śmierć kościana

I w obu dołkah stoją łzy.

BALLADYNA

Od rana

Siedzę na sądah, a żaden z nędzaży

Tak nie pracuje długo i tak znojnie.

Już noc, panowie.

KANCLEŻ

Nie... to czarna hmura

Wisi nad zamkiem. Poradź się spokojnie

Twego sumnienia, czego wartą cura,

Dla kturej matka taką śmiercią kona?

BALLADYNA

Wy ją osądźcie.

KANCLEŻ

Nieh twoja korona

Pżybieże blasku sądem sprawiedliwym.

Ona zaprawdę winna ogniem żywym

Być obrucona na węgiel piekielny.

Osądź ją...

WSZYSCY

Osądź!

KANCLEŻ

Jak Bóg nieśmiertelny,

Winna jest sądu.

WSZYSCY

Pociąć ją na ćwierci.

KANCLEŻ

Radź się sumnienia i sądź.

BALLADYNA

po długim milczeniu

Winna śmierci!

Piorun spada i zabija krulowę — wszyscy pżerażeni.

KANCLEŻ

Krul-kobieta piorunem boskim zastżelony;

Zamiast w koronacyjne bić w pogżebu dzwony!

KONIEC

Epilog

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

EPILOG

PUBLICZNOŚĆ

wywołując

Dziejopis Wawel! Wawel, narodu dziejopis!

Wawel wyhodzi, kłaniając się.

WAWEL

Pżeświetna publiczności, oto muj skoropis

Zaczął żecz wydażoną wpisywać do kronik.

Pżerwaliście mi pracę.

PUBLICZNOŚĆ

Czyjże jesteś stronnik?

WAWEL

Jestem sędzia bezstronny i naoczny świadek.

PUBLICZNOŚĆ

Jakżeś ty piorunowy opisał pżypadek?

Powiedz! myśmy widzieli żecz całą do końca.

WAWEL

Z ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca,

Zaciekając się w żeczy wydażonej jądże.

Krulowa jak Salomon panowała mądże,

Więc musiała być mądrą, pży mądrości cnota.

PUBLICZNOŚĆ

Panie Wawel, za prędka twyh sąduw szczodrota.

Było za kulisami stać od pierwszej sceny.

WAWEL

Komponowałem wtenczas nad Popielem treny.

PUBLICZNOŚĆ

Cuż o rodzie krulowej?

WAWEL

Z historycznyh szczytuw

Patżąc, rud jej prowadzę z kraju Obotrytów,

Ktuży mięsa nie jedzą. Hoć jeden uczonek

Mieni, że pohodziła z kraju Amazonek;

Ale ja mu zażucam fałsz w kroniki nocie

I dowodzę dowodem, i topię go w błocie.

Obaczycie go piurem zabitego w trunie.

PUBLICZNOŚĆ

Cuż powiadasz na piorun?

WAWEL

Sądzę o piorunie,

Że kiedy buża bije, tżeba bić we dzwony,

Że gałązka laurowa lepsza od korony,

Bo w laur piorun nie bije ani głowie szkodzi.

PUBLICZNOŚĆ

Czy jesteś tego pewny?

WAWEL

Ten, co w laurah hodzi,

Autor niniejszej sztuki, słusznie wam opowie,

Że odkąd nosi wieniec laurowy na głowie,

Piorun weń nie udeżył.

PUBLICZNOŚĆ

Pohlebiasz, muj łysy,

I krulom, i poetom... Idź precz za kulisy!

KONIEC EPILOGU