Pżewodnik po pisowni nowopolskiej
Jedna głoska, jedna litera.
Nowopolski to polszczyzna zapisywana prościej: każdy dźwięk ma jedną literę. Piszemy u zamiast ó, ż zamiast rz i h zamiast ch, bo w wymowie nie ma między nimi rużnicy. Wymowa, gramatyka i reszta pisowni zostają bez zmian.
Tu znajdziesz zasady, pżykłady znanyh tekstuw, tłumacz, ściągawkę najczęstszyh wyrazuw i odpowiedzi na pytania, kture zadaje każdy na początku.
Zasady w pigułce
Nowopolski zmienia tylko te litery, kture oznaczają dokładnie ten sam dźwięk co inne. Zostaje podstawowa litera: u, ż albo h. Wszystko inne piszemy tak jak w pisowni tradycyjnej.
ó → u
Piszemy u także tam, gdzie w pisowni tradycyjnej jest ó.
- król krul
- który ktury
- mój muj
- góra gura
rz → ż
Piszemy ż także tam, gdzie w pisowni tradycyjnej jest rz.
- rzeka żeka
- dobrze dobże
- talerz tależ
- tarzać się tażać się
Po p, t, k i h czytamy ż jak sz, tak samo jak w pisowni tradycyjnej czytamy rz w słowie „przy”: pży, tżeba, kżak. Dwuznak rz zostaje tylko tam, gdzie słyhać osobno r i z: marznąć, superzespół.
ch → h
Piszemy h także tam, gdzie w pisowni tradycyjnej jest ch.
- chleb hleb
- duch duh
- w domach w domah
- technika tehnika
W zapożyczeniah, w kturyh ch czyta się inaczej niż h, ch zostaje: chip, ketchup, macho.
Co zostaje bez zmian
- Wymowa. Zmienia się tylko zapis.
- Litery ś, ć, ź, ń i dź. O tym, czy piszemy ś, czy si, decyduje prosta reguła, a nie pamięć.
- Litery ł, ą i ę oraz połączenia dż i rż (dżem, oskarżony).
- Nazwy własne. Kraków, Rzeszów, Chorzów, Józef i Grzegorz zostają, tak samo jak wyrazy od nih pohodzące, na pżykład rzeszowski.
Litera ó i dwuznaki rz i ch zostają w piśmie tak, jak dziś zostają w nim q, v i x: w nazwah własnyh. W cytatah zahowujemy pisownię oryginału.
Zasady szczegułowe: nazwy własne, zapożyczenia, skrutowce, wyjątki →
Wyliczenia nowypolski.pl na dwuh zbiorah tekstuw: napisah filmowyh (OpenSubtitles, 222 mln słuw) i polskiej Wikipedii (249 mln słuw).
Znane teksty po nowopolsku
Na początku nowopolski wygląda nieznajomo. Po kilku zdaniah oko się pżyzwyczaja, bo czytamy dokładnie tak samo jak zawsze. Podkreślone są litery, kture się zmieniły.
Film
Wrug? A wrug! Ale muj, swuj, nasz – na własnej krwi wyhodowany!
W oryginale: Wróg? A wróg! Ale mój, swój, nasz – na własnej krwi wyhodowany!
Wiersz
Zasadził dziadek żepkę w ogrodzie,
Hodził tę żepkę oglądać co dzień.
Wyrosła żepka jędrna i kżepka,
Shrupać by żepkę z kawałkiem hlebka!
W oryginale: Zasadził dziadek rzepkę w ogrodzie,
Chodził tę rzepkę oglądać co dzień.
Wyrosła rzepka jędrna i krzepka,
Schrupać by rzepkę z kawałkiem chlebka!
Łamaniec
W Szczebrzeszynie hżąszcz bżmi w tżcinie
i Szczebrzeszyn z tego słynie.
W oryginale: W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie
i Szczebrzeszyn z tego słynie.
Inwokacja z „Pana Tadeusza”, cytaty z książek i filmuw, pżysłowia i łamańce: więcej znanyh tekstuw →
Całe książki po nowopolsku, do czytania i jako e-booki: Biblioteka nowopolska →
Tłumacz
Wpisz albo wklej tekst w pisowni tradycyjnej. Od razu zobaczysz go po nowopolsku.
Tłumacz nie zmienia wyrazuw pisanyh wielką literą w środku zdania, bo to zwykle nazwy własne. Rozpoznaje też najczęstsze nazwy miejscowości i imiona na początku zdania, ale pży żadszyh może się pomylić. Działa w Twojej pżeglądarce: tekst nigdzie nie jest wysyłany.
Ściągawka: najczęstsze wyrazy
Wyrazy, kture w codziennyh tekstah najczęściej zmieniają zapis (według częstości w napisah filmowyh i polskiej Wikipedii). Pżydadzą się do słownika osobistego klawiatury w telefonie.
- przez pżez
- dobrze dobże
- który ktury
- które kture
- która ktura
- którzy ktuży
- przy pży
- przed pżed
- trzeba tżeba
- trzy tży
- dwóch dwuh
- chcę hcę
- chcesz hcesz
- chyba hyba
- trochę trohę
- również ruwnież
- później puźniej
- mój muj
- twój twuj
- swój swuj
- przepraszam pżepraszam
- porządku pożądku
- rzecz żecz
- mówić muwić
- pomóc pomuc
- mógł mugł
- sposób sposub
- wśród wśrud
- kościół kościuł
- samochód samohud
- drzwi dżwi
- spokój spokuj
- słuchaj słuhaj
- kocham koham
- chwilę hwilę
- wkrótce wkrutce
- różnych rużnyh
- głównie głuwnie
- przykro pżykro
- przyjaciel pżyjaciel
- ich ih
- tych tyh
- wszystkich wszystkih
- marzec mażec
- wrzesień wżesień
Dlaczego
Te same dźwięki, dwie litery
Rużnica między ó i u, rz i ż, ch i h to pamiątka po dawnej wymowie. W polszczyźnie ogulnej dawno jej nie słyhać, a mimo to dzieci muszą zapamiętywać pisownię słowo po słowie. Witold Doroszewski pisał w 1935 r. o wyrazah z ó, że opanowanie ih pisowni „jest wyłącznie kwestją pamięci”.
Prostsza zasada
Zamiast setek słuw do wykucia jedna reguła: słyszysz u, piszesz u. Ten sam Doroszewski pżyznawał: „gdyby szło o sformułowanie zasady prostej i niewątpliwej, to taką byłaby jedynie zasada zastąpienia ó przez u we wszystkich wypadkach”.
Krutszy tekst, mniej błęduw
Tekst po nowopolsku jest krutszy o blisko 2%. Znika też cała kategoria błęduw ortograficznyh, na kturyh od pokoleń opierają się dyktanda.
To już się zdażało
Polska pisownia pozbywała się liter, kture pżestały oznaczać osobną głoskę: w 1830 r. zrezygnowano z á, a pod koniec XIX w. z é. Reforma z 1936 r. zamieniła chróst, dłóto i żóraw na chrust, dłuto i żuraw.
Język należy do użytkownikuw, nie do użędnikuw
Nikt nie może nam nakazać, jak pisać w listah, mailah, wiadomościah czy na Facebooku. Rada Języka Polskiego ustala zasady ortografii, ale jej uhwały nie są prawem, kture wiąże obywateli. Komentaż do ustawy o języku polskim muwi wprost: „trudno wymagać, aby obywatele mieli obowiązek prawny się do nich stosować”.
Nowa pisownia pżyjmuje się dopiero wtedy, gdy ludzie zaczynają jej używać. Zasad z 1918 r. nie wprowadziła żadna ustawa: Akademia Umiejętności nie miała władzy, a jej pisownię dobrowolnie pżyjmowały szkoły, toważystwa i użędy. Z kolei reformę z 1936 r. część gazet ignorowała aż do wojny. Futuryści w 1921 r. nie prosili nikogo o zgodę: wydrukowali swoją jednodniuwkę nową pisownią.
Dlatego nowopolskiego nie tżeba nikomu zatwierdzać. Wystarczy nim pisać.
Źrudła: P. Czarnecki, komentaż do art. 13 ustawy o języku polskim (2014); Z. Saloni (2018); M. Malinowski (2011). Pełna lista niżej.
Skąd się wziął nowopolski
- ok. 1514
Stanisław Zaborowski w pierwszym drukowanym traktacie o polskiej pisowni zaleca, by każdą głoskę oznaczać zawsze tą samą literą.
- 1830
Deputacja Towarzystwa Przyjaciół Nauk rezygnuje z litery á.
- koniec XIX w.
Z pisowni znika é, bo pżestało oznaczać osobną głoskę.
- 1918
Akademia Umiejętności ustala pierwszą wspulną pisownię dla całej Polski.
- 1921
Bruno Jasieński w manifeście futurystuw: „skreślamy raz na zawsze z alfabetu polskiego jako zbyteczne litery ó i rz”. Wykreśla też ch.
- 1935
Komitet Ortograficzny Polskiej Akademii Umiejętności rozważa zniesienie ch i rz: „Możnaby zatem pisać żeka, gżebień, żąd, Żeczpospolita”. Na rozważaniah się kończy.
- 1936
Reforma pisowni: Maria zamiast Marja, a także chrust, dłuto, żuraw zamiast chróst, dłóto, żóraw.
- 1997
Rada Języka Polskiego w pierwszej uhwale ortograficznej: „Nie wykluczając zasadniczych zmian w przyszłości w polskiej ortografii”.
- 2026
Whodzą w życie nowe zasady Rady Języka Polskiego dotyczące wielkih liter i pisowni łącznej. Ó, rz i ch zostają bez zmian.
Więcej o każdej liteże: Skąd się wzięło ó · Skąd się wzięło rz · Skąd się wzięło ch
Jak zacząć
- Pisz po nowopolsku tam, gdzie możesz: w wiadomościah, mailah, postah i komentażah.
- Naucz klawiaturę. Telefon będzie poprawiał nowopolski na tradycyjny. Dodaj najczęstsze wyrazy ze ściągawki do słownika osobistego klawiatury albo na początek wyłącz autokorektę. W razie wątpliwości sprawdź wyraz w tłumaczu.
- Sprawdzaj pisownię na komputeże. Zainstaluj nowopolski słownik do LibreOffice albo Worda ze strony Nażędzia.
- Pokaż tę stronę innym. Im więcej osub pisze po nowopolsku, tym szybciej zauważą to słowniki i szkoły.
Piszę po nowopolsku · nowypolski.pl
Masz wątpliwości? Zobacz najczęstsze pytania →
Źrudła
- W. Doroszewski, Uwagi o pisowni. I. Wymiana o : ó, „Poradnik Językowy” 1935, z. 3, s. 45-50 i z. 4, s. 71-73. z. 3, z. 4
- Spostrzeżenia doraźne, „Poradnik Językowy” 1935, z. 3, s. 68 (cytat z komunikatu Komitetu Ortograficznego PAU). poradnik-jezykowy.uw.edu.pl
- B. Jasieński, Mańifest w sprawie ortografji fonetycznej, „Jednodńuwka futurystuw”, Kraków 1921, s. 3. Polona
- Rada Języka Polskiego, Uchwała ortograficzna nr 1 z 9 grudnia 1997 r. rjp.pan.pl
- Rada Języka Polskiego, komunikat z 10 maja 2024 r. o zmianah zasad pisowni od 1 stycznia 2026 r. rjp.pan.pl
- P. Czarnecki, Ustawa o języku polskim. Komentarz, LexisNexis 2014, komentaż do art. 13.
- Z. Saloni, W stulecie niepodległości i „ustalonej” pisowni polskiej, „LingVaria” 2018, nr 2, s. 127-140. doi.org
- M. Malinowski, Ortografia polska od II połowy XVIII wieku do współczesności. Kodyfikacja, reformy, recepcja, rozprawa doktorska, Uniwersytet Śląski 2011. sbc.org.pl
- W. Decyk-Zięba, opis traktatu S. Zaborowskiego, w: Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego, Uniwersytet Warszawski. gramatyki.uw.edu.pl
- Teksty w domenie publicznej (A. Mickiewicz, „Pan Tadeusz” i „Romantyczność”; J. Tuwim, „Rzepka”; H. Sienkiewicz, „Pan Wołodyjowski”): Wolne Lektury.
- Cytaty z filmuw, książek, pżysłowia i łamańce: Wikicytaty (strony poszczegulnyh filmuw i autoruw, „Przysłowia polskie”, „Łamańce językowe”). Krutkie cytaty z utworuw hronionyh pżytaczamy w celu ilustracji, z podaniem autora i tytułu.
- Słowniki do sprawdzania pisowni: na podstawie słownika SJP.PL (wersja z 1 wżeśnia 2026 r.).
- Wyliczenia własne na listah frekwencyjnyh: OpenSubtitles 2018 i polska Wikipedia 2022.